Disappearance of the auxiliary verb esti in the Lithuanian passive

Artykuły / Articles 117 PAWEŁBRUDZYŃSKI Uniwersytet Warszawski Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-1850-0818 Dziedziny badań: historia języków bałtyckich, morfologia, składnia, semantyka, strona, modalność. DOI: doi.org/10.35321/all91-05 ZANIK CZASOWNIKA POSIŁKOWEGO ESTI W LITEWSKIEJ STRONIE BIERNEJ Zanik czasownika posiłkowego esti w stronie biernej języka litewskiego ADNOTACJA Prototypowa strona bierna w języku litewskim jest konstrukcją analityczną składającą się z imiesłowu czasu przeszłego strony biernej oraz czasownika posiłkowego būti ‘być’. Współcześnie odmiana tego czasownika w czasie teraźniejszym jest regularna, z wyjątkiem supletywnej formy trzeciej osoby yra, będącej innowacją wschodniobałtycką; historycznie jego pierwotną formą było esti. Chociaż rozwój i użycia czasownika yra zostały dobrze opisane, jego rozwój jako czasownika posiłkowego strony biernej nie poświęcono wystarczająco dużo uwagi. Celem artykułu jest prześledzenie zaniku formy esti w funkcji czasownika posiłkowego w konstrukcjach strony biernej na podstawie tekstów starolitewskich z lat 1547–1816, reprezentowanych przez druki z trzech historycznych dialektów języka litewskiego. SŁOWA KLUCZOWE: język litewski, diachronia, strona bierna, imiesłów, czasownik posiłkowy. ADNOTACJA Prototypem strony biernej języka litewskiego jest konstrukcja analityczna złożona z imiesłowu czasu przeszłego strony biernej oraz czasownika posiłkowego būti. We współczesnym języku litewskim odmiana tego czasownika w czasie teraźniejszym jest regularna, z wyjątkiem supletywnej formy 3. osoby yra, która jest innowacją języków wschodniobałtyckich, natomiast jej historycznie pierwotną formą była esti. Chociaż rozwój i użycie czasownika yra zostały dobrze opisane, jego rozwojowi jako czasownika posiłkowego strony biernej poświęcono niewystarczająco dużo uwagi. Celem artykułu jest, na podstawie tekstów starolitewskich z lat 1547–1816, które PAWEŁ BRUDZYŃSKI 118 Acta Linguistica Lithuanica XCI reprezentują druki w trzech historycznych dialektach języka litewskiego, prześledzenie zaniku formy esti pełniącej funkcję czasownika posiłkowego w konstrukcjach strony biernej. SŁOWA KLUCZOWE: język litewski, diachronia, strona bierna, imiesłów, czasownik posiłkowy. 1. WPROWADZENIE Formułując uniwersalia związane z naturą strony biernej, należy zachować ostrożność, ponieważ może się ona różnić pod względem struktury i funkcji w zależności od języka (Siewierska 1984; Shibatani 1985; Geniušienė 2016). Oczywiście możliwe jest sformułowanie toidentifyseveralcommonfeaturesconstitutingthecanonicalpassivevoice inEuropeanlanguages(Holvoet2001:366).However,itisnoteasytofind uniwersaliów wspólnych wszystkim językom. Samo pojęcie strony biernej zwykle wiąże się z jej prototypowym, osobowym użyciem (Siewierska 1984: 28), w którym zdanie ma odpowiadającą mu konstrukcję w stronie czynnej, możliwe jest określenie podmiotu, a podmiot konstrukcji biernej odpowiada pacjensowi konstrukcji czynnej. Jednakże w niniejszym artykule strona bierna rozumiana jest szeroko jako tak zwana rodzina konstrukcji biernych (Nau et al. 2020), tj. kilka różnych konstrukcji predykatywnych z imiesłowem strony biernej, które można pogrupować na podstawie parametrów formalnych i funkcjonalnych; w tym osobowa strona bierna w języku litewskim jest konstrukcją analityczną składającą się z tak zwanego impersonal, actional, resultative or modal constructions. The prototypical imiesłowu czasu przeszłego strony biernej (imiesłów t) lub imiesłowu czasu teraźniejszego strony biernej (imiesłów m) oraz czasownika posiłkowego būti ‘być’. Współcześnie odmiana tego czasownika w czasie teraźniejszym jest regularna, z wyjątkiem supletywnej formy trzeciej osoby yra, będącej innowacją wschodniobałtycką; historycznie jego pierwotną formą było esti. Historia nowej, supletywnej formy została obszernie udokumentowana (Stang 1947: 1970; Ford 1967; Ostrowski 2017a; 2017b; 2021). Czasownik esti, pierwotnie czasownik egzystencjalny, został zastąpiony przez czasownik yra i obecnie pełni wyłącznie funkcję habitualną, podobnie jak forma būna ‘zwykle jest’ (Genialiausios