Kirčio atitraukimas XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių patarmės rankraštiniuose šaltiniuose

Acta Linguistica Lithuanica 2025, t. 92, p. 115 Contents link Turinio referência / ISSN 2669-218X (online eletrônico) Copyright © 2025 Vilija Ragaišienė. Published by the Institute of the Lithuanian Language. This is an Open Access article distributed under the terms of the Creative Commons Attribution Licence, which permits unrestricted use, distribution, and reproduction in any medium, provided the original author and source are credited. // Issueido Lituvians idioma instituto. Este artigo é de acesso aberto, distribuído sob termos de licença de Creative Commons atribuição, permitindo ilimitadamente usar, distribuir e reproduzir o conteúdo em qualquer suporte, indicando autores e fonte. Received: Gauta: 2025-04-18. / Accepted: Adoptado: 2025-05-14. / 1 KIRČIO ATITRAUKIMAS XX A. 67 DEŠIMTMEČI EYT AUKŠTAIČI UTENIŠKI PATARMS RANKRAŠTINIUOSE ŠALTINIUOSE Stress Retraction in the Manuscript Sources of the Eastern Aukštaitian Subdialect of Utena from the 1950s and 1960s VILIJA TAGIŠIEN Instituto das línguas Lietuvių El. paštas: [email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-5026-4667 Mokslinių pesquisas direções: akcentologia, dialektologia, etnolingvistica, leksikografija. https://doi.org/10.35321/all92-07 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ANOTACIA Straipsnyje kirčiação ponto de vista é examinado Lituvians do instituto de língua Geolingvistikos centro Tarmių archyve conservados XX a. 67 deš. rytų aukštaičių uteniškių šnektų manuscriptos fontes de material. O estudo pretende determinar, quais que kirčio atratuação dêsniai efetia XX a meia. uteniškių patarmėje, discutir fenominio natureza e paplitimą patarmės plote. Atlikta análiseê indica nãooliguas e bastante tardlyvą kirčio atratução como dėsnio uteniškių patarmėje formavimąsi. Com base ritines rytų kupiškėnų, anykštėnų e uteniškių aukštaičių Le pcige vokiečių kalbininko Franco Špechto edição Litauische Mundarten gesammelt von A. Baranowski publicuotų XIX a. 79 deš. textos de e XX a. 67 deš. šnektų aprašų dados apresentava novos insjvalgų sobre kirčio atitračimento natureza uteniškių patarmėje. Dar-se pressuposto, que dos atlas das línguas Lituãs (1982) sudarytojos silpnojo condicional kirčio atribution plotum atribuídos uteniškių šiaurinėse šnektose e vakariniuose pakraščiuose XX a. 67 deš. formavosi intensivesso, e não frapnoyo, condicional kircio atraguimo dêsnis. ESMINIAI VOODŽIAI: rytų aukštaičių uteniškių patarmė, kirčio atitraukimo dėsnis, dviviršūnis kirtis, skiemuo, handraštinis šaltinis. ABSTRACT The article examina manuscript sources of the Eastern Aukštaitian subdialect of Utena from the 1950s and 1960s, stored in the Dialect Archive of the Centre of Geolinguistics at the Institute of the Lithuanian Language, from the perspective of accentuation. The study aims to identify the stress retraction phenomena that were in effect in the Utena subdialect in the mid-20th century and to discuss the nature and distribution of this phenomenon within the 2 subdialect area. The analysis reveals an uneven and rather late formation of stress retraction as a rule in the Utena subdialect. Drawing on 19th-century texts (from the 