Varia Onomastica: Sarmato-Alanica (Danapria, Bohus)

Acta Linguistica Lithuanica 2025, tom 92, s. 1–28 Nuoroda į turinį / Turinio nuoroda ISSN 2669-218X (internete / elektroninis) Autorių teisės © 2025 Alexander I. Iliadi. Išleido Lietuvių kalbos institutas. Tai yra atvirosios prieigos straipsnis, platinamas pagal „Creative Commons“ priskyrimo licencijos sąlygas, leidžiančias neribotai naudoti, platinti ir atgaminti bet kokioje laikmenoje, jei nurodomi pirminis autorius ir šaltinis. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Artykuł ten jest ogólnodostępny i rozpowszechniany na warunkach licencji „Creative Commons” uznanie autorstwa, zezwalającej na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i odtwarzanie treści na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Gauta: / Gauta: 2025-04-18. Przyjęto: / Priimta: 2025-05-28. 1 VARIA ONOMASTICA: SARMATO-ALAŃSKA (DANAPRIA, BOHUS) Varia Onomastica: Sarmato-Alanica (Dniepras, Bugas) ALEKSANDER I. ILIADI Państwowa Instytucja „Południowoukraiński Narodowy Uniwersytet Pedagogiczny imienia K. D. Uszynskiego” E-mail: [email protected] Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0001-5078-8316 Obszary badań: etymologia, językoznawstwo porównawczo-historyczne, językoznawstwo ogólne i typologiczne. https://doi.org/10.35321/all92-05 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ STRESZCZENIE Badania mają na celu wyodrębnienie irańskiego dziedzictwa językowego w toponimii regionów Dniepru i Bugu. W szczególności koncentrują się na rekonstrukcji sarmacko-alańskiej warstwy leksykalnej, której istnienie nie stoi w sprzeczności z danymi z historii i archeologii badanych obszarów. Sarmacki i alański. Taki wniosek znajduje research has resulted in the reconstruction of 20 lexemes supposed to be affiliated with the vocabulary of uzasadnienie w etymologii analizowanych toponimów, objaśnianej za pomocą słownictwa języka osetyjskiego. Ten ostatni z kolei, będąc jedynym zachowanym potomkiem języka alańskiego, odziedziczył typowe cechy dialektów sarmackich i alańskich z jednej strony, a z drugiej — dawnych dialektów wschodnioirańskich, blisko spokrewnionych z dialektami Alanów i Sarmatów. Mocny argument na rzecz sarmacko-alańskiego pochodzenia zrekonstruowanego zasobu leksykalnego opiera się na szeregu wyłącznych paralel całoleksykalnych alańsko-osetyjskich. Rekonstrukcję leksykalną potwierdzają określone osobliwości fonetyczne i morfologiczne, właściwe wyłącznie strukturze zakładanych prototypów alańskich oraz słowom języka osetyjskiego. Opisano również paralele między zrekonstruowanym słownictwem sarmacko-alańskim a słownictwem innych języków irańskich. SŁOWA KLUCZOWE: etymologia, relikt języka sarmacko-alańskiego, rekonstrukcja, prototyp, refleks, obszar toponimiczny. 2 ANOTACJA Celem badania jest wyodrębnienie dziedzictwa języka irańskiego w toponimii regionów Dniepru i Bugu. Szczególną uwagę poświęcono rekonstrukcji warstwy leksykalnej sarmacko-alańskiej, której istnienie nie jest sprzeczne z danymi dotyczącymi historii i archeologii badanych miejscowości. Taki wniosek uzasadnia etymologia przeanalizowanych toponimów, wyjaśniona za pomocą słownictwa języka osetyjskiego. Ten ostatni, będąc jedynym zachowanym potomkiem języka alańskiego, z jednej strony odziedziczył cechy charakterystyczne dla dialektów sarmackich i alańskich, z drugiej zaś – dla