Brėžiant Vyžuonų ribą: šiaurės rytų Lietuvos XV a. asmenvardžiai ir (ne)pamirštas kelias

Artykuły / Articles 11 DARIUSIVOŠKA Lietuviųkalbosinstitutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0003-3898-0000 Kierunki badań naukowych: onomastyka, historyczny bałtycki zasób imienniczy, kontakty językowe. ANDREJ RYČKOV Instytut Historii Litwy Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-7008-9990 Kierunek badań naukowych: kultura prawna i polityczna WKL XIII–XVI w. DOI: doi.org/10.35321/all91-01 WYTYCZANIE GRANICY WYŻUON: PÓŁNOCNO-WSCHODNIA LITWA XV W. NAZWY OSOBOWE I (NIE)ZAPOMNIANA DROGA* Wyznaczanie granic Vyžuonos: Imiona osobowe z XV wieku i Trwałe dziedzictwo północno-wschodniej Litwy STRESZCZENIE Artykuł opiera się na analizie unikatowych danych pochodzących z rękopisu przechowywanego w Bibliotece Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie (Polska). W protokole przesłuchania świadków datowanym na lata 1469–1477 wspomniano dwa ważne fakty historyczne, istotne zarówno z perspektywy badań historycznych, jak i lingwistycznych, tj. poświadczenie drogi Brinkliškiai, która wówczas wyznaczała część granic dóbr Vyžuonos, oraz wymienienie 99 świadków. W niniejszej pracy analizuje się historię archiwizacji protokołu, kwestie lokalizacji wspomnianej drogi i pochodzenia jej nazwy, a także omawia się przekazywanie pamięci historycznej * Za konsultacje przy opracowywaniu historycznej części artykułu i publikacji źródła Andrej Ryčkov dziękuje Tomasi Baranauskasowi, Dariusiowi Baronasowi, Jonasiowi Drungilasowi, Artūrasowi Dubonisowi i Sergejowi Temčinowi. DARIUS IVOŠKA, ANDREJ RYČKOV 12 Acta Linguistica Lithuanica XCI Na podstawie analizy imion świadków ujawnia się dominujące w drugiej połowie XV w. tendencje w zakresie identyfikacji i nazywania osób oraz okoliczności, które je kształtowały. SŁOWA KLUCZOWE: Vyžuonos, granice dóbr ziemskich, kultura ustna i piśmienna, historyczny zasób nazw, nazwy osobowe, źródła historyczne. ADNOTACJA Artykuł analizuje unikatowy rękopis przechowywany w Bibliotece Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, w Polsce, koncentrując się na protokole przesłuchania świadków datowanym na lata 1469–1477. Protokół uwidacznia dwa kluczowe elementy historyczne istotne zarówno dla archiwizacji research:theBrinkliškėsroad,whichdefinedpartoftheVyžuonosestateboundariesat thetime,andthenamingof99witnesses.Thepaperdelvesintothehistoryofprotocol historycznej, jak i językowej, bada lokalizację oraz etymologię drogi Brinkliškės i analizuje przekazywanie pamięci historycznej. Ponadto w opracowaniu przeanalizowano imiona świadków SŁOWA touncoverthetrendsinpersonalidentificationandnamingpracticesprevalentinthelatter halfofthe15thcenturyandthefactorsinfluencingthesepractices. KLUCZOWE: Vyžuonos, granice własności ziemskiej, kultura ustna i pisemna, historyczny onomastykon, imiona osobowe, źródła historyczne. Wiemy, że granicą jest droga Brinkliškės, a Algirdas wytyczył [tę] granicę. Zapytani o granice dworu w Vyžuonos, należącego do Radziwiłła Astikaitisa (†1477)1, w okolicach Užpalių, przedstawiciele sąsiednich wspólnot z Giedraičių, Uteny, Tauragnów i Balninków, a także trzej poddani Stanisława (Stankausa) Sudivojaitisa2, jednomyślnie potwierdzili kolejno wymienione słowa. Zeznawali o wydarzeniach, które miały miejsce mniej więcej sto lat wcześniej: wielki książę litewski Olgierd (†1377) wytyczył część granicy Vyžuonos, której fizycznym odpowiednikiem w naturalnym krajobrazie była droga Brinkliškės. Chociaż dane z przesłuchania zostały zapisane atramentem na papierowej 1 Więcej o dworze w Vyžuonos zob. Malczewska 1985: 156–157; Baliulis 2006: 98–114. 2 „Вѣдаем, што ж граница – бринкгелева дорога, а Ѡлькгирдъ дѣлал границу.“ BJ 329/99 [karty nienumerowane]. Zob. szerzej załącznik 1. Artykuły / Articles 13 Brėžiant Vyžuonų ribą: Šiaurės rytų Lietuvos XV a. asmenvardžiai ir (ne)pamirštas kelias karcie3, późniejsze postępowanie sądowe mogło w ogóle nie zostać udokumentowane na piśmie, dlatego żadne inne okoliczności postępowania sądowego nie są znane4. Trudno jednoznacznie odpowiedzieć, z którą formą pamięci zbiorowej – pamięcią komunikacyjną czy kulturową – należy wiązać to świadectwo członków wspólnot terytorialnych5. Bez wątpienia wiedza o granicy zachowała się dzięki pamięci komunikacyjnej, ponieważ obejmuje ona niedawno przeżytą przeszłość (do 75–100 lat) i najczęściej wyraża się w opowieściach ustnych. Z drugiej strony wiedza ta mogła przekształcić się w formy pamięci kulturowej lub być w nich kultywowana. W takim przypadku wiedza o granicy dworu musiała zostać zrytualizowana. Rytuał kształtujący pamięć zbiorową prawdopodobnie wiązał się nie tyle z korzystaniem z samej drogi, ile z obowiązkiem wspólnot utrzymywania i naprawiania drogi Brinkliškės6. jednak „przemysłowy” poziom osiągnęła nieco później – w okresie panowania Aleksandra i Zygmunta Starego7. Z jednej strony zachowany do naszych czasów i publikowany w niniejszym artykule protokół przesłuchania świadków jest unikatowym źródłem AnotAliaksandroHrušos,KazimieroJogailaičioepochoje1440–1492metais LietuvosDidžiojojeKunigaikštystėjeintensyvėjoteisinėsraštijosekspansija,tareprezentującym kształtujące się wczesne praktyki kultury piśmiennej. Z drugiej strony dane zapisane w protokole świadczą o interakcji tej kultury z archaiczną (pogańską) kulturą ustną8. Tomas Čelkis, badający przejawy prawa zwyczajowego 3 W dalszej części tekstu dokument ten będziemy umownie nazywać protokołem przesłuchania świadków, ponieważ takie określenie najlepiej oddaje treść rękopisu. Należy zwrócić uwagę, że pisarz, który sporządził protokół, w żaden sposób go nie nazwał. Niemal sto lat po sporządzeniu dokumentu osoby zajmujące się archiwizacją określiły go jako rejestr (pol. regestr, rejestr), zob. załącznik 1. Takie określenie dokumentu prawdopodobnie wiąże się nie tyle z jego treścią, ile z układem tekstu na arkuszu papieru. Tekst został napisany w dwóch kolumnach; w ten sposób w XVI w. sporządzano różnego rodzaju wykazy (rejestry) rachunkowości gospodarczej. Jak dotąd takie dokumenty gospodarcze nie były badane z perspektywy dyplomatyki. O rejestrach archiwalnych zob. Ragauskienė 2015: 111–138. 