1860s to the 1880s) covering the subdialects of Kupiškis, Anykščiai, and Utena (which belong to the eastern part of the Eastern Aukštaitian dialect), published by the German linguist Franz Specht in Litauische Mundarten gesammelt von A. Baranowski in Leipzig, as well as 20th-century descriptions of subdialects (from the 1950s and 1960s), the article provides new insights into the nature of stress retraction in the Utena subdialect. É assumido que entre o 1950s e mid-1960s, a more intensive rather than weak conditional stress retraction rule was forming in the northern part and western periphery of the Utena subdialect, uma área anteriormente assignada to the weak conditional stress retraction by the compilers of the Atlas of the Lithuanian Language (1982). KEYWORDS: Eastern Aukštaitian subdialect of Utena, stress retraction rule, double-peaked stress, syllable, manuscript source. ĮVADAS Rytų aukštaičių uteniškių patarmėje veikiantys kirčio atitraukimo reiškiniai até šiol investigadores atenção sulaukę pouco. Na literatura acadêmica kircio atitulação pobúdis desta patarmês plote aborda-se bastante fragmentariamente. Mais frequentemente indica-se que kirtis do trumposios galūnês afasta-se apenas em parte do uteniškių ploto noreste dos šnektos e vakariniuose perraščiuose junto anykštėnų e širvintiškių patarmių (Zinkevičius 1966: 447, žml. Nr 2; LKT 1970: 3435). Em trabalhos anteriores de dialectologia foi afirmado que aqui atuam dois frapho condicional e intensivesse condicional dênios de atradução de kircio: Mol sobre tus, Suginčiùs, Debeikiùs, Debeemun lį, Sùvieką kirtis atraduzido do trumposios galões para o skiemenį, que é formado pelo ulgasis ultimo e ie, uo, Rõkiškio e Obė apelinkėse kokįkįkįkįkįk longemen (LKA II 123124, žl No 105; Marvičiūtė-kevienė, Grina Grinaveckė: 1992: 12; Zinčiūnas 1994: 74; Urbana Markevičienė 1999: 16). Nos últimos anos, mantém-se a opinião de que a área de šnektas em questão dispõe apenas de intensivesse condicional atituração kircio (LKTCH 2004: 126127; RAU 2010: 35). O mesmo uteniškių ploto em peregrinação Vabalniñko šnektos na parte setentrional kirtis atraído do trumposios galūnės em pré-paskutinį tanto longąjį, tanto curtąjį skiemenį (Zinkevičius 1966: 447, žml. 2; No LKA II 124, zml. No 105; LKTCH 2004: 126). Na literatura acadêmica fornecidos dados sobre kircio atitulação, como dėsnio, kaitą no canto nórdicos ocidentais e em alguns ocidentais perrašcios pode mostrar ocorrstanços deste fenômeno mudanças em todo patarmės plote. Fontes, objetivo, métodos. Investiamoji material recolhida de instituto da língua Lituânia Geolingvistikos centro Tarmių archyve guardados XX a. 67 décadas de uteniškių patarmės manraštinos fontes. Colectando material para atlas da língua Lituânia, durante dois 1 dezmeios dialektologos foram espreitados e estudados as áreas de habitação (pontos) pertencentes a eastern aukštaičių uteniškių plot e preparados seus gramáticos descritos (žr. fig. 1.). Dados coletados quase de 2 3 1 LKA I; LKA II; LKA III. 2 Tirtinas áreas habitáveis (nominaturas e numerai de pontos) determinadas atlas do língua Lituânia organizadores. 