starożytnych dialektów wschodnioirańskich, ściśle związanych z dialektami alańskimi i sarmackimi. Mocnego argumentu na rzecz sarmacko-alańskiego pochodzenia zrekonstruowanego zasobu leksykalnego dostarcza cały szereg wyjątkowych paralel w leksyce alańsko-osetyjskiej. Rekonstrukcję leksykalną potwierdzają określone cechy fonetyczne i morfologiczne, charakterystyczne wyłącznie dla struktury przypuszczalnych prototypów alańskich i wyrazów języka osetyjskiego. W artykule opisano również zrekonstruowane paralele między słownictwem sarmacko-alańskim a leksyką innych języków irańskich. SŁOWA KLUCZOWE: etymologia, relikt języka alańskiego Sarmacji, rekonstrukcja, prototyp, refleks, areał toponimiczny. 1. WPROWADZENIE: RELIKTY JĘZYKÓW IRAŃSKICH W TOPONIMII REGIONÓW DNIEPRU I BUGU 1.1. Kwestia reliktów językowych opiera się zazwyczaj na założeniu istnienia śladów wcześniejszych osobliwości badanego języka, zachowanych w toponimii. Z różnych przyczyn toponimia zachowuje archaizmy, podczas gdy w apelatywach zostają one wyparte. Dlatego lexicon, competition between the older and the more recent units the old vocabulary is often toponimia zachowuje to, co zostało utracone w słownictwie apelatywnym. Ta sama swoista peryferia leksykalna zachowuje świadectwa wcześniejszej obecności użytkowników innych języków (substratu, superstratu) na obszarach współczesnych języków. Uczeni w ostatnim czasie tradycyjnie odnoszą termin relikt językowy właśnie do substratu onomastycznego (prace akademika Olega N. Trubaczowa, a także kilka publikacji Władimira E. Orela, Aleksandra K. Szaposznikowa i Aleksandra W. Iwanienki). Współczesne porównawczo-historyczne językoznawstwo indoeuropejskie dysponuje danymi dotyczącymi reliktów języków słowiańskich (Slavica, Sclavania) na obszarze greckiej i germańskiej toponimii, reliktów bałtyckich (Baltica) w hydronimii dorzecza Dniepru, dziedzictwa języków indoaryjskich w północno-czarnomorskim regionie (Indoarica), komponentu irańskiego (Scythica, Sarmato-Alanica, Alanica) w toponimii Krymu, regionu północnoczarnomorskiego, dorzecza Donu, dorzecza Wołgi, dorzecza Dniepru, dorzecza Bugu, w onomastyce Europy. 1.2. Poniżej omówiono markery ostatniej z wyżej wymienionych kategorii reliktów językowych (Iranica). Przedmiotem badań jest dziedzictwo dialektów irańskich, które niegdyś były rozpowszechnione na obszarze wzdłuż biegu Dniepru oraz w międzyrzeczu Ingulu i Bugu. Dotychczasowe doświadczenia w opisie irańskich starożytności leksykalnych w regionie Dniepru pozwoliły częściowo wyznaczyć granice ich zasięgu na lewym brzegu Dniepru (Moszyński 1957; Toporov, Trubačev 1962: 222–228; Trubačev 1968: 276; Orel 1986: 111; Šapošnikov 2007: 291, 309; przegląd etymologii zob. także w: Stryžak 1981: 31). Irańskie jednostki leksykalne w hydronimii prawego brzegu Dniepru występują rzadziej (Orel 1986: 111). Ostatnio jednak lista ta została uzupełniona 3 o sześć reliktów, z których trzy są poświadczone w dorzeczu Rosia (Iliadi 2021). Nawiasem mówiąc, relikty irańskie są per se nieobecne w specjalnym opracowaniu Iriny M. Železniak dotyczącym hydronimii lewobrzeżnego Środkowego Dniepru, podczas gdy obce nazwy z języków tureckich, bałtyckich, iliryjskich, celtyckich i trackich w dorzeczu Rosia zostały szczegółowo opisane. Może to wynikać z koncentracji na wnioskach sformułowanych wcześniej przez O. N. Trubaczowa, w szczególności z