mintys esti paprasčiausios. ‘Najgenialniejsze myśli są zwykle najprostsze.’). Pierwotną formę yra należy rekonstruować jako *ī-r-, na co wskazują formy starobałtyckie i dialektalne (Endzelin 1922: 556; Ostrowski 2017b: 167; 2021 66–67). Etymologicznie jest to formacja oparta na rdzeniu zaimka anaforycznego i- (ściślej: instr. sg. *h₁i-h₁) oraz dwóch przyimkach lokalnych -r i *-. Początkowo był to czasownik lokalny, który następnie nabrał znaczenia egzystencjalnego (jak poświadczają teksty z XVI i XVII wieku). Ten rozwój oraz zdania egzystencjalne (Lyons 1967: 390–396; Clark 1978: 85–126; Yong, Jie 2013; Ostrowski 2017b: 168; 2021: 67). pathalignswith thetypological data onthe relationshipbetween locational Artykuły / Articles 119 Disappearance of the auxiliary verb esti in the Lithuanian passive Podczas gdy ewolucja i zastosowania czasownika yra zostały szeroko udokumentowane, jego ewolucja jako czasownika posiłkowego strony biernej pozostaje obszarem stosunkowo słabo zbadanym. Niniejsze badanie wypełnia tę lukę, skrupulatnie śledząc estifromtheroleofanauxiliaryverbinpassiveconstructions.Theresearchis basedonOldLithuaniantextsfrom1547–1816,whichrepresentthreehistorical zanikanie formy esti w dialektach języka litewskiego. W artykule przeanalizowane zostaną dane dotyczące frekwencji, ukazujące rozkład poszczególnych form trzeciej osoby czasownika būti ‘być’ w połączeniu z imiesłowami strony biernej. Celem tej kompleksowej analizy jest przedstawienie szczegółowego wykorzystania tych konstrukcji oraz, co najważniejsze, wyjaśnienie zaniku formy esti w funkcji posiłkowej. 2. METODOLOGIA Wyniki przedstawione w artykule opierają się na korpusie utworzonym na potrzeby badania, składającym się ze starolitewskich tekstów z terenów różnych historycznych dialektów języka litewskiego, spisywanych na przestrzeni niemal 300 lat. Teksty wybrano na podstawie publikacji Zigmasa Zinkevičiusa (1987; 1988; 1990; 1998) jako najbardziej reprezentatywne zabytki języka starolitewskiego. Zinkevičius pisze o trzech dialektach historycznych: zachodnim, Wielkim Księstwie Litewskim (lit. Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė (LDK)) – used on the territory of Prussia and dialects spoken in the territory of the centralnym i wschodnim.1 Okres, w którym można mówić o istnieniu tych dialektów, trwał mniej więcej do końca XVII wieku. Oprócz tekstów z tego okresu uwzględniono również niektóre teksty późniejsze. Mimo że jest to swego rodzaju anachronizm, na potrzeby badania tłumaczenia te przyporządkowano do wyżej wymienionych dialektów na podstawie pochodzenia autorów, a zatem jako naturalny sposób rozwoju używanego przez nich języka. Uproszczenie to miało ułatwić opis i porównanie tekstów, a tym samym prześledzenie rozwoju badanej konstrukcji. Poniższa tabela przedstawia objętość poszczególnych tekstów 1 Pełna lista piśmiennictwa znajduje się w wykazie skrótów. PAWEŁ BRUDZYŃSKI 120 Acta Linguistica Lithuanica XCI TABELA 1: rozmiar korpusu TEKST DIALEKTALNY Słowo według tekstu Słowo według dialektu Razem Pruski (zachodni) 1547MžK 7297 411255 (650170 z NT Quandta) 2398569 1573WP 183894 1579VE 40224 1579BB 166975 1612ZE 12865 1727KNT 238915 LDK (central) 1599DP 419036 1222710 (1654968 with Bitneris’ and Giedraitis’ NT) 1660MP 201170 1653KN 171861 1660ChB 430643 1701BtNT 228586 1816GNT 203672 LDK (wschód) 1644ŠPS 68982 93431 1647JE 24449 Jak można zauważyć, liczba tekstów z poszczególnych dialektów nie jest jednolita. Głównym celem przy tworzeniu korpusu było zróżnicowanie tekstów, aby uzyskane wyniki były jak najbardziej wiarygodne, oraz wykluczenie możliwych indywidualnych cech językowych autorów. Jedyny tekst z XIX wieku reprezentuje wariant centralny, ponieważ podczas badania to właśnie ten dialekt wyróżniał się największą różnorodnością. Ostatni problem dotyczy reprezentacji tekstów z dialektu wschodniego. Wynika to z faktu, że, jak stwierdza Zinkevičius (1998: 252–255), dialekt ten jest najsłabiej reprezentowany i rozwinięty. Z tego powodu, chociaż dane z obu tekstów dostarczają interesujących informacji, są one najmniej wiarygodne i istotne dla badania. Aby jeszcze bardziej wyeliminować znaczne rozbieżności liczbowe, w analizie