3 Handescritinho ponto fonte geralmente constitui tirtada localidade, šnektos linguínios peculiaridades e pateikėjų apresentação, respostas à programa de compilação de matéria atlas do língua Lietuvių léxico, fonética, morfologia e sintaksės perguntas, transcribuoti texstai (plačiau žr. Ragaišienė 2024: 181183). 3 de todas uteniškias habitações locais archyve encontrar 89 fontes (cerca 2100 páginas) de 66 pontos. Analisando manuscriptos fontes materialá baseama-se e 1970 m. itleistoe chrestomatijoje Lituvias 4 língua tarmės publictais uteniškių patarmės textos. Apibendrinando em fontes investigadas encontrados dados, pode-se afirmar, que seus suficientes patarmês plote. meados do XX a. prevalecem polinkias atitulação de kircio discutir. O objetivo do artigo descrever no meio do XX a. rytų aukštaičių uteniškių patarmėje ativos fenómenos de atitraukimo kirčio e revelar arealinį sua paplitimą patarmės plote. Os principais objetivos do estudo são os seguintes: 1) elaborar em fontes manuscritas uma conjunção de palavras encontradas, nas quais kirtis pode ser atrativado; 2) avaliar kirtį da palavra no extremo mantiveram e ele em penúltimo skiemenį atraução formas relação; 3) determinar o tipo de atituração do cruzamento patarmês plote. Ao realizar o estudo aplica-se o método analítico descritivo, também se utilizkti comparatamasse e internas reconstrução métodos. Realizado estudo deve ser aktualus não só lituãos tarmių accentuação fenominos caitos, mas e baltas línguas kirchiação do desenvolved investigadores. Primariamente porque, que o artigo apresentadas conclusões apildo publicados kupiškėnų e anykštėnų adarmių XX a. 67 deš. fontes manuscritas fornecem resultados de pesquisas e novos dados sobre fenômenos de retirada de kircio na área de patarmios de altitudes orientais (Ragaišienė 2018: 176201; 2020a: 8594; 2020b: 211226). KIRČIO ATITRAUKIMO REIŠKINIAI: KAITA IR POLINKIAI O material das fontes de Rankrašt indicam que XX a. 67 deš. eastern aukštaičių uteniškių patarmės kirčiavimo sistema havendo bastante complexa. no período investigado atuaram vários inter-relacionados fenômenos de acentuação: alinhamento de accentada paradigma, dois tipos de kirchiação coloninal e extremunal constituição, acentuação analogia, velovino raiz de kirchiação reliktų (pavytav, u kamieno būdžių) manutenção e forma de retraukio do kirčio poragai (Ršienė 2024: 184185). Não sempre é claro, quais kamiene kirchiáveis formas são surgidas devido ao paradigma isiguinamento ou colônio kirchiação tipo assentamento, e quais sietinos com kircio atitraukim. Especialmente isso pode-se dizer sobre šnektas, nas quais kircio atitulação é irreguliarus. Outra vertus, discussem-se acentuação reiškinia, excepto kirčio atitraukimą, relacionadas com alegrniuojamųjų palavras acentuação. Assim avaliando o atratuamento de kircio caracter em concretos šnektos necessário basear-se açõesmažodžių formasų e nekaitomų palavras accentuação. Investiamoji material indica que XX a. 67 deš. na parte uteniškių patarmės ploto kirtis foi afastado desiguodai intensamente vienur regularmente, outrour pramaišiui ou só pavienėse formas (žr. Fig. 1). De acordo fenómeno caracter (intensividade) discutido a área dividido em tris arealus. Šiaurinėse uteniškių šnektose, t. y. areale Užùbaliai (87) 5 Õnuškis 4 Datomenas não tem dos três pontos Vyžuon (275), Aknyst lių (307) e Deguli (345). Chrestomatijoje Lietuvių kalbos tarmės fornecido apenas Vyžuon šnektoje inscrito texto, no qual casos de atitraukimento kirčio não encontra (LKT 1970: 321322). 