jego poglądu, że „południowe iranizmy znajdują się w dorzeczach dopływów Dniepru na lewym brzegu – Suli, Psle, Samarze i w ich pobliżu; tylko Sura, Domotkan i Samotkan uchodzą do Dniepru z prawej strony, w niewielkiej odległości od ujścia Samary. Jednakże poza tym prawobrzeżna Ukraina, w szerokim znaczeniu, okazuje się wolna od śladów irańskich w hydronimii” (Trubaczow 1968: 276). Poszukiwania irańskiej hydronimii w regionie Bohu przebiegały w dwóch umownych etapach. Pierwszy doprowadził do założenia o pominięciu leksemów irańskich (Trubaczow 1968: 276), natomiast dalsze badania etymologiczne nie potwierdziły tej hipotezy (Orel 1986: 112; Łuczyk 1999: 9–10, 12–13). Jednakże obecnie zarówno wykaz irańskich słów w hydronimii regionu Bohu, jak i korpus etymologii irańskich hydronimów w regionie Dniepru wymagają zasadniczej rewizji. Por. znaną irańską etymologię nazwy lewego dopływu rzeki Suli Артополот (Артаполотъ), do której autorzy badań nad hydronimią Dniepru odwołują się bezkrytycznie: od *Артапород = irańskie *Arta-pord ~ alańskie αρδ ‘Bóg’ i osetyjskie ford ‘wielka rzeka’ (Stryžak 1963: 83–84). Sugerowalibyśmy traktować ją jako element warstwy bałtyckiej w miejscowej onomastyce, tj. jako *arta-palta ‘bliski/pobliski strumień’ ~ litewskie artùs ‘bliski, pobliski’, art ‘blisko, obok, przy’ oraz łotewskie pa ts, palte ‘kałuża’, ‘spływ deszczowy’. 2. CEL I ZADANIA Celem proponowanego badania jest wyodrębnienie warstwy leksykalnej sarmacko-alańskiej jako części irańskiego dziedzictwa językowego w toponimii regionu Dniepru i Bugu. Założony cel osiąga się poprzez rozwiązanie kilku zadań: 1) sformułowanie kryteriów fonetycznych, leksykalnych i morfologicznych przynależności językowej sarmacko-alańskiej/alańskiej rekonstruowanych form irańskich; 2) analiza etymologiczna materiału leksykalnego wybranego do badań oraz rewizja wcześniej przedstawionych wersji etymologicznych; 3) rekonstrukcja fragmentu słownictwa dialektów sarmacko-alańskich/alańskich regionów Dniepru i Bugu w jego etymologicznym związku ze słownictwem osetyjskim; 4) wyodrębnienie niektórych izoglos łączących słownictwo sarmacko-alańskie z leksyką innych języków irańskich. 3. MATERIAŁ I METODOLOGIA BADAŃ 3.1. Znany korpus irańskich leksemów w onomastyce regionów Dniepru i Bugu obejmuje dziś kilkadziesiąt jednostek; jednak nie można go uznać za ostateczny, dopóki nie zostaną jeszcze 4 uwzględnione wszystkie dostępne źródła. Wprowadzenie nowych ustaleń wpływa na początkowy obraz tego obszaru oraz kilku leksemów irańskich. Podstawę badania stanowią toponimy, przypuszczalnie pochodzenia irańskiego, zaczerpnięte z dokumentów historycznych (kronik, map, opisów geograficznych), a także źródła słownictwa onomastycznego języków słowiańskich i irańskich. Te nazwy geograficzne pod względem fonomorfologicznym korelują nie z archaicznymi leksemami słowiańskimi, bałtyckimi czy tureckimi, lecz z formami strukturalnie objaśnialnymi close or identical Iranian onomastic and appellative vocabulary. In other words, they are wyłącznie na podstawie materiału języków irańskich, charakteryzującego się określoną postacią rdzeni i afiksów. 