oprócz danych liczbowych przedstawione zostaną również dane procentowe. Aby znaleźć w opisanym w artykule korpusie konstrukcje, zastosowano formułę składającą się z: 1) czasownika posiłkowego trzeciej osoby yra lub esti; 2) końcówek mianownika liczby pojedynczej i mnogiej dla obu rodzajów: a. imiesłowów biernych czasu przeszłego (imiesłów na -t), Teoretycznie czasownik posiłkowy połączony z imiesłowem biernym stanowi b.presentpassiveparticiples(m-participle). podstawę strony biernej. Wszystkie formuły uwzględniały ortografię stosowaną przez autorów oraz fakt, że czasownik posiłkowy mógł występować zarówno w pozycji Artykuły / Articles 121 Disappearance of the auxiliary verb esti in the Lithuanian passive postpozycyjnej, jak i prepozycyjnej względem imiesłowów. Niestety, wyniki nie uwzględniają form, w których czasownik posiłkowy mógł znajdować się w dalszej pozycji względem imiesłowu. Uzyskane wyniki zostały następnie ręcznie odfiltrowane: TABELA 2: Rozkład czasowników posiłkowych w konstrukcjach biernych Imiesłów m-imiesłów t-imiesłów Czasownik posiłkowy yra esti yra esti razem 232 314 2251 210 546 2461 Jak widać, wyniki dla poszczególnych konstrukcji znacznie się różnią. Dominują konstrukcje z imiesłowami t, jednak większą uwagę zwraca rozkład czasownika posiłkowego w konstrukcjach z imiesłowami m. W kolejnych częściach omówiona zostanie szczegółowa analiza poszczególnych czasowników posiłkowych w stronie biernej. 3. ANALIZA Poniższe tabele przedstawiają dane liczbowe dotyczące rozkładu yra i esti. Tabela 3 przedstawia wartości bezwzględne występowania poszczególnych czasowników w połączeniu z imiesłowem m i imiesłowem t. Dane te pogrupowano w większe jednostki zgodnie z reprezentowanym przez nie stuleciem i dialektem. Tabela 4 przedstawia te same dane wyrażone procentowo. TABELA 3: Łączna liczba czasowników posiłkowych według dialektu DIALEKT Imiesłów Centum imiesłów t yra est yra est ry Pruski (Zachodnia) XVI 38 139 437 55 492 XVII 0 0 0 11 011 XVIII 45 0 45 243 3 246 LDK (Centralna) XVI 58 15 73 559 32 591 XVII 8 263 271 490 67 557 XVIII 41 34 75 216 46 262 XIX 42 143 295 2 297 LDK (wschodni) XVII 0 0 0 0 5 5 PAWEŁ BRUDZYŃSKI 122 ActaLinguisticaLithuanicaXCI TABELA 4: Całkowity odsetek czasowników posiłkowych według tekstu DIALEKT TEKST m-imiesłów t-imiesłów yra est =yra est = Pruski (zachodni) XVI 97 3 100 89 11 100 XVII 0 0 0 100 0 100 XVIII 100 0 100 99 1100 LDK (Central) XVI 79 21 100 95 5 100 XVII 3 97 100 88 12 100 XVIII 55 45 100 82 18 100 XIX 98 2 100 99 1100 LDK (Eastern) XVII 0 0 0 0 100 100 Niewielka liczba wystąpień przykładów ze wschodniego dialektu Wielkiego Księstwa Litewskiego zostanie omówiona w następnej części. Jednak z oczywistych względów są one zbyt nieistotne statystycznie. Ogólny obraz, jaki może wyłonić się z powyższych danych, sugeruje, że esti jako czasownik posiłkowy było używane marginalnie już w czasach pierwszych tekstów pisanych, zwłaszcza w przypadku strony biernej z imiesłowem na -t-. Jednak głębsza analiza poszczególnych tekstów może ujawnić interesujące zależności między obiema formami. W kolejnych akapitach omówione zostanie użycie obu czasowników w połączeniu ze stroną bierną opartą na imiesłowie na -ti imiesłowie na -m-. 3.1. Imiesłów na -tWedług Vytautasa Ambrazasa (2006: 353) początkowo strona bierna opierała się na tak zwanym imiesłowie czasu przeszłego strony biernej, tworzonym przez dodanie przyrostka -ti odpowiedniej końcówki do tematu bezokolicznika. Imiesłów ten był początkowo używany do tworzenia odprzymiotnikowych przymiotników odczasownikowych (np. baltas ‘biały’ < balti ‘bielić’), a ostatecznie stał się podstawą strony biernej i prawdopodobnie pełnił tę funkcję już od czasów przedpiśmiennych. W najstarszych tekstach litewskich z XVI wieku forma trzeciej osoby czasownika posiłkowego to najczęściej yra. Można jednak znaleźć również niektóre konstrukcje z esti: (1) 1579VEE: …ghiſſai jra paʃkirtas nůgi 3. os. m. określ. czas. posiłk. w czasie teraźn. 3. os. mian. lp. r. m. od Diewa ſudʒia Bóg.gen.sg sędzia.gen.sg ‘…został wyznaczony przez Boga-sędziego.’  