4 W protokole bezpośrednio wspomniano, że Radvila Astikaitis przedstawił tych świadków do przesłuchania przez urzędników sądowych („Пана Родивиловых, воевод(ы) троцкого, свѣтковъ“). Chociaż przedmiot postępowania sądowego nie jest wymieniony w protokole przesłuchania, znany jest z wpisu dorsalnego, który powstał podczas archiwizacji dokumentu. Szerzej zob. załącznik 1 (Oryginał). Można przypuszczać, że sprawa była rozpatrywana przez sąd wielkoksiążęcy, ponieważ Radvila Astikaitis należał do Rady Panów. O kompetencjach sądu władcy zob. Valikonytė 2023: 67–88. 5 Szerzej o klasyfikacji pamięci zbiorowej Jana i Aleidy Assmannów zob. Assmann 1988: 9–19. 6 O archaicznych drogach bałtyckich i ich utrzymaniu zob. Čelkis 2021: 49–58; o drodze Brinkliškių szerzej zob. przypis 70. 7 O procesie upowszechniania się dokumentu w Wielkim Księstwie Litewskim w drugiej połowie XV w. – pierwszej połowie XVI w. szerzej zob. Hruša 2015: 200–242; 2019: 236–289. 8 O zakorzenianiu się kultury piśmiennej na Litwie późnego średniowiecza – wczesnej nowożytności i jej santykįsusakytinekultūražr.Ališauskas2009;Hruša2015:364–412;2019:433–483. DARIUSIVOŠKA,ANDREJRYČKOV 14 Acta Linguistica Lithuanica XCI na Litwie w XIV–XVI w., zwrócił uwagę na to, że w sprawach sądowych, w których rozpatrywano kwestie własności, granic ziem, zobowiązań i dowodzenia szlachectwa, jako świadków, przechowujących pamięć ustną i znających prawo zwyczajowe, angażowano „starych ludzi” (rus. старые люди, мужы старые, łac. senes) (Čelkis 2023: 121–134). W zachowanych do naszych czasów źródłach historycznych często pozostają oni anonimowi. Znany jest zaledwie jeden dokument z 1522 roku, w którym zapisano imiona i nazwiska pięciu „starych ludzi” z wołości Markowo (obecnie Маркава, obwód miński, Białoruś)9. To znacznie mniej niż w publikowanym protokole świadków, w którym imiennie oraz imieniem i patronimikiem zidentyfikowano aż 99 osób zamieszkałych na obszarze dzisiejszej północno-wschodniej Litwy10. Wszyscy oni nie są w protokole bezpośrednio określani jako „starzy ludzie”. Do przypuszczenia, że przynajmniej część świadków należała właśnie do tej grupy społecznej, skłania ich funkcja w postępowaniu sądowym – przypomnienie i poświadczenie „prawdziwych” faktów przeszłości zarówno Astikaitisowi, jak i sędziom tus11.Visųjųteisėspapročiųišmanymasiriškartosįkartąperduodamaatmintis turėjokeltipasitikėjimątiekbylosšalims(arbabentvienaiišjų,t.y.Radvilai rozpatrującym sprawę. Niniejszy artykuł jest studium przypadku, którego celem jest ustalenie czasu sporządzenia protokołu przesłuchania świadków, okoliczności jego powstania oraz historii jego archiwizacji. Nie mniej ważnym zadaniem jest ustalenie, kim byli wymienieni w protokole strażnicy pamięci zbiorowej wspólnot Giedraitis, Utena, Tauragnai i Balninkai oraz w jaki sposób pamięć ta się przejawiała. Wreszcie badanie ma na celu przeanalizowanie okoliczności powstania nazwy drogi wyznaczającej granicę dóbr Wyżuny i podjęcie próby jej lokalizacji, a także, na podstawie analizy imion 99 świadków, przedstawienie hipotez dotyczących możliwych tendencji rozwoju litewskiej antroponimii w omawianym okresie. Szczegółowa analiza budowy i pochodzenia tych imion ze względu na ograniczoną objętość publikacji nie jest przedmiotem niniejszej pracy; przedstawiono jedynie uogólnione wnioski wynikające z badania. Badanie imion przeprowadzono z zastosowaniem metody morfologicznej analizy porównawczej w celu ustalenia zasad ich tworzenia oraz analizy etymologicznej, która ujawniła pochodzenie imion. 9 Miška Jevičius, Macovskis, Trusia, Ivanas Jurkovičius, Ivanas Šina Žukovičius (Čelkis 2023: 127–128). 10 Prawdopodobnie dla skryby ważne było znać i pamiętać dokładną liczbę świadków, chcąc odróżnić jedną osobę od drugiej; koniec oznaczenia osoby zaznaczał kropką. Zob. załącznik 2. Odpowiednio: 14 z Giedraičiai, 31 z Uteny, 23 z Tauragnów, 28 z Balninkai, 3 poddanych Stanisława (Stankausa) Sudivojaitisa. Zob. załącznik 1. 11 Szerzej zob. załącznik 1. Por. Čelkis 2023: 121–134. Artykuły / Articles 15 Brėžiant Vyžuonų ribą: Šiaurės rytų Lietuvos XV a. asmenvardžiai ir (ne)pamirštas kelias 1. DATOWANIE I HISTORIA ARCHIWALNA Wzmianka o wojewodzie trockim Radvili Astikaitisie w protokole pozwala wstępnie datować ten dokument na 7–8 dziesięciolecie XV wieku12. Datowanie to uściśla znak wodny papieru – głowa byka (z której między rogami wyrasta kwiat mający sześć płatków, a z pyska w dół zwisa krzyż łaciński). Baza danych znaków wodnych Piccarda14. Papier z takim znakiem wodnym został wykorzystany w dokumencie sporządzonym Atkreiptinasdėmesysįtai,kadEdmunduiLaucevičuinebuvožinomašivandenženklioatmaina13.Jiatitinkavandenženklįnr.70183,įtrauktąįelektroninę w 1469 roku w Brescii (obecnie Lombardia, Włochy). Trudno ustalić, gdzie dokładnie wyprodukowano kartę papieru wykorzystaną do sporządzenia protokołu, jednak niewątpliwie w północnych Włoszech15. Znacznie trudniej ustalić, ile trwał proces od wyprodukowania papieru do momentu, gdy docierał on do użytkownika w jednym lub drugim regionie Europy (zwłaszcza na Litwie)16. Dlatego datowanie publikowanego protokołu jest umowne, wyznacza granicę i wskazuje, że został on sporządzony nie wcześniej niż w 1469 roku, lecz nie później niż w 1477 roku, kiedy zmarł Radvila Astikaitis17. Można przypuszczać, że protokół przesłuchania świadków został sporządzony nie w sądzie, lecz po wysłaniu przez sąd upoważnionego urzędnika18. Ten ostatni przesłuchał świadków na miejscu, a jako dowód dla sądu miał przedstawić pisemne zeznanie. Należy zwrócić uwagę, że protokół nie został opieczętowany. Można z tego wnioskować, że sędziowie ufali zeznaniu zapisanemu na papierze, natomiast weryfikacja autorstwa samego tekstu, podobnie jak postępowanie sądowe, mogła odbywać się ustnie. W trakcie postępowania sądowego lub po jego zakończeniu karta papieru, na której sporządzono protokół przesłuchania świadków, trafiła nie do sądu, lecz w ręce Radvili Astikaitisa i jego potomków. Właśnie ten dokument został wymieniony w 1638 roku w inwentarzu archiwum księcia Krzysztofa Radziwiłła (†1640), wśród pozostałych ośmiu dokumentów dziewiątego pakietu dworu w Wyszonach, 12 Radvila Astikaitis (†1477) pełnił urząd wojewody trockiego w latach 1466–1477 (Petrauskas 2003: 215–216; UWKL II 225). 