3.2. Naszym zdaniem dalsze poszukiwania zabytków języków irańskich w onomastyce regionów Dniepru i Bugu wymagają przestrzegania następujących trzech ważnych warunków: 1) Analiza danych z wyżej wymienionych obszarów nie powinna ograniczać się do hydronimii, tj. przedmiotem badań powinny być jednostki wszystkich klas toponimicznych. Może to znacznie poszerzyć zakres możliwości badaczy, ponieważ nazwy obszarów, form terenu (wzgórz, gór, skał, przełęczy, progów rzecznych, wysp) itd. w niektórych przypadkach również zachowują substrat leksykalny; 2) Słownictwo irańskie zrekonstruowane na podstawie toponimii Dniepru i Bugu należy rozpatrywać nie z perspektywy stanu języka staroirańskiego, z pewnymi cechami fonetycznymi „typu scytyjskiego lub osetyjskiego”, lecz jako część słownictwa Sarmatów-Alanów/Alanów, którzy osiedlili się na wspomnianych terytoriach znacznie później. Istnieją istotne dowody językowe, poparte znaleziskami archeologicznymi i historycznymi (por.: (a) osadnictwo epoki sarmackiej w regionie Dolnego Dniepru; Viazmitina 1962; (b) Alanowie nad Dnieprem; Kazanskij, Mastykova 1999: 119); 3) Prototypy należy odtworzyć w formie odpowiadającej stanowi języka średnioirańskiego, z cechami właściwymi dialektom wschodnioirańskim. Analizowane leksemy są w większości innowacjami sarmacko-alańskimi; dlatego rekonstrukcja staroirańska, przeprowadzona we wcześniejszych badaniach, nie zawsze jest właściwa. 3.3. Metody zastosowane w niniejszym badaniu są następujące: etymologiczna i porównawczo-historyczna (w szczególności istotne są następujące techniki: ustalanie tożsamości genetycznej porównywanych form, określanie względnej chronologii zjawisk językowych, rekonstrukcja prototypów). 3.4. Podane poniżej prototypy irańskie są rekonstruowane, etymologizowane i weryfikowane głównie z uwzględnieniem słownictwa języka osetyjskiego, tj. genetycznego następcy języków Sarmatów i Alanów. Na tej podstawie zrekonstruowane formy irańskie określa się jako alańskie lub sarmacko-alańskie. Mamy zatem leksemy alańskie, zachowane w toponimii; są to prototypy, tj. formy odzwierciedlające dawny stan fonetyczny i morfologiczny słownictwa osetyjskiego. Konstrukcje językowe zestawia się z danymi historycznymi. Nazwa Alanowie-Sarmaci była powszechnie stosowana przez uczonych na określenie wszystkich irańskojęzycznych plemion 5 stepu i terenów przyległych, potomków antycznych Sarmatów i Alanów. „Na wybrzeżu Morza Czarnego do początku okresu Wielkiej Wędrówki większość z nich była już znana jako Alanowie” (Kazanskij, Mastykova 1999: 119). Kryteria sarmacko-alańskiej lub alańskiej przynależności zrekonstruowanego słownictwa Leksykalne: b) Zrekonstruowany zrost nie ma w słownictwie osetyjskim pełnego leksykalnego a) The restored Iranian form has the whole-lexical analog in the Ossetian vocabulary; odpowiednika etymologicznego, jednak analogi osetyjskie występują osobno dla każdej części zrostu; c) Pełne leksykalne paralele etymologiczne występują w językach pamirskich należących do wschodniej grupy irańskiej. W tym przypadku chodzi o jednostki archaicznego słownictwa, wspólne dla dialektów Sarmatów-Alanów i przodków Pamirczyków; d) Prototyp sarmacko-alański, zrekonstruowany w oparciu o pełne odpowiedniości w słownictwie zachodnioirańskim, odtwarza archaiczną paralelę z grupy odrębnych sarmacko-alańsko-zachodnioirańskich izoglos (wniosek wstępny). Fonetyczne (właściwe fonetyce historycznej języków alańskiego i osetyjskiego): a) Monoftongizacja dyftongów *ai > i, *au > u przed n; b) Synkopa krótkich a, i; c) Zmiana *k > x pod wpływem i w następnej sylabie; d) Zmiana *p > f przed i; e) Zmiana *t > c przed i; f) Sporadyczne opuszczanie w w nagłosie po sonantach i spółgłoskach przed ā, a; g) Zmiana grupy fonetycznej „t + i + č” w geminowaną afrykatę syczącą (po synkopie i): tič > cic > cc (> cerkiewnosłowiańskie ц [ts]); Derywacyjne i morfologiczne: obecność sufiksów i kompleksów sufiksalnych -ak-/ -āk-, -čī-, -al-/-el-, -ag-ān-, -i-či-ā, -ič-ain w rekonstruowanych słowach. 