Straipsniai / Articles 123 Disappearance of the auxiliary verb esti in the Lithuanian passive (2) 1579VEE: Pagirtas eʃt waiſus ßiwata tawa bless.pst.pp.nom.sg.m aux.prs.3 fruit.nom.sg womb.gen.sg poss.2.sg ‘Błogosławiony jest owoc żywota twego.’ Spostrzeżenia dotyczące rozkładu form trzeciej osoby czasownika būti przedstawiono w poniższych tabelach, w których tabela 5 podaje liczby bezwzględne, podczas gdy tabela 6 – dane procentowe dotyczące rozkładu w poszczególnych tekstach: TABELA 5: Łączna liczba czasowników posiłkowych według tekstu yra est RAZEM DIALECT TEXT t-participle Pruski (zachodni) 1547MžK 0 3 3 1573WP 237 27 264 1579VEE 61 20 81 1579BB 139 5 144 1612ZE 11 011 1727KNT 243 3 246 LDK (Central) 1599DP 414 6 420 1660MP 145 26 171 1653KN 0 12 12 1660ChB 490 56 546 1701BtNT 216 46 262 1816GNT 295 2 297 LDK (Eastern) 1644ŠPS 0 4 8 1647JE 0 1 1 PAWEŁ BRUDZYŃSKI 124 Acta Linguistica Lithuanica XCI TABELA 6: Łączny odsetek czasowników posiłkowych według tekstu DIALECT TEXT t-participle yra est = pruski (zachodni) 1547MžK 0 100 100 1573WP 90 10 100 1579VE 75 25 100 1579BB 97 3 100 1612ZE 100 0 100 1727KNT 99 1100 LDK (Centralny) 1599DP 99 1100 1660MP 85 15 100 1653KN 0 100 100 1660ChB 90 10 100 1701BtNT 82 18 100 1816GNT 99 1100 LDK (Wschodni) 1644ŠPS 0 100 100 1647JE 0 100 100 Przytłaczająca większość przykładów wykorzystuje czasownik posiłkowy yra jako domyślny. Zgodnie z oczekiwaniami można zauważyć stopniowe zanikanie strony biernej z czasownikiem esti. Proces ten przebiegał jednak nieco odmiennie w dialektach Prus i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Na podstawie danych można przyjąć, że konstrukcja z esti jako czasownikiem posiłkowym ostatecznie wyszła z użycia w Prusach w XVIII wieku, a w WKL w XIX wieku. Według Ambrazasa (2001: 15) ma to prawdopodobnie związek z rozwojem samej strony biernej, która najpierw została w pełni zgramatykalizowana w dialektach zachodnich, a następnie stopniowo objęła kolejne dialekty na wschodzie. Proces ten w niektórych dialektach wschodnich nie został w pełni zakończony aż do czasów współczesnych (Ambrazas 2001: 15–16; 2006: 365–366). Poniżej omówione zostaną charakterystyki użycia wspomnianych form czasownikowych w poszczególnych dialektach. 3.1.1. Dialekt pruski Najstarszy analizowany tekst reprezentuje dialekt pruski, a zarazem jest najstarszą litewską książką — Katechizmem Martynasa Mažvydasa. Podczas przeszukiwania korpusu trzy przykłady strony biernej z czasownikiem posiłkowym w trzeciej osobie są konstrukcjami z werefoundinthetextmentionedabove,andinterestingly,alltheseexamples czasownikiem esti: Straipsniai / Artykuły 125 Disappearance of the auxiliary verb esti in the Lithuanian passive (3) 1547MžK …Baßniczie padota esti Christui kościół.nom.sg dać.pst.pp. aux.pst.3 pn.dat.sg (4) 1547MžK Szadis Dewa […] apraschitas esti word.nom.sg God.gen.sg describe.pst.pp.nom.sg aux.prs.3 Tais zadeis this.ins.pl.m word.ins.pl „Słowo Boże jest opisane tymi słowami.” Oczywiście, odnalezione przykłady nie są wystarczająco liczne, aby można je było uznać za statystycznie istotne. Warto jednak zauważyć, że w tekście Postilli z 1573 roku, zaledwie 28 lat po Katechizmie, dominującą formą czasownika posiłkowego jest yra, a esti występuje tylko w 10% wszystkich przykładów (27 na 264). Jednak pomimo tej przytłaczającej rozbieżności nie ma widocznej różnicy w użyciu obu form. Mogą one być używane zarówno w znaczeniach rezultatywnych (5a) i (5b), jak i w znaczeniach akcjonalnych z wyrażonym agensem (6a) i (6b): (5) Rezultatywne: a. 1573WP Priliginta est karaliste dangaus ßmagu equate.pst.pp.nom.sg.f aux.pst.3 kingdom.nom.sg heaven.gen.sg man.dat.sg kareliu king.dat.sg „Królestwo niebieskie podobne jest do pewnego króla…” b. 1573WP Priliginta ira karaliste Dangaus ßmagu equate.pst.pp.nom.sg.f aux.pst.3 kingdom.nom.sg heaven.gen.sg man.gen.pl seiancʒiam gierụ seklụ sow.prs.ap.dat.sg.m good.gen.pl.m seed.gen.pl „Królestwo niebieskie jest podobne do człowieka, który zasiał dobre ziarno…” (6) Aspektualny: a. 1573WP Diewas […] regetas est nog Bóg.nom.sg widziany.pst.ap.nom.sg.m aux.prs.3 przez aniołów angel.gen.pl „…Bóg był widziany przez Aniołów.” PAWEŁ BRUDZYŃSKI 132 Acta Linguistica Lithuanica XCI początek XVIII wieku, esti było wciąż produktywnym czasownikiem posiłkowym używanym w