5 Skliaustuas indica-se ponto numberis atlaso da língua Lituânica. 4 (88) Rõkiškis (147) Obẽliai (148) Svõbiškis (150) kirtis foi regularmente afastado do trumposios galūnės em qualquer que antespask longąjį skiemenį, ex.: ani eini, du nu, ga va, ruñka ranka, b da, ka 6 tus, luñkus lankus, nuve ni ožñini, nuve si isi, su m su sa, nue sept svínti, nu ni svínirne, uksti rano, 7 pi pi pi pi, va, vi, na, š š, me ka, me na, na, na, na, na, na, na, na; sk ra, a ni eini, anu einu, ga va, li psna, li 8 tus, jaũni, ka bi Bč; a ni eini, a u a siu eisiu, a ga, a ti, ke i kerti, ši dis, ba zdu barzda, gi u audžiu, su kar nu karūna, la ku, ma ti, me gu merga, piñ us penkius, sõdi sode, ša ta ž, šma kštus, ema šũlånis šlaunis, va kus, jauni, v eni, nuõga Rk; a nu vou, nãože nu, ba su, di na, ka bu mald las maldeles, la ki laike, prake kta me ga, še ma, žm na Ob; a si eisi, di na, di nas, du na, ga va, la ki laike, pi la, piñkis penkis, piñus penkius, ruñka ranka, vi na Svb. Regularmente kirtis foi atractado e no canto do noroeste, anapus anykštėnų e kupiškėnų situados nos uteniškių šnektos, например.: a.si eisi, bur kus, su d aũksmu džiaugsmu, ga.va galva, ga ta, g.vi gyvi, ju, kap š. kopūstus, lu.kus lankus, ra, pi nebka pilka, pi nebki penki, su ru.ku ranka, ru.ka šalta ranka, vi na, vi ni Gt;.č. a.ni eini, ba.u baigiu, ba.ti balti, bla.ũ.zda blauzda, ge.svi gelsvi, di na, duñ.gus céus, ra é, ka.tu junto, ki.u kirviu, la.ũki 9 lauke, li.ksma linksma, li.ksmi linksmi, me.ga suk, mi gu, pava sukksti pavargsti, piki , pa kasia, ru 10 cinco mãos, sa.di saldi, ku.ti alti (ponolai), tru.pi. trumpi, ra, va. a autoridade, va.tus vartus, vi na, ž.si.s žąsis Drš. Vabalniñko e Da siškių šnektų manuscriptários fontes encontram pavienių intensivio de condicional kirčio atitracação casos, pvz.: su k tu kita, vèdi Vb; àkis, šàku šaka, v si Drš. Aptam arealui atribuídos de šnektų manuscritos fontes não encontra circio desde trumposios galūnês em longório skiemenį nãoatraukiantes formas e casos de circio lateral ou dviviršūnio. 11 12 13 6 Investiamu nas fontes variairuja palavras de transkripção, pasteiko notikslumų ou kirčiação riktų. Os sinais de transcripção de exemplos descritos no artigo não corrigem, riktai não corrigem. 7 Po tildės ženklo ( ) indicam-se transponuotas formas de palavras, quais não kirchiuojamas. Se a forma transponida, excepto kirtį, não difere do transkribuota, ela não aplica-se. 8 Skolinys du nas, -à (4) utilizado no significado ‘kvailas, neišmintingas. 9 Slavizmo pielà (4) é usado no significado ‘pjúklas. 10 O artigonyje fornecidos não todos encontrados em fontes manuscritas exemplos, nãonúnciamas frequência de suas inscrição. Nemažai palavras de šnektų aprašuas paliudita por algumas ou algumas doze vezes. Por exemplo, Da siškių šnektos tarminių ypatybių apraše forma vi na dada 11 vezes, ra é 10 vezes, com p u ponia 4 vezes e t. t. 11 Regularmente kirtis atribuímo-se e chrestomatijoje Lituvians language tarmės publicado Da siškių šnektos tekste (LKT 1970: 273). 12 Estas formas não deveriam ser consideradas riktais. Da siškių šnektos tarminių peculiaridades aprache indica, que tarmė kirtį atitraukia condicionalmente. <...