4. RELIKTY JĘZYKA SARMACKO-ALAŃSKIEGO: ETYMOLOGIA I OBSZAR 4.1. Obszar regionu Dniepru * f-sarak (< * pi šar-aka-) Авсорок, Овсорок – lewy dopływ rzeki Bolwa, lewy dopływ rzeki Desna. W. N. Toporow i O. N. Trubaczow uznają irański charakter tego hydronimu, odwołując się do osetyjskiego æfsūrǧ „przefiltrowane piwo” (dosłownie – „czerwona woda”) (Toporow, Trubaczow 1962: 222 (ævsurǧ), nie wykluczając jednak również możliwości jego lokalnej słowiańskiej formacji). Akceptując tę etymologię, uważamy jednak, że możliwości opracowania genezy hydronimu nie zostały jeszcze wyczerpane. Na przykład w równym stopniu rzeczownik ten można interpretować jako alańskie słowo * f-sarak (< * f-šarak) „[rzeka z] bystrzami/progami rzecznymi”, które 6 powstało na podstawie skurczonego wyrażenia * pi šar-aka- = woda, która płynie/spada z szumem. W jego składzie rozpoznaje się refleks * pias, żeńską formę prairańskiego *āp- „woda” (jest ona poświadczona w osetyjskim słownictwie apelatywnym (Abaev 1949: 153; 1958: 84) i hydronimii). Druga część to prawdopodobnie irański rdzeń onomatopeiczny *šarz przyrostkiem (-ak-) ‘szmer wody’, por. Wakhi šor-šor ‘to samo’, šaršará ‘wodospad’, ‘próg rzeczny’, perski šārīdan ‘płynąć z szumem’, tadżycki šoridan ‘płynąć’, ‘płynąć jak rzeka’ (Abaev 1958: 220; Stebline-Kamensky 1999: 328, 329). Prawdopodobny alański prototyp * f-sarak (> współczesne Авсорок) odpowiada perskiemu, pozbawionemu przyrostka ābšār ‘wodospad’ (Abaev 1958: 220) z *āpa-. *dūr-astur lub *dūr-ustur Дирéхтур – kamień przy wejściu do dnieprzańskiego progu Wowniga. W literaturze onomastycznej nazwa ta, na skutek etymologii ludowej, traktowana jest jako gwarowa forma słowa дирéктор, ponieważ według opowieści „przy tym kamieniu wydarzył się pewien incydent z udziałem jednego дирéхтур” (Čabanenko 2008: 42). Uważamy, że współczesna forma toponimu jest wynikiem reinterpretacji nie­słowiańskiej nazwy w lokalnej mowie słowiańskiej. Przypuszczalnie jest to alańskie *dūr-astur lub *dūrustur ‘wielki kamień’. Por. Osetyńskie dūr, dor ‘kamień’ oraz (æ)stur, (u)stur ‘wielki’ (Abaev 1958: 376; Abaev 1979: 158), toponimy z inwersją części Stur-dor „Wielki Kamień” (Abaev 1958: 376), Устур дори цор „W pobliżu Wielkiego Kamienia” (Tsagaeva 1975: 363), tj. z tym samym устур дор. Rekonstrukcję wariantów prototypów uzasadnia dość niejasny charakter protezy (aor u-?) w alańskim przymiotniku *stur; starożytność form z protezą samogłoskową potwierdza pośrednio etymologia współczesnego Днестр jako scytyjskiego *Dan-æst(u)r lub *Dan-ust(u)r ~ osetyńskie ustur-don ‘wielka rzeka’ (Kambolov 2006: 114). Złożenie zawiera nazwę kamienia zapożyczoną z języków kaukaskich, dlatego logiczne jest uznanie *dūr-astur/*dūr-ustur za należące do słownictwa Alanów, których przodkowie przybyli z Przedkaukazia. The etymology in (Iliadi 2018) needs to be substantially revised. *lakand Lochany, 1594 – nazwa trzeciego porohu na Dnieprze (Lassota 1866: 209). Późniejsze formy to: Лоханнои, 1627: «А