pełnoprawnej stronie biernej, podczas gdy strona bierna z yra, choć liczna, była słabiej rozwinięta. Status formy esti zmienił się na przestrzeni 100 lat, a w tekście Juozapasa Arnulfa Giedraitisa można znaleźć tylko dwa jej użycia w konstrukcji biernej. Co ciekawe, oba przykłady, podobnie jak u Chylińskiego, są przeczeniami: (22) 1816GNI a[Jog jums duota ira zinot pasłeptinés karalistes dangaus:] o jemis ne est duota exclam 3.pl.m.dat neg aux.prs.3 give.pst.pp.n ‘[Ponieważ wam dane jest poznać tajemnice królestwa niebieskiego,] lecz im nie jest dane.’ b [Daug teypogi ir kitu stebukłu padare Jezus po akimis mokitiniu sawo,] kurie ne esti parasziti tose which.pl.m neg aux.prs.3 write.pst.pp.nom.pl.m this.loc.pl knigose book.loc.pl ‘[I wiele innych znaków uczynił Jezus wobec swoich uczniów,] które nie są zapisane w tych księgach.’ Bardzo niska frekwencja esti (1%) może sugerować, że forma ta była prawdopodobnie używana ze względów stylistycznych, a najpewniej gdzieś między XVIII a XIX wiekiem esti jako czasownik posiłkowy na terytorium WKL ostatecznie wyszło z użycia. W tym miejscu warto wspomnieć o niewielkiej próbce dialektu wschodniego – mianowicie o tekstach Konstantinasa Sirvydasa i Jonasa Jaknavičiusa. W obu tekstach znaleziono tylko pięć przykładów strony biernej z trzecią osobą, a we wszystkich użyto czasownika esti. (23) 1644ŠPS kayp kiti dárbay Diewo […] as other.nom.sg.m work.nom.pl god.gen.sg eʃti dariti nuog wiſu triiu aux.prs.3 made.pst.pp.nom.pl.m from all.gen.pl.m three.gen.m Perſunu Trayces S[ventosios] person.gen.pl trinity.gen.sg holy.gen.pl.f „Podobnie jak inne dzieła Boga są dokonywane przez całą Trójcę Świętą.” Straipsniai / Artykuły 133 Disappearance of the auxiliary verb esti in the Lithuanian passive (24) 1647JE A wienas ig iu kad exclam one.nom.sg from 3.pl.gen when ißwido apćistitas esti [sugrio su bałsu didʒiu garbindamas Diewu.] realize.pst.3 cleanse.pst.pp.nom.sg.m aux.prs.3 „A jeden z nich, gdy zdał sobie sprawę, że jest oczyszczony, upadł na ziemię i głośno chwalił Pana.” Brak form yra w stronie biernej może sugerować, że proces rozwoju form trzeciej osoby strony biernej rozpoczął się na Zachodzie i przesunął się na Wschód, a dialekt wschodni jako ostatni w pełni rozwinął stronę bierną. Potwierdzałoby to obserwacje Ambrazasa (2001: 15–16) dotyczące rozwoju strony biernej, lecz niestety próbka jest zbyt mała, aby można było uznać ją za w pełni wiarygodną. Niemniej jednak ukazuje ona pewną tendencję i stanowi punkt wyjścia do dalszej analizy. 3.2. Imiesłów m Oprócz imiesłowu t litewska strona bierna może być oparta na tak zwanym imiesłowie czasu teraźniejszego strony biernej (imiesłowie m), tworzonym przez dodanie przyrostka -moraz końcówki do tematu czasu teraźniejszego. Historycznie imiesłów ten służył do tworzenia przymiotników (por. łac. firmus, ang. warm), a współcześnie konstrukcje z jego użyciem charakteryzują się aspektem duratywnym. W tej funkcji jest on innowacją litewską. Ten sam imiesłów występuje w języku łotewskim. Nie rozwinął się jednak jako podstawa strony biernej, lecz ma znaczenie modalne. Co ciekawe, w najstarszych tekstach z terytorium Prus domyślnym czasownikiem posiłkowym było yra, a esti pojawiło się później, głównie na terytorium WKL. Rozkład tych form przedstawiono w poniższych tabelach: PAWEŁ BRUDZYŃSKI 134 Acta Linguistica Lithuanica XCI TABELA 7: Łączna liczba czasowników posiłkowych według tekstu DIALEKT TEKST imiesłów na -m yra est = Pruski (zachodni) 1547MžK 0 0 0 1573WP 10 0 1579VE 7 1 8 1579BB 30 0 30 1612ZE 0 0 0 1727KNT 45 0 45 LDK (Central) 1599DP 58 2 60 1660MP 0 13 13 1653KN 0 5 5 1660ChB 7257 264 1701BtNT 41 34 75 1816GNT 42 143 LDK (Wschodni) 1644ŠPS 0 0 0 1647JE 0 0 0 TABELA 8: Łączny odsetek czasowników posiłkowych według DIALEKTU TEKSTU m-imiesłów yra est = Pruski (Zachodni) 1547MžK 0 0 0 1573WP 100 0 100 1579VE 88 12 100 1579BB 100 0 100 1612ZE 0 0 0 1727KNT 100 0 100 Wielkie Księstwo Litewskie (Centralny) 1599DP 97 3 100 1660MP 0 100 100 1653KN 0 100 100 1660ChB 3 97 100 1701BtNT 55 45 100 1816GNT 98 2 100 WKL (wschodnie) 1644ŠPS 0 0 0 1647JE 0 0 0  Straipsniai / Articles 135 Disappearance of the auxiliary verb esti in the Lithuanian passive Wspomniany