13 Plg. Laucevičius 1967a: 203–213, nr. 1441–1506. 14 Wasserzeichensammlung Piccard Online, nr. 70183; dostęp w internecie: https://www.wasserzeichen-online.de/wzis/struktur.php?ref=IT1365-PO-70183 [dostęp: 2024-06-13]. 15 Por. Rábai 2021: 218–243. Według E. Laucevičiusa papier w XV w. sprowadzano na Litwę z Włoch, Francji i Niemiec (Laucevičius 1967b: 51). 16 O handlu papierem w średniowiecznej Anglii zob. Rold Da 2020: 58–93. 17 Oczywiście rzeczywista data sporządzenia protokołu musiała być bliższa rokowi 1469 niż 1477. 18 O urzędnikach sądu władcy – dieczkach, żwiegūnach, wazniach i pisarzach – szerzej zob. Valikonytė 2023:54–66. DARIUS IVOŠKA, ANDREJ RYČKOV 16 ActaLinguisticaLithuanicaXCI kurienors mažai reikšmingi, būtini išsaugoti ateities laikams19.Protokolaslengvai rozpoznawalny na podstawie opisu sporządzonego przez archiwistę: stary wykaz świadków dotyczący rozgraniczenia Užpalių i Vyžuonų drogą Brinkliškių, którą wytyczył Algirdas20. W tym przypadku należy zauważyć, że osoba, która sporządziła zapis archiwalny, błędnie zrozumiała stwierdzenie protokołu: „Вѣдаем, што ж граница – бринкгелева дорога, а Ѡлькгирдъ дѣлал границу.“ Wielki książę litewski Algirdas wyznaczył granicę, lecz nie wytyczył drogi; droga musiała istnieć jeszcze przed wyznaczeniem granicy. W grzbietowej części samego protokołu znajdują się również cztery wpisy, które pozwalają wnioskować o historii jego archiwizacji w XVI–XIX w.21 Najwcześniejszy można datować na połowę – drugą połowę XVI w.22 W nim, podobnie jak w całym tekście protokołu, nie wspomniano jeszcze o majątku Wyżuny. Na podstawie analogii do przypadku archiwum Alberta Gasztołda z pierwszej połowy XVI w. (Ragauskienė 2015: 99) można przypuszczać, że w archiwach Mikołaja Rawilajtysa i Jerzego Radziwiłła protokół przechowywano wraz z innymi dokumentami dóbr wyżunskich, tak jak za czasów Radziwiłła Astikajtisa (Malczewska 1985: 156–157). W tym wpisie grzbietowym zamieszczono jedynie krótką adnotację protokołu, ale nie odsyłacz do dokumentu w rejestrze archiwalnym23. Niekoniecznie ułatwiała ona odnalezienie dokumentu wśród innych dokumentów majątku Wyżuny ani nie dostarczała właścicielowi dokumentu wstępnych informacji. Wydaje się, że właśnie dlatego w 1520 roku ówczesny podstoli wielkiego księcia i starosta grodzieński Jerzy Radziwiłł w sprawie z wojewodą trockim i marszałkiem hospodarskim Grzegorzem Astikajtisem o siłą zagarniętych chłopów majątku Wyżuny nie skorzystał z danych protokołu24. Już za czasów syna Jerzego Radziwiłła – Mikołaja Radziwiłła Rudego, lub wnuka – Krzysztofa Radziwiłła Pioruna, mniej więcej pod koniec XVI w., podczas reorganizacji i tworzenia nowych archiwów osobistych, w grzbietowej części protokołu pozostawiono kolejny wpis25. Po raz pierwszy bezpośrednio wspomniano w nim o Wyżunach. Od tego czasu, nawet po oddzieleniu protokołu od pozostałych dokumentów, można go było łatwo rozpoznać i przypisać do zespołu dokumentów majątku Wyżuny. Wydaje się, że do czasu zniszczenia Rzeczypospolitej Obojga Narodów dokument przechowywano w archiwum Radziwiłłów 19 [...] acz mało potrzebne, jednak schowac się jegodzi dla czsów przyszlych (AGAD, AWR, 160: 72). 20 Rejestr stary swiadkow na rozgraniczenie miedzy Uszpolem a Wizunami Bryngielowa droga, którą Olgird udziałał (AGAD,AWR,160:72). 21 Zob. załącznik 1 (Oryginał). 22 Swiadkowie na uszpolskiey ziemię radziwilowskiey. Zob. załącznik 1 (Oryginał). 23 Por. Ragauskienė 2015: 111–138. 24 Co prawda w ogóle nie wspomniał o swoim dziadku, argumentował, że tymi chłopami majątku Wyżuny władał jego ojciec Mikołaj Radziwiłł. RIB 20: 912. Algirdas Baliulis uważa, że w tej sprawie wspomniano nie o archiwum Radviloms,betAstikamspriklausiusiosVyžuonos,plg.Baliulis2006:98–99.  25 Regestr stary swiadkow na rozgraniczenie miedzy Uszpolem a Wizunami. Plačiau – 1 priedas (Oryginał). Artykuły / Articles 17 Brėžiant Vyžuonų ribą: Šiaurės rytų Lietuvos XV a. asmenvardžiai ir (ne)pamirštas kelias birżańskiej gałęzi rodu26. Później Wyżuny wraz z całym archiwum przypadły rodowi Pusłowskich (lit. Puslovskiai), który, choć w 1856 roku sprzedał majątek hrabiemu Edwardowi Hutten-Czapskiemu (Słownik XIII 689), zachował w swoich rękach przynajmniej część archiwum dworskiego27. Po śmierci w 1968 roku ostatniego przedstawiciela rodu Pusłowskich – Ksawerego, jego bogatą kolekcję dzieł sztuki, książek i rękopisów odziedziczył Uniwersytet Jagielloński w Krakowie (Zlot 2018: 105)28. Od połowy lat 90. XX w. rękopisy rodu Pusłowskich otrzymywała Biblioteka Uniwersytetu Jagiellońskiego, która udostępniała je w Oddziale Rękopisów Biblioteki od Z 1999 roku (tamże). Po omówieniu historii funkcjonowania protokołu przechodzi się do analizy zapisanych w nim danych. Aby zrozumieć zasady nadawania imion Litwinom w okresie powstania omawianego protokołu, należy krótko omówić rozwój imion litewskich oraz znaczenie imion wymienionych w omawianym protokole. 2. IMIONA ŚWIADKÓW I ZNACZENIE ICH ODNOTOWANIA W HISTORII LITWINÓW VARDYNOTYRIMAMS Iki Lietuvos krikšto dominavo vienanaris asmens įvardijimas tautiniu lieimienia pochodzenia litewskiego lub bałtyckiego (Maciejauskienė 1991: 20–21). Jednoczłonowe określanie było właściwe wszystkim, niezależnie od pozycji społecznej. Najwcześniejsze imiona litewskie poświadczone w dokumentach dyplomatycznych o międzynarodowym znaczeniu należą do książąt litewskich29, np. Mendoga (1251, 1253, 1257 Mindowe rex Lettowie (PUB I 181, 207), 1257 Mindowe dei gratia rex Lettowie (tamże: 38)), Giedymina (1323 Gediminne dei gratia letphanorum Ruthenorumque rex (KDL 12)), Witolda i Korybuta (1388 Witoldus et Conradus frater eius duces Littuanie Karobut frater pretensi regis Polonie (tamże: 47) i in. 26 Świadczy o tym trzeci wpis dorsalny: No(mer) 10. Fasc(ykuł) 7. wizunskich. Zob. załącznik 1 (Oryginał). O specyfice archiwalnych opisów gałęzi Radziwiłłów birżańskiej i kiejdańskiej zob. Krom 2002: czynił Olhird. Zob. załącznik 1 (Oryginał). 11–14.  