> ocasionalmente observado retracção generalizada de circio, mas tais casos são muito raros (Gargasaitė, Misiūnaitė 1958: 67). 13 Por causa do termo dviviršūnis kirtis mais amplamente žr. Girdenis 1978: 7576. Dviviršūnis kirtis funciona nas charas alchtaiças kauniškių, rytų alchtaičių anykštėnų, uteniškių, vilniškių e kt. patarmėse (Girdenis 1978: 7576; Mikulėnienė, Morkūnas 1997: 16; Markevičienė 2001: 1516; Urbanavičienė 2006: 224; Ragaišienė 2020b: 214, 219 e kt.). Este kirtis foi registrado e sul de alçtaiças plote (Leskauskaitė 2004: 164). 5 1 quadro. Kirčio abatraukimo pobūdis XX a. 67 deš. Debe dos uteniškios manuscritos em ponto de vista da intensidade do atrato de Kirčio ao mesmo arealau atribuínhinas šiaurinės Panemun lio (177) Aleksandrav lės (1807) Kriaun (179) Sùvieko (181) šnektos e ocarinhas patarmės ploto pakraščiai kiškių (274) Sugiñčių (379) Bijùtio (479) Giu čių (504) Alantõs (377) apylinkė (žr 1). Vienur kirtis foi repelido raramente (rasta apenas paizenios casos), outrour irregularmente (kirtį repelir aquelas formas geralmente constituem cerca de 2632 por cento). De acordo com a natureza do afastamento de kircio, a área em questão durante o período de investigação também não era vientisis. Atlase da língua Lietuvių afirma-se que aqui em meados XX a. actuou frapnojo condicional kirčio atitraukimo dėsnis (LKA II 123124, žml. Nr. 105). O material das fontes Rankescritas indica que nas setentrionais uteniškių šnektose formava-se intensivesce condiginis kirčio atração kirtį aqui foi tendstama atrraukti do trumposios galūnės į bet kokį priešpaskutinį ilgąjį skiemenį, например: αnu einu, pi na ta, li tus, par di vas, di na, di va, pi as karias, prigi tis, da kti da, vi na, gi u ponia, p a ru, ka ranka, u tri antri, nammi, gu, na wife, na Alk. Dėsnio formaçãosi liudija ir formų su dviviršūniu kirčiu vartojimas (plg. Urbanavičiūtė-Markevičienė, Grinaveckis 1992: 12; Stundžia 1995: 70; Ragaišienė 2020b: 214215; 185), plg. na mesma šnektoje inscrito formas 2024 dviviršūniu e atitrauktiniu 14 kirčiu, exemplo.: i kùs 15 cviekus, kalava.tù kalavartu, 14 Cviẽkas (4) ‘vinis. 15 Kalava aquele (2) ‘verpiamasis ratelis. 6 la.ũkùs camposus, i. ùs penkius, i tùs pietus, i.k penkti, se gù sergu, sk rà skūra, i.tà šilta, va.kùs crianças, vi nà ka ti, laũ.kus laukus, i. us penkius, vi na Pnm; a n eini, vi nà uma a u eisiu, vi na, ši tus, va 16 pus Krn /. Intensyvesno, e não frapnojo, condicional kirčio firmamento n'šnektos niaurinas indicam dois dalykas. Primeira, formas das quais ele deveria ser atraído para o longo skiemenį, tarimas com dviviršūniu kirčiu, ex.: s nùs sūnus, ta.nùs sernus, sald tùs saldotus, kar nàs karūnas, rà é, e.n eini, mašù maišu, i. ùs penkius, š ùs šokius, e.gù merga, žm gùs άνθρωπος, va.dù vardu, e.k i nà i nà cada dia, e novyni, u.k ranoti, ka.tùs fois, e.tù kertu, i nà una, nebepra e.ktà prakeikta, Rg 17 ore. Antra, kirtį mantinanças e ele para antepaskutinį longąjį skiemenį atralaukiančių formas de consumo pramaišiui, por exemplo: iednà i dna biedna, i.rà ra é, i i i cinco, e s i is coração e kt / /. Rg. Outokia situação investigamoiu período estivusa nas vakarárias patarmês ploto perraščias junto anykštėnų e širvintiškių patarmių. Mais do que meia šnektų textos paludido