powyżej rozkład wydaje się zagadkowy. Jak już wspomniano, strona bierna została po raz pierwszy zgramatykalizowana na terytorium Prus. Jest to szczególnie istotne w kontekście strony biernej z imiesłowem m, ponieważ po raz pierwszy pojawiła się ona w Prusach, a dopiero później rozprzestrzeniła się na terytorium WKL; według Ambrazasa (2001: 16) strona bierna tego typu do dziś nie rozwinęła się w niektórych dialektach wschodnich, co zdają się potwierdzać dane zebrane na potrzeby niniejszego badania. Poniżej omówiona zostanie analiza poszczególnych przykładów znalezionych w dialektach pruskich i WKL. 3.2.1. Dialekt pruski Jak już wspomniano, strona bierna oparta na imiesłowie m jest innowacją litewską, która po raz pierwszy pojawiła się na terytorium Prus. W najstarszym tekście – Katechizmie Mažvydasa – nie było przykładów tego typu użycia z okresem, a być może nie jest ono auxiliary.Itisdifficulttosayhowdevelopedthisconstructionwasduringthis poświadczone. Można jednak założyć, że nie było ono jeszcze w pełni zgramatykalizowane jako strona bierna, a najstarszy poświadczony przykład pochodzi z tekstu Vilentasa z 1579 roku, gdzie można znaleźć kilka różnych użyć imiesłowu: (25) 1579VEE: Nëʃa Agar wandinamas jra Arabioie for pn call.prs.pp.nom.sg.m aux.prs.3 pn.loc.pl kalnas Sinai mountain.nom.sg pn „Góra Synaj bowiem nazywa się Agar w Arabii.” (26) 1579VEE: Wiʃʃi daiktai taw jra galimi all.nom.pl.m thing.nom.pl 2.sg.dat aux.prs.3 can.prs.pp.nom.pl.m „Wszystko jest dla ciebie możliwe…” (27) 1579VEE: … vbagams apʃakoma jra Euangelia biednym głoszona jest ewangelia. PAWEŁ BRUDZYŃSKI 136 Acta Linguistica Lithuanica XCI (28) 1579VEE: … kurie nîg iô [Dievo] jra którzy od niego [Boga] są zesłani… oznacza początkowy ʃiuntemi etap ewolucji strony biernej (Bybee i in. 1994: 64; Ambrazas 2001: 12). Przykład (26) ilustruje użycie modalne. Przykłady (27) i (28) przedstawiają stronę bierną akcjonalną, która ma takie samo znaczenie jak współczesna konstrukcja z imiesłowem na -m, a mianowicie duratywne lub habitualne. Co najważniejsze, jak pokazuje przykład (28), w tej konstrukcji można wyrazić agensa, co wskazuje, że jest ona już w pełni rozwinięta, podobnie jak strona bierna oparta na imiesłowie na -t. Warto zauważyć, że tekst Vilentasa jest jedynym analizowanym tekstem dialektu pruskiego, w którym występuje konstrukcja z esti. (29) 1579VEE: Example(25)illustratestheattributiveorresultativeuse,whichtypically … dukte mana ʃunke’ nůgi córka moja bardzo od … ]}ewa天天爱彩票?ngly from ]} NaN? Russia? Wait invalid due weird. Need output valid JSON exactly. Last translation: Welna eʃti warginama devil.gen.sg aux.prs.3 vex.prs.pp.nom.sg.f ‘… moja córka jest ciężko dręczona przez diabła.’ Jak można zauważyć, jest to pełnoprawna konstrukcja akcjonalna z wyrażonym agensem, ale jest to jedyny przykład tego typu w analizowanych tekstach. Teksty Bretkūnasa i Quandta (jedyne z terytorium Prus, w których występuje ta konstrukcja) wykorzystują wyłącznie połączenie yra + imiesłów na m. Proszę rozważyć poniższe przykłady: (30) BB1579: 30 Mana Duktie nůg Welino piktai 1.sg.poss.nom.f daughter.nom.sg from devil.gen.sg grievously ira mucʒijma aux.prs.3 vex.prs.pp.nom.sg.f ‘… moja córka jest ciężko dręczona przez diabła.’ (31) KNT1727: Mano Dukte ſunkiey Wélno warginnama 1.sg.poss.nom.f córka.nom.sg dotkliwie diabeł.gen.sg dręcz.prs.pp.nom.sg.f ‘… moja córka jest dotkliwie dręczona przez diabła.’ Straipsniai / Artykuły 137 Disappearance of the auxiliary verb esti in the Lithuanian passive Ze względu na niedostatek danych trudno precyzyjnie określić, kiedy nastąpiła gramatykalizacja strony biernej opartej na imiesłowie m. Nie ulega jednak wątpliwości, że do XVI wieku na terytorium Prus już się ona dokonała. Jest to prawdopodobnie związane z wasalreadyfullydeveloped,andfromtheoutset,itsdefaultauxiliaryverbwas faktem, że gdy ten typ konstrukcji pojawił się w języku, strona bierna oparta na imiesłowie t znajdowała się w końcowej fazie gramatykalizacji. W XVI wieku yra było dominującym czasownikiem posiłkowym. Najprawdopodobniej nowo powstała konstrukcja strony biernej z imiesłowem m automatycznie przejęła najczęściej używany w tym okresie czasownik posiłkowy. 