ниже Сурского 2 версты порог Лоханнои» (Kniga 1950: 111), Порогъ Лоханѣй, 1697 (Veličko 1855: 473), Luchan, 1736–1737 (PTT 1736–1737), Luchanskoy, 1769 (NAM 1769), Порогъ Лаханский, 1779, (na mapie dolnego Dniepru autorstwa Ê. Arapova) Порогъ Лоханинъ, 1780 (DPND 1779–1780), obecnie Лохáнський – próg na Dnieprze powyżej wyspy Strelčatyi. Wersja dotycząca jego pochodzenia przedstawiana w literaturze onomastycznej jest następująca: rdzeń tego toponimu wiąże się z ukraińskim dial. лóхнути ‘uderzać z desperacją’, ponieważ strumień wody „z desperacją rozbijał się o granitowy próg na swojej drodze” (Čabanenko 2008: 95). Jednakże różnica w miejscu akcentu w porównywanych formach nie jest komentowana. 7 Warianty toponimu wykazują labilny wokalizm rdzenia (о : у : а), różnicę w strukturze słowotwórczej i właściwościach gramatycznych, por.: -ø || -ы (-y) || -н-ой || -ей lub -ий (-ѣй) || -ский (-skey) || -ин. Takie przypadki są powszechne w słownictwie zdeetymologizowanym: nieprzejrzystość wewnętrznej formy wyrazu prowadzi do jego konwergencji z fonetycznie podobnymi słowami heterogenicznymi, a następnie skutkuje jego zmianą morfologiczną. W przypadku Лохань mamy do czynienia z rezultatem etymologicznego reinterpretowania obcego toponimu przez lud. Istnieją podstawy, by sądzić, że pochodzi on od średnioirańskiego *lakand jako refleksu protoirańskiej formy part. act. *lakant-, por. Yazghulami lakánd ‘wisząca skała’ ~ prairańskie *1lak- < PIE *lek- ‘zginać, wyginać, napinać’, ‘zwisać’, ‘skakać’, ‘przeskakiwać’ (Stebline-Kamensky 1999: 223; Edelman 2015: 57, 59, 60). Chodzi o obraz wizualny kamieni wznoszących się nad wodą, stromego spadku powodującego zwiększenie prędkości przepływu wody lub turbulencji. Woda „skacze”, a ta metafora wiarygodnie wyjaśnia użycie średnioirańskiego *lakand ‘skała, kamień w bystrzu’ jako nazwy progu rzecznego. Dla struktury i semantyki *lakant por. part. *barź-antor *bź-ant- ‘wznoszący się, wysoki’ (: awestyjskie bərəzant- ‘wysoki’, osetyjskie bærzond ‘wysoki’) < *barź- ‘wznosić się’ (Abaev 1958: 254). Nietypowość końcowego -d (i ogólnie rezultatu -nd) dla toponimii słowiańskiej przyczyniła się do formalnej modyfikacji tej nazwy w języku słowiańskim: głoska ta została usunięta, a forma skrócona *Лакан upodobniła się do dial. лохáня, лохáнь ‘gliniana misa’, ‘dzban’, ‘wiadro’, skąd pochodzi substytucja pierwotnego *a > о (jednak *a przez pewien czas nadal się zachowywało, por. wyżej Порогъ Лаханский) oraz *k > х. Jeśli chodzi o praindoeuropejski The etymology in (Iliadi 2018) needs to be substantially revised. etymon, zob.: (Pokorny 1959: 673; LIV 2001 [1998]: 411). Według słownika Helmuta Rixa rdzeń *lekis jest niepewny. Jednakże etymon ten jest poświadczony nie tylko w językach bałtyckich i germańskich (LIV 2001 [1998]: Ibid.), lecz także w słowiańskim (ESSJ XIV 147–148: ze szczegółową analizą znanych wariantów) i greckim słownictwie praindoeuropejskim. PIE *lekis jest również uznawany w nowszych badaniach, por. na przykład (Edelman 2015: 57–60: rozległe irańskie gniazdo etymologiczne o szerokim spektrum semantycznym) oraz (Adams 2013: 613: lyak), gdzie stanowi jedno z możliwych źródeł słów tocharskich. *sāg-barz Сагбарса – lokalna nazwa na obszarze wsi Zolotaja Bałka w rejonie nowoworoncowskim obwodu chersońskiego (dolny bieg Dniepru, prawy brzeg) (zapis z 1973 r.; OA). Prawdopodobnie jest to