nereguliarus kirčio atriação em qualquer que um pré-paskutinį longąjį skiemenį, например.: a nu vado, a u eisiu, b da, ju di, me ga, pi štu, ši tus, švi sa, uñtra antra, vi na, žm na kʹirʹv ́ù kirviu, miegù, vaikùs e kt. Čkn; k i daikte, d du dūda (groja), ju da, aũlas kiaules, pa e k i pasveiksi, pi is penkis, pr tu protu, ši tus, vi na aism eisme, baisùs, barzdù barzda, burnà, aišlaidùs neišlaidus, nei ù neisiu, nusperk, pi às cinco, ktù, šeimù família, vaikù, vaikùs i sunkù. Skd; a uí eisiu, keliñta, laũki lauke, liñdi lendi, li tus, miẽsti na cidade, nu ga p a ponia, piñ us penkius, pi ki cinco, ši dis, švi sa, va kstu vargstu, vi na, vi ta, ži ma ainù vado, aisì eisi, aus s, baigì, dainà, ka bì kalbi, nebein ù, nei neisiu, su šeimù familia, pinkì ù, pinùs penkius, suprantu verks, uì kt verks, cedo e cedo. Sgn; da žus, nekuñtri nekantri, tvóra, ši tus, vi na lietùs, mergà, mir ù mirsiu, piŋkì penki, viršùs e kt. / Grs; a u eisiu, li tus, piñ. us pentkius, ri sta, ška ožka, sk las skyles, va.kus filhos ai ù eisiu, barzdà, ilg, jaunà, irà é, suŋkù трудно, заdėtà e kt. / Vdn. Em outras šnektas inscrita pavienios casos, quando kirtis atraíbe-se do trumpo galino skiemens į skiemenį, que é formado longgasis vozis, ie, uo ou dvibalsiai ei, ui, например.: kari ta, ku nu, ku nus, r.bus rūbus (plg. ru.bùs rūbus) Lln. Esses casos de uma discussão areale encontrado poucos. 18 19 20 16 Panemun lio ponto pertencente Robli aldeia tarmę tyrusios kalbininkės chamou a atenção, que os informanta da geração mais velha não atirraukia kirčio do trumposios galūnės em longąją šaknį, os representantes da geração média em tais palavras taria du kirčius, e jovens kirtį atitraukia istisai (Grinaveckienė, Gargasaitė 1956 4:): Nos apresentados contos dos representantes da mais velha geração encontrados pavienios casos de atitulação kircio, quanto mais inscrevida dviviršūnio kircio casos. 17 Saldõtas (2) ‘kareivis. 18 Sugiñcios šnektos em textos formas, nas quais kirtis afastado do trumposios galūnês em qualquer pré-paskutinį longąjį skiemenį, constituem cerca de 38 por cento (51 casos de 13 pontos), Girte tiškių pasakojimuose sobre 26 por cento (8 casos de 31 pontos), Vidẽniškių apylinkėse sobre 22 por cento (7 casos de 33 pontos). 19 Forma inscrevida três vezes. 20 Parte dessas formas podem ser associadas e com o alinhamento morfonológico paradigma ou colonial kirčiação tipo formavimusi (Ragaišienė 2020b: 222; 2024: 185). 7 XX a. 67 deš. kirčio atr pullimo apraiškų observada rytinėse e pietrytinėse uteniškių šnektose, quais Lituvians kalbos atlaso sudarytojų não foram atribuídas weaknojo условного kirčio atr pullimo plothu. O material das fontes manuscritas mostra que este areal e as ocidentais ploto pakraščiai kirčio ponto de vista de atitulação em essência não diferem. Eritárias e meridionais šnektos também inscrita formų com dviviršūniu kirčiu, exemplo.: α.nù einu, aud jà, su kù sunku, te kùs teliokus, u kst anksti, va.kù vaiku, vi nà Spt e kt. Como e nas fontes dos šnektos nocturnos, nos 21 manuscritos dos šnektos rytines e pietrytines também são encontrados poucos casos de marcação deste tipo kircio. Isso indica que XX c. 67 deš. uteniškių patarmėje discutido reiškinys podia ser desiguodo força, portanto, co belo, não em todos os casos