27 Ketvirtasdorsalinisįrašassietinasbūtentsulaikotarpiu,kuometprotokolaspatekoįPuslovskių archyvą:Regestr swiadkow o rozgraniczenia ziemi ouszpolskiey y outency: bryndhielowa droga, ktorą 28 Szerzej o kolekcji Pusłowskich zob. w katalogu wystawy, która odbyła się w 1998 r.: Xawery 1998. 29 Imiona książąt litewskich, zaczerpnięte z dokumentów historycznych, w których zostały poświadczone w językach obcych, ujednolicił i ustalił ich litewskie formy Kazimieras Būga (I 1913/1958: 232–269). DARIUS IVOŠKA, ANDREJ RYČKOV 18 Acta Linguistica Lithuanica XCI Nie powinno dziwić znalezienie w źródłach tego okresu również osób określanych imionami pochodzenia nielitewskiego (niebałtyckiego), lecz uważanych za Litwinów. Przede wszystkim termin lietuvis (leitis) oznaczał przynależność do społecznej organizacji wojskowej monarchy, a dopiero później zaczęto go utożsamiać z grupą etniczną, jeszcze później – z politycznym narodem Litwy30. Ponadto nie można wykluczyć, że sami Litwini posługiwali się imionami pochodzenia niebałtyckiego31. W XIV w., a zwłaszcza na początku XV w., zaczął się upowszechniać dwuczłonowy sposób określania osoby. Obok imienia zaczęto używać przydomków, które w owym czasie były apelatywami, słowami dokładniej identyfikującymi osobę, nierzadko określającymi jej pochodzenie (lub miejsce zamieszkania), więź pokrewieństwa, zawód itp. Na przykład 1400 Отъ намесника отъ Полоцького отъ Монтигирда (RLA 104), w tym przypadku do określenia osoby wykorzystano urząd oraz nazwę miejscowości zamieszkiwanej / zarządzanej32. 1401 Woyschwid cum filio Radiwilo, 1401 świadkowie Moniwido capitaneo Wilnensi (MMAH VI 73). Początek używania patronimików wraz z imieniem osoby można datować na koniec XIV – początek XV w., kiedy imiona książąt i możnych zapisywano razem z patronimikami: 1401 dux Ywanus Olgimunti cum filiis suis; Kesgaylo et Zzwinwolt Wolymuntonis i in. (tamże), 1409 Andrei Olgerdowitsch, Witold Keistutiewitsch (RLA 138). Po osobach szlacheckich również osoby niższych stanów zaczęto określać za pomocą patronimiku lub apelatywów opisowych, które stały się podstawą kształtowania się także w XVI w.33 Imiona zapisane w analizowanym w tej pracy protokole świadków wiarygodnie ilustrują przejściowy okres określania osoby, gdy jednoimienne określenie stopniowo przekształca się w dwuczłonowe. Ponadto dane samego protokołu, jego pavardėms(Maciejauskienė1991:31).Pastebėtina,kadpirmojipaveldimągiminėsvardąįgijoLietuvosdidikųGoštautųgiminė,naudojusijįpervisąXVa. datowanie i antroponimy pozwalają przynajmniej nominalnie rozważać status społeczny świadków oraz proces chrystianizacji zachodzący na Litwie. 30 Por. Dubonis 2011: 395–400; Dziarnovič 2017: 126–128. 31 Np. należący do drużyny Olgierda i wyznający prawosławie Antoni, Jan i Eustacjusz (Baronas 2000); szerzej zob. Zinkevičius 2005: 15–52. 32 Podanie pochodzenia lub miejsca zamieszkania przy identyfikowaniu osoby jest charakterystyczne także dla wcześniejszych czasów, por. 1264 Pabilte de Crowen, 1284 Rameyze de Kernowe (RSB 83, 84). 33 Ostatni przedstawiciel rodu – Stanisław Gasztołd zmarł w 1542 r. (Petrauskas 2003: 112; Ragauskienė 2015:118). Artykuły / Articles 19 Brėžiant Vyžuonų ribą: Šiaurės rytų Lietuvos XV a. asmenvardžiai ir (ne)pamirštas kelias 2.1. Imiona szlacheckich świadków w protokole przesłuchania świadków Tylko niewielka część świadków, na przykład panowie z Giedrojć, należała do szlachty. Można to stwierdzić nie tylko na podstawie tego, że jedynie świadkowie z Giedrojć nazywani są terminem пан, świadczącym o szlachectwie. Niemal wszyscy pozostali świadkowie określani są tylko imieniem, natomiast świadkowie z Giedrojć – imieniem i patronimikiem34. W tym przypadku szlachcicami mogli być poddani Stanisława (Stanka) Sudywojta, bracia Ekimajciowie (Єда Екимович, брат его Монивил)35, a także mieszkaniec Uciany Giniejtis Kriačevičius (Кгинеит Крячевич)36. Ponadto wymieniono go jako pierwszego na liście mieszkańców Uciany, co również może świadczyć o jego wysokim statusie we wspólnocie. Dwaj panowie z Giedrojć zostali określeni patronimikami pośrednio – unikając powtarzania imienia ojca. Przy zapisywaniu imion dwóch braci podano określenie pokrewieństwa drugiego z pierwszym (брат его). Z drugiej strony powtarzający się przy Мацко i Мицко patronimik Кгинивилович może oznaczać, że ci dwaj świadkowie nie są braćmi. Warto zauważyć, że tylko imię jednego świadka jest dwuczłonowym etnicznym imieniem litewskim Daũmantas (Доумонтъ), natomiast patronimik Voinevič (Воиневич) jest najprawdopodobniej patronimiczną formą Vanius. W spisie współczesnych litewskich nazwisk nie występuje nazwisko *Vainevičius, odnotowano jednak Vainãvičius. Choć to ostatnie łączy się z lit. im. os. Vanius i wywodzi od lit. vainà ‘wada, wina, przyczyna’ lub ewentualnie od lit. vainóti ‘karcić, obwiniać; ganić, pogardzać’, proponuje się nie ignorować także paraleli z polskimi nazwiskami Wojnowic, Woynewicz (na ich temat zob. LPDBe Vainãvičius i Vanius). Oczywiście, związki z polskimi nazwiskami w omawianym Чижевич są możliwe, ponieważ istnieją paralele zarówno z litewskimi antroponimami, jak i słowiańskimi. Pozostałe określenia 11 świadków wykazują wyraźny litewski sposób nazywania 34 Szerzej o określaniu szlachty w Wielkim Księstwie Litewskim w późnym średniowieczu – wczesnych czasach nowożytnych zob. Būga I 1913/1958: 232–269; Maciejauskienė 1991: 31–37; Petrauskas 2003: ju atveju atmestinos, nes abejotina lenkų kalbos įtaka lietuviškam vardynui XV a. pradžioje. Prie neaiškios kilmės priskirtini ir tėvavardžiai Рачевич ir 48–56, 111–117; Zinkevičius 2008: 31–32 i in. imię (PVS).  35 Dėl Єда Екимович žr.