3.2.2. Dialekt centralny Na podstawie wcześniej przedstawionych danych dotyczących imiesłowu t można by przypuszczać, że sytuacja w WKL była analogiczna do tej w Prusach. Jednak dane przedstawione w tabelach (7) i (8) wydają się temu przeczyć. Najstarszy z analizowanych tekstów – Postylla Daukšy – wykazuje rozkład podobny do tekstów autorów pruskich, a jedyne dwa przykłady spośród 60 użyć imiesłowu m to konstrukcje z esti: (32) DP1599: ... numírelei kârtais giwúmpiumṗi śiuncʒemi martwy.nom.pl czasami życie.all wysył.prs.pp.nom.pl.m jest czasownik posiłkowy.prs.3 „…umarli czasem są przywracani do życia.” (33) DP1599: … anié kurié lûdintiemus dâromi 3.pl.nom.m który.nom.pl.m świadek.ins.pl wykonany.prs.pp.nom.pl.m jest’ aux.prs.3 …ci, którzy są ustanawiani świadkami…’ Jednak już rok później, w tekście Morkūnasa, wyniki są zaskakujące, a dominującym czasownikiem posiłkowym jest esti, podczas gdy yra z imiesłowem na m w ogóle się nie pojawia: PAWEŁ BRUDZYŃSKI 138 ActaLinguisticaLithuanicaXCI (34) 1600MP: a. [Postilla LIETVWISZKA Tátáy est Iǯguldimás prástás Ewángeliu ant koǯnos Nedelios ir Sʒwentes’ per wisus metus] kurios págal budá sená Báǯnicǯioy który.nom.sg.m według sposób.acc.sg stary.acc.sg.m kościół.loc.sg Diewá est skáitomos God.gen.sg aux.prs.3 read.prs.pp.nom.pl.f ‘[Ten litewski postylla jest prostym wyjaśnieniem Ewangelii na każdą niedzielę i święto w ciągu roku], która zgodnie ze starą tradycją jest czytana w Zgromadzeniu Boga.’ Zinkevičius (1998: 247) oskarża Morkūnasa o wiele błędów, ale tego samego nie można powiedzieć o Bitnerisie ani o Steponasie Jaugelisie Teledze – znanych ekspertach językowych swoich czasów (Zinkevičius 1988: 216–223). W o 50 lat starszym tekście Knyga nobažnystės jedyną konstrukcją wyrażającą ten typ strony biernej nadal jest esti + imiesłów m. (35) 1653KN 35… kita irȧ dángus kurion other.nom.sg.f be.prs.3 heaven.nom.sg which.ill.sg wisi wierni ir pábȧni all.nom.pl.m faithful.nom.pl.m and devout.nom.pl.m Ʒmones people.nom.pl siunćiámi esti send.prs.pp.nom.pl.m aux.prs.3 ‘…inne jest Niebo, do którego wszyscy wierni i pobożni ludzie są posyłani.’ Co może wskazywać ten typ rozkładu konstrukcji z esti? Oczywiście można założyć, że gdzieś między XVI a XVII wiekiem czasownik esti ponownie pojawił się jako domyślny czasownik posiłkowy dla imiesłowu m, ale wydaje się to mało prawdopodobne. Przyczyny tak dużej rozbieżności między Daukšą a pozostałymi autorami z WKL, jak już wspomniano, należy szukać w pochodzeniu autora Postilli. Można zatem założyć, że tekst Daukšy, będący przedstawicielem dialektu centralnego, był pod tym względem przynajmniej pod wpływem dialektu zachodniego, co wydaje się potwierdzać zarówno materiał dotyczący imiesłowów t-, jak i m-. Chociaż przytoczone dotychczas przykłady nie były liczne, tekst Biblii Chylińskiego wydaje się potwierdzać tezę, że na terytorium WKL konstrukcja yra + imiesłów m nie została jeszcze rozwinięta. W wymienionym przekładzie spośród 266 przykładów tylko siedem konstrukcji łączy się z yra. Cztery są użyte z imiesłowem zynoma ‘znany’, a jedna z nich ma zastosowanie zleksykalizowane, atrybutywne lub modalne, zamiast rzeczywistej strony biernej. Artykuły 139 Disappearance of the auxiliary verb esti in the Lithuanian passive withwadynama ‘called’andnotszaukiamas ‘notcalled’–sooneshouldconsider (36) 1660ChB a… ana dirwa ju liezuwe that.nom.sg.f field.nom.sg 3.pl.gen.m tongue.loc.sg wadynama ira Akeldama call.prs.pp.nom.sg.f aux.prs.3 pn.nom ‘…that field is called in their proper tongue, Aceldama…’ b [Jog nes zymus ziankłas padarytas ira per jos,] know.prs.pp.n aux.prs.3 all.dat.pl.m which.nom.pl.m live.prs.3 zynoma ira wisiemus kurie giwena Jeruzalej pn.loc.sg ‘[For that indeed a notable miracle hath been done by them] is manifest to all them that dwell in Jerusalem.’ Tylko jeden przykład można zinterpretować jako stronę bierną czynnościową: (37) 1660ChB [Bet tepraszo jos wieroy, tas nes kursej abejoia ligus ira] Wilniey mariu, kursej waromas ira wave.dat.sg sea.gen.pl which.dat.sg move.prs.pp.nom.sg.m aux.prs.3 nog wejaus from wind.gen.sg ‘[But let him ask in faith, nothing wavering. For he that wavereth is like] a wave of the sea driven with the wind…’ Większość przykładów (259) z formą strony biernej opartą na imiesłowie m w tekście Chylińskiego wykorzystuje czasownik esti. Wśród nich można również znaleźć konstrukcje z nimi. Zdecydowana większość to konstrukcje strony theparticiplesmentionedinexamples(36)and(37),butthereareonly6of biernej odpowiadające contemporarydurativeandhabitualuseofthem-participle. (38) 1660ChB a…[teywaniste] nog Izaoka paszławinime jo from pn.gen.sg blessing.loc.sg 3.sg.m.gen paźadama ir pastyprynama est promise.prs.pp.nom.sg.f and renforce.prs.pp.nom.sg.f aux.prs.3 ‘…[heritage]ispromisedandreinforcedbyIsaac’sblessing.’ PAWEŁBRUDZYŃSKI 140 Acta Linguistica Lithuanica XCI bIzraelitey pamuszami est nog Filistynu pn.nom.pl defeat.prs.pp.nom.pl.m aux.prs.3 from pn.gen.pl ‘Izraelici zostali pokonani przez Filistynów.’ cPastyprynamas est asabliwu apireyszkimu reinforce.prs.pp.nom.sg.m aux.prs. 3 peculiar.ins.sg.m revelation.ins.sg ‘Zostało umocnione szczególnym objawieniem.’ Podobnie jak w przypadku imiesłowu na -t, występują konstrukcje z prefiksem hortatywnym (39a) oraz z prefiksem negacji (39b). Jest jednak tylko pięć takich przykładów: (39)1660ChB aWiezliwiste jusu t’est pazystama wisiem[us] zmonem[us] man.acc.pl moderation.nom.sg 2.pl.gen aux.prs.3.hort know.prs.pp.nom.sg.f all.acc.pl.m ‘Niech wasza umiarkowana postawa będzie znana wszystkim ludziom.’ b… jeygu wel n’est wadojama if again aux.prs.3.neg redeem.prs.pp.nom.sg.f tada bus pardot pagal apwertynima then be.fut.3 sell.pst.pp.n according to estimation.acc.sg tawo 2.sg.poss „…jeśli nie zostanie wykupione, wówczas zostanie sprzedane według twojej wyceny.” Może to wskazywać, że czasownik esti, który mógł pełnić wyspecjalizowane funkcje w konstrukcjach z imiesłowem na t, jest raczej domyślnym czasownikiem posiłkowym w przypadku imiesłowu na m. Hipotezę tę może również wspierać fakt, że wiele przykładów pochodzi nie z samego tekstu Biblii, lecz ze wstępów do rozdziałów, które nie są inspirowane źródłem przekładu i odzwierciedlają idiolekt samego autora – a zatem rzeczywisty język dialektu centralnego drugiej połowy XVII wieku. W tekście Bitnerisa, o 40 lat starszym, sytuacja się zmienia, a rozkład obu czasowników jest niemal równy (45% – esti i 55% – yra). Nie ma wyraźnej różnicy między użyciem obu czasowników, lecz strona bierna z esti wydaje się bardziej akcjonalna. Jednocześnie w połączeniu z yra występuje więcej form zleksykalizowanych lub atrybutywnych. Artykuły / Articles 141 Disappearance of the auxiliary verb esti in the Lithuanian passive (40) 1701BNT a… duktė mano sunkey mucʒijama esti nůg Welnio daughter.nom.sg 1.sg.poss.nom.f grievously vex.prs.pp.nom.sg.f aux.prs.3 from devil.gen.sg „… moja córka jest srodze dręczona przez diabła.” b[Grómata] skaitoma ira nůg wissû book.nom.sg read.prs.pp.n aux.prs.3 from all.gen.pl ʒmonû man.gen.pl „Księga jest czytana przez wszystkich ludzi.” (41) 1701BNT aTegul jumus wissiemus žinoma esti shall 2.pl.dat all.dat.pl.m know.prs.pp.n aux.prs.3 ‘Niech wam wszystkim będzie wiadome…’ bNes žinoma ira jog Wießpats because know.prs.pp.n aux.prs.3 that Lord.nom.sg musu ißėjo iß plemês Iudos 1.pl.gen go.pst.3 from tribe.gen.sg pn.gen ‘Albowiem jest wiadome, że nasz Pan wywodził się z Judy…’ Może to wskazywać, że przełom XVII i XVIII wieku był okresem, w którym konstrukcja z esti zaczęła wychodzić z użycia. W tekście Giedraitisa występuje tylko jedna konstrukcja z czasownikiem esti na 43. Można zatem przyjąć, że konstrukcja ta nie była już produktywna w XIX wieku. Chociaż, podobnie jak w przypadku dialektu pruskiego, nie można podać dokładnej daty gramatykalizacji konstrukcji z yra, musiała ona nastąpić najpóźniej na przełomie XVIII i XIX wieku, tj. ponad 100 lat później. Dane dotyczące dialektu wschodniego są rzeczywiście fragmentaryczne. Jednakże brak omawianej konstrukcji w analizowanych tekstach może być powodem, by twierdzić, że konstrukcja ta rozwinęła się i uległa gramatykalizacji jeszcze później. 4. WNIOSKI Historycznie trzecia osoba litewskiego czasownika būti ‘być’ używała formy esti, odpowiadającej formom w innych językach bałtyckich i indoeuropejskich (por. pruski ast;Polishjest,Latinest,Germanist,etc.).However,duetothesemanticshift,