secundário kirtis marked. Antepasladino longes skiemuo primeiro dviviršūnio kirčio dėmento podia ser supostamente mesmo longėleste do que kirčiuotas e pernelyg não distinguir do atráuktinio kirčio (plg. Stundžia 1989: 184; Girdenis 2003: 95; Ragaišienė 2018: 435). Não atemde a possibilidade de que em alguns casos šnektų peculiaridades pesquisadores kirtį podia indicar apenas antespaskutiniame skiemenyje. Reiškinio pritimento na parte oriental e meridional da patarmês área testemunha e ocorrentes paulatinos casos de atitulação kircio (plg. Ragaišienė 2024: 185). Em algumas esnektas kirtis mais frequentemente afastado do trumposios galūnês em skiemenį, que é formado ie, uo ou longos votos, por exemplo: li tus (plg. ietùs lietus, e.taũs lietaus), raud.ni raudoni (plg. raudan.s raudonos), s nus sūnus (plg. su. sūnu ), i drus viedrus, i na (plg ienà viena), i i i vieni 22 (plg. ie vieni) Kkt; di na, geltóna (plg. gelta.n. geltonų), neg.va negyva, n ra, s nus, vi na (plg. vienà) Brč. Em outras šnektas, como e nos vakariniuose patarmės pakraščiuose, kirtis atraído-se em 23 qualquer um longo Skiemenį, например.: a me eime, su ba zdu barzda, di nas, gr bus gybus, su pl gu plūgu, la ški laiške, li tus, kas ruas, supruñtu ši suprantu, tus, vi na kape ka, žm na Jnš; ba ti, jerm kus, ka bi, ka tu a nu vou, ki u kirviu, kr va krūva, mi gu, piñ as penkias, di nas, ši dis nesve ka, bl ga žm na má esposa, supi ti Arn. E vienur, e noutur formas com atitrauktiniu kirčiu podia ser 24 utilizadas como gretimines, exemplo.: dienà di na, skūrà sk ra, sūnùs s nus, vienà vi na, tvorà tv ra e kt / /. Lb; bais ba si, ba.si baisi, gi.và g.va gyva, ji.rà j.ra é, kapeikàs kape kas, p ne po.nè ponia, 25 su.nùs sūnus s.nus s, šimtùs ši tus, vienà. kt vi na ir / / / Bjt; i.rà ra é, pink piñki, pi i cinco, vienà vi na Jnš. / / Atreve-se a atenção que kirtis do trumposios galūnês atraeu-se em diante dele correndo longório tanto cirkumfleksinį, quanto akūtinį skiemenį (analogiški 26 21 Atitrauktinio kirčio formaçãois sietas com dviviršūniu kirčiu. Spitr nų šnektos descrição de linguísticas peculiaridades afirma-se, que kirčio atitraukimo processo já tocetęs e esta tarmę. Em algumas palavras claramente ouvimi do kirčiai (Urbanavičiūtė 1966: 5). 22 Viẽdras (2) ‘kibiras. 23 Formas com atitractível crício constituem menos de 10 por cento. 24 Skolinys jerm kas pavartot significado ‘ilgas apsiaustas, milinė. 25 Indicadas todas os manuscritos de ambos šnektų encontrados kirtį repelivantes formas (sudaro respectivamente 11 por cento e 9 proc. ). 26 Labanóro tarmės apraxe Jonas Šukys (1958: 5) é indicado que kirčio atitraukimento notado só dviskiemeniuas palavras, quando raiz ilga, e galūnė trumpa. 8 accentuação polinkias características e eastern aukštaičiams anykštėnams, žr. Ragaišienė 2020b: 215 216, 222). O material de fontes manuscritas atlikta indica desunifas e bastante tardyvą kirčio retração como dėsnio uteniškių patarmėje formavimąsi: no meio do XX. na mesma ploto no norte e no norte ocidentais angpe reiškinys já estava adquiralėjęs, no norte no Panemun lio (177) Aleksandrav lės (1809) Kriaunvieko (181) areale e nos pakrašči anykštėnų irvintiškų patarmių besiformantis. Que reiškinys uteniškių plote começaram a formar-se relativamente tarde, confirma