„Valstiečiųvardailiudininkųapklausosprotokole“– Єда ir Єка. Монивил – Mañvilasšiandieniniamelietuviųvardynenesantis,betrekomenduojamaslietuviškasdvikamienis 36 Крячевич. Niejasne pochodzenie patronimiku Gineitisa (Кгинеит Крячевич). Nie ma litewskich imion o temacie *Krec- / *Kriac lub *Kreč- / *Kriač-. Mając na uwadze, że syn nadal nosił litewskie imię, imię ojca również nie powinno być obcego pochodzenia. Być może miało ono charakter przezwiskowy i pochodziło od apelatywu krsti → krẽčia ‘trząść’; ‘potrząsać’; lepić, budować, murować’ lub kriciúoti ‘nie dawać spokoju, rzucać się w oczy’ (LKŽe). DARIUS IVOŠKA, ANDREJ RYČKOV 26 Acta Linguistica Lithuanica XCI WNIOSKI Podsumowując badanie protokołu zeznań świadków, warto zwrócić uwagę na to, że jego tekst został spisany około 1469–1477 r. na papierze wyprodukowanym w północnych Włoszech. Po wykorzystaniu protokołu w procesie sądowym Radvilasa Astikaitisa dotyczącym granic majątku Vyžuonos trafił on do archiwów przedstawicieli rodu Radvilów, gdzie był przechowywany przez cztery stulecia. Później majątek Vyžuonos przejęli Pusłowscy, w których ręce trafiły również dokumenty związane z tym majątkiem. Protokół pozostał w rękach Pusłowskich do połowy XX w., kiedy to po śmierci ostatniego przedstawiciela rodu jego liczne kolekcje odziedziczył Uniwersytet Jagielloński w Krakowie. Nie można niczego pewnego powiedzieć o wieku świadków wymienionych w protokole. Na podstawie datowania rękopisu można przypuszczać, że świadkowie byli przedstawicielami drugiego lub trzeciego pokolenia po przyjęciu chrztu przez Litwę. Mimo trwającego już około stulecia procesu chrystianizacji wielu z nich nadal posługiwało się tradycyjnymi litewskimi imionami. Dlatego w rękopisie protokołu zachował się cenny dla nauk historycznych i językoznawczych materiał. Szczególnie ważne są poświadczenia litewskich historycznych imion osobowych, które: • uzupełniły wykaz litewskich historycznych imion osobowych o 13 nowych imion, nie tylko nieużywanych we współczesnym imiennictwie, lecz także niepojawiających się wśród znanych historycznych imion osobowych: jednoi dwuczłonowe tradycyjne litewskie imiona Bernutis, Daugeidas, Kičius, Madenis / Modenis, Melikis / Mėlikis, Purpšys, Raugeta / Raugėta, Rimtutis, Tratilas, Videita, Viešgalas, Žadutis / Žodutis, Žvilbutis; • dostarczyły ważnych informacji o tendencjach w nadawaniu imion Litwinom w XV w. Przede wszystkim wymowne są imiona 14 szlacheckich świadków z Giedrojć, zapisane wraz z patronimikami. Tylko imię Daumantasa, przedstawiciela drugiego lub trzeciego pokolenia po chrzcie Wielkiego Księstwa Litewskiego, jest litewskie, wszystkie pozostałe są chrześcijańskie lub niejasnego pochodzenia. Natomiast spośród 9 wymienionych patronimików (pozostałe trzy się powtarzają) 7 jest litewskich. Imiona chłopów pod względem pochodzenia rozkładają się niemal równomiernie w pozostałych czterech grupach świadków i wyraźnie wskazują na nadal większą przewagę imion litewskich: spośród 31 poświadczonych imion mieszkańców Uciany wystąpiło 17 litewskich oraz 14 chrześcijańskich i niejasnego pochodzenia; spośród 23 mieszkańców Tauragnai 14 nosiło imiona litewskie, a 9 imiona chrześcijańskie i niejasnego pochodzenia; wśród 28 imion mieszkańców Balninkai było 17 osób mających imiona litewskie oraz 11 osób mających imiona chrześcijańskie i niejasnego pochodzenia, natomiast spośród pozostałej trójki poddanych Stanisłowasa (Stankusa) Sudivojaitisa – 1 osoba nosiła imię litewskie, a 2 imiona chrześcijańskie lub niejasnego pochodzenia. Łącznie w protokole wymieniono 61 imion litewskich oraz 38 imion chrześcijańskich lub niejasnego pochodzenia. Staje się jasne, że rozpowszechnianie się imion chrześcijańskich musiało być bezpośrednio związane z rozwojem sieci kościołów i parafii. W czasie sporządzania protokołu tylko w Giedrojciach Artykuły / Articles 27 Brėžiant Vyžuonų ribą: Šiaurės rytų Lietuvos XV a. asmenvardžiai ir (ne)pamirštas kelias od 1410 roku działał kościół św. Bartłomieja, podczas gdy w Balinkach, Tauragnach i Utenie kościoły zaczęto tworzyć dopiero na przełomie XV i XVI wieku66. Nic dziwnego, że imiona litewskie występowały tu częściej. Chociaż tendencja do rozpowszechniania się imion chrześcijańskich jest oczywista, zauważalna jest jednak szybka adaptacja w języku litewskim imion pochodzenia obcojęzycznego, np. Jãčius, Mãčius / Mõčius, Pètkus, Stãnius itd. W niniejszym artykule podjęto dotychczas nieomawianą w dokumentach historycznych kwestię poszukiwania etymologii poświadczonych w nich nazw Brengelischen weg, Prengelsche wegk, бринкгелева дорога oraz utrwalonej w litewskiej historiografii nazwy Brengeliškių kelias. Nie udało się znaleźć jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie, dlatego mimo propozycji, by wspomniany w protokole obiekt nazywać drogą Brinkliškių, pozostaje miejsce także na alternatywne wyjaśnienia. Ponadto przekształcona pamięć o tej drodze żyje do dziś. Należy ją uznać za najstarszą spośród znanych dróg Litwy, powstałą jeszcze w przededniu kształtowania się państwa w XIII wieku. ŹRÓDŁA I LITERATURA AGAD, AWR, 160 – Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Warszawskie Radziwiłłów,Dział.XXXV,160. ALEW I – Altlitauisches etymologisches Wörterbuch, Bd. 1 (A–M), pod kierunkiem W. Hocka i przy współudziale E. J. Bukevičiūtė, Ch. Schillera, opracowana przez R. Fechta, A. H. Feulnera, E. Hilla, D. S. Wodko, Hamburg: Verlag Baar. Ališauskas Vytautas 2009: Sakymas ir rašymas. Trwałość i zmienność modeli kulturowych w Wielkim Księstwie Litewskim, Wilno: Aidai. Ališauskas Vytautas, Jaszczołt Tomasz, Jovaiša Liudas, Paknys Mindaugas 2009: Lietuvos katalikų dvasininkai XIV–XVI a., ser. Bažnyčios istorijos studijos, Vilnius: Aidai. Assmann Jan 1988: Pamięć zbiorowa i tożsamość kulturowa. – Kultura i pamięć, red. J. Assmann, T. Hölscher, Frankfurt nad Menem: Suhrkamp, 9–19. Baliulis Algirdas 2006: Iš Vyžuonų praeities. – Vyžuonos, kraštas ir žmonės, sud., par. A. Vyžintas, Utena: Utenos Indra, 98–114. 66 Rowell, sud., 2015: 215, 46 išnaša, 180, 76 išnaša, 216, 54 išnaša, 214, 42 išnaša; bažnyčių tinklo sklaidos regione kartografinį vaizdą žr. Baronas, Rowell 2015: [532]; net ir tuo atveju, jei bažnyčia Tauragnuose (Taurapilyje) buvo įsteigta 1387 m., ji buvo sudeginta vidaus karo metu 1433 m., o atkurta tik XV a. pab. (Laužikas 2005: 482). DARIUS IVOŠKA, ANDREJ RYČKOV 28 Acta Linguistica Lithuanica XCI Baronas Darius 2000:Trys Vilniaus kankiniai: gyvenimas ir istorija / Tres martyres Vilnenses: vita et historia:istorinėstudijairšaltiniai,ser.Fontes ecclesiastici historia Litwa, 2, Wilno: Aidai. Baronas Darius 2004: Aukštaitija w czasach walk z zakonem inflanckim (XIII–XIV w.). – Iš Panevėžio praeities: Upytės žemei 750 metų: konferencijos pranešimai, Panevėžys: Panevėžiokraštotyrosmuziejus,36–55. Baronas Darius, Rowell Stephen C. 2015: The Conversion of Lithuania: From Pagan Barbarians to Late Medieval Christians, Vilnius: The Institute of Lithuanian Literatura i folklor. BJ324/99–Biblioteka Jagiellońska,Przyb.324/99. BJ329/99–Biblioteka Jagiellońska,Przyb.329/99. Brandenburg Nikolaj E. 1892: Бранденбургъ, Николай Е. Родъ князей Мосальских (XV–XIX ст.) [Ród książąt Mosalskich (XV–XIX w.)], кoлл. Генеалогические и биографические справочники [kol. Genealogiczne i biograficzne informatory], Санкт-Петербургъ: тип. «Артиллерiйского Журналла Фурштатская» [Sankt-Petersburg: druk. „Artillerijskogo Žurnalla Fursztatskaja”]. Būga Kazimieras 1958: O litewskich imionach osobowych. – Rinktiniai raštai 1, Vilnius: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 201–269. CDP V – Codex Diplomaticus Prussicus. Zbiór dokumentów dotyczących starszej historii Prus z Królewskiego Geheime Archiwum w Królewcu wraz z regestami, t. 5, red. J. Voigt, Królewiec: Wilhelm Koch, 1857. CEV–Codex epistolaris Vitoldi magni ducis Lithuaniae 1376–1430,collectusopera A.Prochaska,Cracoviae:SumptibusAcademiaeLiteraromCrac.,1882. Čelkis Tomas 2014: Terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego: pojęcie granic i procesy delimitacyjne w XIV–XVI wieku, Vilnius: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Čelkis Tomas 2021: Ewolucja dróg Wielkiego Księstwa Litewskiego. Opanowanie lądu, Vilnius: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Čelkis Tomas 2023: Dawni ludzie w źródłach historycznych Wielkiego Księstwa Litewskiego z XIV–XVI w. Kim byli? – Tautosakos darbai 66, 121–134. DOI: doi.org/10.51554/ TD.23.66.07. Dubonis Artūras 2011: Nazwa państwa. – Lietuvos istorija 3: XIII w. – 1385 m. Powstanie państwa między Wschodem a Zachodem, oprac. D. Baronas, A. Dubonis, R. Petrauskas, Wilno: Baltos lankos. Artykuły / Articles 29 Brėžiant Vyžuonų ribą: Šiaurės rytų Lietuvos XV a. asmenvardžiai ir (ne)pamirštas kelias Dziarnovič Oleg I. 2017: Дзярновіч, Олег И. «Русь» и «Литва» Великого княжества Литовского в XVI–XVII вв. как этноконфессиональные и социальногеографические регионы [„Ruś” i „Litwa” Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI– XVII w. jako regiony etnokonfesyjne i społeczno-geograficzne]. – Древняя Русь после Древней Руси: дискурс восточнославянского (не)единства [Starożytna Ruś po Starożytnej Rusi: dyskurs wschodniosłowiańskiej (nie)jedności], сост. и отв. ред. А. Доронин [oprac. i red. odpowiedzialny A. Doronin], Мосвка: Росспэн [Moskwa: Rosspèn], 119–132. Guobis Raimondas 2023: Marsz generała Brindela. – Anykšta, 2023 m. stycznia 31 d. (wtorek) 3, 8. Hruša Aleksandr I. 2015: Груша, Александр И. Документальная письменность Великого Княжества Литовского (конец XIV – первая треть XVI в.) [Dokumentalne piśmiennictwo Wielkiego Księstwa Litewskiego (koniec XIV – pierwsza tercja XVI w.)], Минск: Беларуcкая навука [Mińsk: Belaruskaja navuka]. Hruša Aleksandr I. 2019: Груша, Александр И. Кризис доверия? Pojawienie się i ugruntowanie dokumentu prawnego w Wielkim Księstwie Litewskim (koniec XIV – pierwsza tercja XVI w.) [Kryzys zaufania? Pojawienie się i ugruntowanie dokumentu prawnego w Wielkim Księstwie Litewskim (koniec XIV – pierwsza tercja XVI w.)], Москва, СанктПетербург: Центр гуманитарных инициатив [Moskwa: Sankt-Peterburg: Centr gumanitarnych iniciativ]. IAK – kartoteka antroponimów zapisanych w źródłach historycznych, należąca do Centrum Badań Języków Bałtyckich i Nazewnictwa Instytutu Języka Litewskiego, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Karalius Laimontas 2014: Rejestr pomiaru włók dworu w Balninkach z 1554 roku. – Badania źródeł historycznych 5, oprac. A. Dubonis, Wilno: Litewski Instytut Historii, 233–266. KDL– Kodex dyplomatyczny Litwy,wydałE.Raczyński,Wrocław:nakłademZygmunta Schlettera, 1845. Krom Michaił M. 2002: Кром, Михаил М. Wprowadzenie [Vvedenie]. – Радзивилловские акты из собрания Российской национальной библиотеки. Первая половина XVI в. [RadzivillovskieaktyizsobranijaRossijskojnacional’nojbiblioteki. Pierwsza połowa XVI w. ], oprac. M. Krom [sost. M. Krom], ser. Pomniki historii Europy Wschodniej. Źródła XV–XVII w. [ser. Zabytki historii Europy Wschodniej. Źródła XV–XVII w.] / Monumenta historicares gestas Europae orientalis illustrantia. Fontes XV–VII saec., Moskwa, Warszawa: Древлехранилище [Moskwa, Warszawa: Drevlechranilišče], 5–22. LAA II – Atlas archeologii Litewskiej SRR 2: Grodziska, Wilno: Mintis, 1975. Laucevičius Edmundas 1967a: Papier na Litwie w XV–XVIII w. Atlas, Wilno: Mintis. DARIUS IVOŠKA, ANDREJ RYČKOV 30 Acta Linguistica Lithuanica XCI Laucevičius Edmundas 1967b: Papier na Litwie w XV–XVIII w., Wilno: Mintis. Laužikas Rimvydas 2005: Kościół św. Jerzego w Tauragnach w XIV–XX wieku. – Tauragnai, red. V. Mačiekus, P. Krikščiūnas, Wilno: Versmė, 482–491. LECUB IV – Liv-, esti kurlandzka księga dokumentów, t. 4, wyd. przez Granica Wielkiego Księstwa Litewskiego z Inflantami na mocy traktatu salińskiego z 1398 r. [Granica Velikogo knjažestva Litovskogo s F.G.vonBunge,Reval:KlugeundStröhm,1859. Lickevič Oleg V. 2022: Лицкевич, Олег B. Граница Великого княжества Livoniej po Salinskomu dogovoru 1398 g.] – Aktualne problemy stosunków międzynarodowych i dyplomacji [Aktual’nye problemy meždunarodnych otnošenij i diplomatii]: materiały VI Międzynarodowej Konferencji Naukowo-Praktycznej [materialy VI Meždunarodnoj nayčno-praktičeskoj konferencii], Witebsk, 19–20 maja 2022 r. [Vitebsk, 19–20 maja 2022 g.], Witebsk: WGU im. P. M. Maszerowa [Vitebsk: BGU imeni P. M. Mašerova], 48–52. RIB 20 – Метрика Литовская [Litovskaja metrika] 1: Книги судных дел [Knigi sudnych del], сер. Русская историческая библиотека, издаваемая Императорской Археографической комиссией [ser. Russkaja istoričeskaja biblioteka], 20, Санкт-Петербург: Императорская Археографическая комиссия [Sankt-Peterburg: Imperatorskaja Archeografičeskaja kommissija], 1903. LIŠ I – Источники истории Литовской ССР 1: Феодальный период, Вильнюс: Государственное издательство политической и научной литературы, 1955. LKŽe – Словарь литовского языка 1–20 (1941–2002), ред. коллегия G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, гл. ред. G. Naktinienė, электронная