da XIX a. segunda metade Antano Baranausko texstai (Specht 1920: 5283). m. publicado na publicação Litauische Mundarten gesammelt von A. Baranowski apresentados em Vabalniñko (142) šnektos 27 contojamentos kirtis foi regularmente afastado de trumposios galūnės em qualquer que seja o longo skiemenį, Žióbiškio (1420) e Vyžuon (275) em textos parapijos não retraíados, aqui encontrados apenas pavienios dviviršūnio kirčio casos, que não são estatisticamente significmicos 28 (Ragaišienė 180181). A. Baranausko tempos na parte setentrional da área kupiškėnų, uteniškių no canto norte ocidentais e no ocidental anykštėnų perímetro arraiginęs intensivessis condiginis kirčio atitraukimas slinko sudų kryptimi (žr. 2 fig.; plačiau žr. Ragaišienė 2015: 180183; 181184; 2018: 2020b: 215). XX a. 67 deš. o material das fontes manuscritas indica que kirtis já era regularmente afastado kupiškėnų patarmėje, embora desiguodai intensamente, e em toda anykštėnų patarmės plote (Ragaišienė 2018: 185; 2020a: 90 93; 2020b: 215216). Assim nessas patarmésias estabelecinhas atitrauktinis kirtis no meio XX a. formavosi no vakariniame uteniškių patarmės pakraštie e slinko em rytine e pietrytine šnektas. 29 27 Antanas Baranauskas, professoriaudando Kaũno kunigų seminarijoje, sobre 18671884 m. organizava seus alunos coletar tarmių textos, que mais tarde nusiuntê vokiečių kalbininkui Hugo Weberiui. 28 Žióbiškis Antano Salio atribuído ao 147 ponto (Geržotaitė i kt. 2014: 412; plg. dar Geržotaitė 2015: 147). Žaneta Markevičienė (2011: 306) esta localovê também é indicziusi como um ponto de uteniškių patarmės. 29 Kirčio aftração dêsnio formavimuisi nessas adarmésias influência podia ter sèlias substratos (Zinkevičius 2006: 30, 73). 9 Quadro 2. Kirčio atitraukimo pobūdis A. Baranausko fornecidos em rytinių rytų aukštaičių textos Remiantis A. Baranausko textos e rytinių rytų aukštaičių patarmių handraštinių šaltinių materiaga darytina pressuposto, que XX a meia. uteniškių patarmės vakariniuose pakraščiuose formavosi intensivesis, e não silpnasis, condiginis kirčio atitraukimas. Atlás das línguas Lituãs para constituidores determinar tipo de atráuktinio kircio podia ser difícil por várias razões. Em primeiro lugar porque, durante o período de inquérito, nos šnektos adjacentes, o fenómeno estivesse de diferentes intensidades (cf. Fig. 1). Em uns manuscritos formas com atitrauktiniu kirčiu constituem cerca de 2138 por cento, nos outros encontrado apenas pavoenios casos de atitravação kirčio e (ar) formų com dviviršūniu kirčiu. Não descarta-se a possibilidade de que os pesquisadores com a retração do ciscio pudessem tecer casos de alinhamento do paradigma acentística morfonológico (Ragaišienė: 2024). Raramente kį afrautantes marginal noturno, manuscritos de estinais e pietrytines šnektų mais de metade dos casos abordados constituem circumfleksinio kamieno singulariscaitos įnagininko formas e pluraliskaitos galininko (68 casos de 115). Notavelmente, que assim mais freqüentemente kirčiuojam-se 30 segunda kirčiuotės palavras, cujas antepaskutinio skiemens base a constitui longgais voz e ie, uo, например. : 30 Kamiene tendstama cručiuoti e formas de vardininko vienaskaitas, например.: ma.k kla escola, sta.v kla acampamento ‘statula Int ir kt. (Ragaišienė 2024: 185).