версия, Вильнюс: Институт литовского языка, 2008 (обновлённая версия, 2018). Доступ в интернете: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas/ [дата обращения: 2024-07-20]. LLP – Литовские народные предания, сост. N. Vėlius, Вильнюс: Mintis, 2010. LPDBe – База данных литовских фамилий. Доступ в интернете: https://ekalba.lt/pavardziu-duomenu-baze/ [дата обращения: 2024-07-18]. LVŽ I – Словарь литовских топонимов 1 (A–B), ред. коллегия L. Balode, V. Blažek, G.Blažienė,V.Kardelis,A.Ragauskaitė,S.Temčinas,J.Udolph,Vilnius:Lietuviųkalbosinstitutoleidykla,2008. Maciejauskienė Vitalija 1991: Формирование литовских фамилий в XIII–XVIII вв., Вильнюс: Mokslas. MalczewskaMirosława1985:Latyfundium Radziwiłłów w XV do połowy XVI wieku, Warszawa,Poznań:Państwowewydawnictwonaukowe. Artykuły / Articles 31 Brėžiant Vyžuonų ribą: Šiaurės rytų Lietuvos XV a. asmenvardžiai ir (ne)pamirštas kelias MMAH VI – Monumenta Medii Aevi Historica Res Gestas Poloniae Illustrantia 6, Zawiera: Codicem Epistolarem Vitoldi Magni Ducis Lithuaniae, Editionum Collegii Historici Literarum Cracoviensis N 23, Cracovie Sumptibus Academiae Literarum Crac, Typis Vlad. L. Anozyo et Comp., 1882. Petrauskas Rimvydas 2003: Litewska możnowładza pod koniec XIV – w XV wieku: skład, struktura, władza, Wilno: Aidai. Petrovskij Nikandr A. 1966: Петровский, Никандр А. Словарь русских личных имен [Slovar’ russkich ličnych imen], Москва: Советская энциклопедия [Moskva: Sovetskaja ènciklopedija]. PUB I – Pruski kodeks dokumentów, t. 1: część 1, 2, pod red. Ph. Dr. Wölky’ego, A. Seraphima, Królewiec w Prusach: Hartungsche Verlagsdruckerei, 1882–1909. Pugačiauskas Virgilijus, Mastianica-Stankevič Olga 2021: Pamięć historyczna o wojnie 1812 roku na Litwie w XIX i na początku XX wieku: złożony proces. – Lithuanian Historical Studies 25(1), 59–97. PVS – Zestawienie imion obywateli Republiki Litewskiej. Dostępne w internecie: https://vardai. vlkk.lt/ [dostęp: 2024-07-17]. Rábai Krisztina 2021: The Usage and Acquisition of Paper in the Jagiellonian Courts, 1490–1507. – The Paper Trade in Early Modern Europe Practices, Materials, Networks, red. D. Bellingradt, A. Reynolds, Leiden, Boston: Brill, 218–243. Ragauskienė Raimonda 2015: Zagubieni w historii. Prywatne archiwa bojarstwa Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI wieku, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Historii Litwy. RLA – Русско-ливонские акты, cобарнные К. Е. Напьерскимъ, изданы Архиографическою коммиссiею, Санктпетербургъ: въ типографiи императорскойакадемiи наук, 1868. / Rissisch-Livländische Urkunden, gesammelt von K. E. Napiersky, hrsg. von der archäographischen Commission. St. Petersburg: Buchdruckerei der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften, 1868. Rold Da Orietta 2022: Paper in Medieval England: From Pulp to Fictions, Cambridge: Cambridge University Press. Rowell Stephen C., red., 2015: Acta primae visitationis diocesis Vilnensis anno Domini 1522 peractae: rekonstrukcja Liber IIb Archiwum Kapituły Wileńskiej, autor wstępu S. C. Rowell, seria Historiae Lituaniae Fontes Minores, 8, Wilno: Instytut Historii Litwy. RSB – Ryska księga dłużników (1286–1352), wyd. dr Hermann Hildebrand, Petersburg: Komisariusze Cesarskiej Akademii Nauk, 1872. Sinkevičiūtė Daiva 2018a: Nieznane stare litewskie dwuczłonowe antroponimy z Litewskiej Metryki. – Baltistica 53(1), 117–132. DARIUS IVOŠKA, ANDREJ RYČKOV 32 ActaLinguisticaLithuanicaXCI Sinkevičiūtė Daiva 2018b:NežinomiLietuvosMetrikosdvikamieniaiasmenvardžiai z pierwszymi członami apelatywnymi. – Baltistica 53(2), 303–325. Sinkevičiūtė Daiva 2019: Przeróbki drugiego członu litewskich imion dwuczłonowych – rezultat interakcji pogańskiego i chrześcijańskiego imiennictwa? – Baltistica 54(2), 349–359. SłownikXIII–Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich 13,pod.red.B.Chlebowskiego,Warszawa:Druk„Wieku“,1893. SSNOI–VII–Słownik staropolskich nazw osobowych 1–7,Wrocław:ZakładNarodowy imieniaOssolińskich,WydawnictwoPolskiejAkademiiNauk,1965–1987. Šmigelskytė-Stukienė Ramunė 2009: Terytorium i granice państwa litewskiego w XIII– XVIII wieku. – Granice Litwy. Historia tysiąclecia, Wilno: Baltos lankos, 8–65. Tęgowski Jan 1999: Pierwsze pokolenia Giedyminowiczów, Pozanń-Wrocław: Wydawnictwo Historyczne. UWKL II – Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy2:Województwo Trockie XIV–XVIII wieku,oprac.H.Lulewicz,A.Rachuba,P.Romaniuk,A.Haratym; przy współpracyA.MacukaiJ.Aniszczanki,Warszawa:DiG,2004. Vaitkevičius Vykintas 2006: Stare litewskie miejsca święte. Aukštaitija, Wilno: Drzewiec. Vaivada Vacys 2015a: Rozwój chrystianizacji na Żmudzi pod koniec XV – w pierwszej połowie XVI wieku na podstawie danych antroponimicznych: przykład wójtostwa Korzewskiego. – Kultura – gospodarka – społeczeństwo: interakcje i przemiany w średniowieczu i na początku epoki nowożytnej na wschodnim wybrzeżu Bałtyku, red. M. Ščiavinskas, Kłajpeda: Wydawnictwo Uniwersytetu Kłajpedzkiego, 205–219. Vaivada Vacys 2015b: Rozwój chrystianizacji na Żmudzi pod koniec XV – w pierwszej połowie XVI wieku na podstawie danych antroponimicznych: przykład wójtostwa Krożskiego. – Kultura – gospodarka – społeczeństwo: interakcje i przemiany w średniowieczu i na początku epoki nowożytnej na wschodnim wybrzeżu Bałtyku, red. M. Ščiavinskas, Kłajpeda: Wydawnictwo Uniwersytetu Kłajpedzkiego, 220–244. Vaivada Vacys 2015c: Rozwój chrystianizacji na Żmudzi pod koniec XV – w pierwszej połowie XVI wieku na podstawie danych antroponimicznych: przykład wójtostwa telszewskiego. – Kultura – gospodarka – społeczeństwo: interakcje i przemiany w średniowieczu i na początku epoki nowożytnej na wschodnim wybrzeżu Bałtyku, red. M. Ščiavinskas, Kłajpeda: Wydawnictwo Uniwersytetu Kłajpedzkiego, 245–261. Valikonytė Irena 2023: Rex iustissimus: sąd władcy w Wielkim Księstwie Litewskim pod koniec XV – w XVI wieku, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Artykuły / Articles 33 Brėžiant Vyžuonų ribą: Šiaurės rytų Lietuvos XV a. asmenvardžiai ir (ne)pamirštas kelias Vanagas Aleksandras 1981: Etymologiczny słownik litewskich hydronimów, Wilno: Mokslas. VK–Lietuvių kalbos instituto Baltų kalbų ir vardyno tyrimų centro vietovardžių, užrašytų iš gyvosios kalbos, kartoteka,Vilnius:Lietuviųkalbosinstitutas. VŽ – Słownik nazw miejscowych, oprac. A. Pupkis, M. Razmukaitė, R. Miliūnaitė, red. nacz. A. Pupkis, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2002. Wasserzeichensammlung Piccard Online, nr 70183. Dostęp w internecie: https://www.wasserzeichen-online.de/wzis/struktur.php?ref=IT1365-PO-70183 [dostęp: 2024-06-13]. Wojtkowiak Zbysław 2005: Lithuania Transwilniensis saec. XIV–XVI. Podziały Litwy północnej w póżnym średniowieczu,Poznań:WydawnictwoPoznańskie. WolffJózef1895:Kniaziowie litewsko-ruscy od końca czternastego wieku,Warszawa: drukiemJ.Filipowicza. Xawery 1998: Xawery Pusłowski. Czas nie stracony. Wystawa, Kraków: Terra Nowa. Zabiela Gintautas 1992: Nalśia w przededniu powstania państwa litewskiego. – Litwa Wschodnia. Historia, kultura, język, Wilno: Mokslas, 12–24. Zinkevičius Zigmas 2005: Początki chrześcijaństwa na Litwie: chrześcijaństwo wschodnie w świetle danych onomastycznych, Wilno: Akademia Katolicka. Zinkevičius Zigmas 2008: Litewskie imiona osobowe, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Zlot Izabela 2018: Katalogi i inwentarze księgozbiorów Zygmunta Pusłowskiego. – Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej68,99–122. DARIUSIVOŠKA,ANDREJRYČKOV 34 Acta Linguistica Lithuanica XCI Wyznaczanie granic Wyżun: imiona osobowe z XV wieku i trwałe dziedzictwo północno-wschodniej Litwy STRESZCZENIE W artykule przedstawiono szczegółową analizę protokołu przesłuchania świadków z lat 1469–1477, w którym wystąpili świadkowie z Giedrojć, Uciany, Taurogin i Balninków. Protokół ten, opublikowany w aneksie, został sporządzony przez anonimowego urzędnika sądowego w języku ruskim i dokumentuje zeznania 99 szlachciców i chłopów. Świadkowie ci, przedstawieni przez litewskiego pana Radvilasa Astikaitisa (pol. Radziwiłł Ościkowicz), jednomyślnie potwierdzili granice dworu w Wyżunach, ustanowione przez wielkiego księcia litewskiego i utrzymywane przez rodzinę Radziwiłłów przez około cztery stulecia. Algirdas(†1377)aroundacenturyearlieralongtheBrinkliškėsroad. Theresearchtracestheprotocol’shistory,revealingthatafterthetrial,itwasarchivedby Po przekazaniu Wyżun rodzinie Pusłowskich protokół pozostawał w jej posiadaniu aż do połowy XX wieku. Po śmierci ostatniego członka rodziny Pusłowskich, Xawerego Pusłowskiego, jego obszerna kolekcja, w tym protokół, została odziedziczona przez Uniwersytet Jagielloński w Krakowie. Obecnie protokół znajduje się w bibliotece uniwersyteckiej pod sygnaturą BJ 329/99, choć karty wchodzące w skład tej jednostki nie są ponumerowane. Dokument ten dostarcza cennych informacji na temat litewskiego onomastykonu, dokumentując imiona 99 świadków z drugiej połowy XV wieku. Wśród tych imion niektóre przetrwały do dziś na Litwie jako imiona osobowe lub nazwiska. Szczególnie istotne jest jednak odnotowanie tych, które wyszły z użycia, takich jak Bernutis, Daugeidas, Kičius, Madenis / Modenis, Melikis / Mėlikis, Purpšys, Raugeta / Raugėta, Rimtutis, Tratilas, Videita, Viešgalas, Žadutis / Žodutis, Žvilbutis. Badania ujawniają również istotne informacje pozajęzykowe mające znaczenie dla analizy imion osobowych Litwinów i Bałtów. Ukazują tendencje w praktykach nazewniczych, wpływ statusu społecznego na konwencje nazewnicze w tym okresie oraz przewagę imion litewskich nad imionami innego pochodzenia. Wpłynęło 15 sierpnia 2024 r. DARIUS IVOŠKA Instytut Języka Litewskiego ul. Petro Vilešio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected] ANDREJ RYČKOV Instytut Historii Litwy ul. Tilto 17, LT-01101 Wilno, Litwa andrej.ryck[email protected]om Artykuły / Articles 35 Brėžiant Vyžuonų ribą: Šiaurės rytų Lietuvos XV a. asmenvardžiai ir (ne)pamirštas kelias ZAŁĄCZNIK 1 Tekst publikacji podzielono na zdania, a akapity odpowiadają akapitom rękopisu. Uwspółcześniono pisownię wielkich i małych liter oraz interpunkcję zdań. Litery zapisane w rękopisie nad wierszem wyróżniono w publikacji, zapisując je kursywą. W nawiasach kwadratowych umieszczono wpisy redaktorów uzupełniające sens tekstu. Skróty rozwinięto, a pominięte litery zapisano w nawiasach okrągłych. Komentarze naukowe zamieszczono w przypisach, w których zidentyfikowano osoby i miejscowości. W większości pozostawiono obecnie niestosowane litery cyrylicy: ѡ, ѣ, є, а. Zmieniono jedynie formę dwóch liter. Rękopiśmienną literę oddajemy jako у, a ѧ – jako я. Należy zwrócić uwagę, że tylko w słowie Oутенци litera у forma odpowiada współczesnej literze у. B. v. [1469–1477] r. Członkowie wspólnot Giedrojć, Uciany, Tauragnów, Balinek oraz trzej Stanisławowie (Stankaus) Sudivojaičio pavaldiniai paliudija, kad Vyžuonų dvaro ribą ties Užpaliais nustatė Lietuvos didysis kunigaikštis Algirdas Brinkliškių keliu. Oryginał: BJ 329/99, k. [nienumerowana]. Papier, tekst zapisany w dwóch kolumnach, na jednej karcie o wymiarach 32 x 21 cm. Znak wodny – głowa wołu, datowana na 1469 rok (Wasserzeichensammlung Piccard Online, nr 70183; dostęp online: https://www.wasserzeichen-online.de/wzis/struktur.php?ref=IT1365-PO-70183. Cztery oznaczenia archiwizacyjne na odwrocie karty: 1) wpis z około połowy–drugiej połowy XVI wieku Swiadkowie na uszpolskiey ziemię radziwilowskiey; 2) wpis z około końca XVI wieku, sporządzony wyrobionym pismem Regestr stary swiadkow na rozgraniczenie miedzy Uszpolem a Wizunami; 3) wpis z pierwszej połowy XVIII wieku No(mer) 10. Fasc(ykuł) 7. wizunskich; 4) wpis z około XVIII–XIX wieku Regestr swiadkow o rozgraniczenia ziemi ouszpolskiey y outency: bryndhielowa droga, ktorą czynił Olhird. Odpis (transliteracja z końca XVIII – początku XIX w. alfabetem polskim): BJ 324/99, k. [nienumerowana]. [Lewa kolumna:] Ѡ Ziemię uszpolską.67 ПанаРодивиловых68,воевод(ы)троцкого,свѣтковъ.Инапервовыставил кгедроитскыи69паныуголовах:ДоумонтъВоиневич,Юшко акгаилович, 67 Obecnie miasteczko Užpaliai (gmina Užpaliai, rejon uciański). 68 Radvila Astikaitis (†1477) pełnił urząd wojewody trockiego w latach 1466–1477 (Petrauskas 2003: 215–216; UWKL II 225). 69 Obecnie miasteczko Giedraičiai (gmina Giedraičiai, rejon malacki).