rezultat ewolucji rodzimego *Сагбарз w obcym środowisku. *Сагбарз odtwarza alańskie słowo *sāg-barz ‘wzgórze jelenia’, por. Osetyjskie Сагбарз = „Wzgórze Jeleni” od саг ‘jeleń’ + барз ‘wzgórze’, ‘pagórek’, ‘wyżyna’ (Tsagaeva 1975: 429). *san-ford/*sān-ford Staroruskie Снопородъ, 1169 («слышєвшє жє князи, ожє Половци побѣгли и оставившє кошѣ свои поидоша по них вборзѣ, оставившє у возъ своихъ Ярослава 8 Всеволодича. Пришєдшє жє взяша вєжи Половєцкы на Углѣ рѣцѣ, а другыє по Snojrodu, a samych dopadli w Czarnym Lesie i tam wybili…»; Moskovskij svod 1949: 77), Снєпородъ, 1187 («кнѧзи Роускиѣ поидоша по Днѣпроу <…> и доидоша до Снєпорода»; Ipatievskaja letopis 1962: 653), Снепородъ, 1552 (Литовская метрика: «Князь великій Литовъскій Гедиминъ, завоевавши надъ моремъ Кафу и весь Перекопъ и Черкасы Питигорское, и приведши Черкасовъ часть з княгинею ихъ, посадилъ ихъ на Снепородѣ а иншихъ на Днепре»), Слѣпородъ, 1887 (Lazarevskij 1887: 39), Sliporok, 1665, obecnie Сліпорíд, -óду (forma z Сліпpojawia się od początku XVIII wieku) – rzeka, prawy dopływ Suli, lewy dopływ. Dniestru (SHU 1979: 510). Wcześniej przedstawiona (zob.: Iliadi 2021: 504–505) krytyka przyjętej etymologii O. N. Trubaczowa Снопород, Снепород jako rozwoju średnioirańskiego *san-pord/*san-ford ‘zbieżność, rzeka zbieżna’ < *san-parata- (złożenie aryjskiego przedrostka *sani *parata- ‘wielka rzeka’) zwalnia nas z konieczności zajmowania się historyczną częścią tego zagadnienia. Należy odnotować tylko dwa ważne punkty: 1) aryjski przedrostek *sanjuż w prairańskim brzmiał jak *han- (!), dlatego musimy poszukać innego wyjaśnienia dla *san-; 2) Prairański prototyp średnioirańskiego -pord/-ford, zgodnie z najnowszymi badaniami, to *paud-ra- ‘(wielka) rzeka’ (← ‘coś poruszającego się’), co nie jest związane z *parata-, scytyjskim Πόρατα (zob.: Dzitstsoity 2021: 265). Nowa etymologia hydronimu jako średnioirańskiego *[a]sang-pord/*[a]sang-parat ‘kamienna rzeka/woda’ (Iliadi 2021: 504–505) wymaga doprecyzowania. W szczególności prof. Jury A. Dzitstsoity w dyskusji ustnej (2021) wskazał na możliwość genetycznego związku pierwszej części złożenia z prairańskim *san- ‘wspinać się, wznosić’, ‘podnosić się’ (szczegółowo o tym etymonie zob.: Bailey 1979: 419; Stebline-Kamensky 1999: 307; Cheung 2007: 330–332). W odniesieniu do tej interpretacji wyjaśnienie tego hydronimu jako pochodzenia sarmato-alańskiego nie wydaje się sprzeczne: *san-ford/*sān-ford, składające się z: 1) refleksu prairańskiego *san-a- (part. act.) lub *sān- (caus.) ~ *san- ‘wspinać się, wznosić’, ‘podnosić się’; 2) sarmato-alańskiego *ford (: osetyjskie ford ‘wielka rzeka’). Dla jaśniejszego zrozumienia semantyki *san-/*sānit warto zwrócić uwagę na jego kognaty, por. Awestyjskie sanaka- ‘ujście rzeki’ (lub ‘miejsce, gdzie [linia brzegowa rzeki] się wznosi’), osetyjski termin topograficzny sæn *‘zbocze górskie’ w Sæna (oronim) i Dorgin-sæn (Dzitstsoity 2018a: 100; 2020: 105–107). Być może *san-ford/*sān-ford było opisowym określeniem rzeki, w której poziom wody podnosi się z powodu naturalnych przeszkód, lub po prostu rzeki z kaskadami. Definicja hydronimu jako jednostki słownictwa sarmato-alońskiego wynika nie tylko z danych języków blisko spokrewnionych z dialektami sarmato-alońskimi. Włączenie *san-ford/*sān-ford do wykazu sarmato-alońskich reliktów leksykalnych potwierdza pośrednio jego geografia: obszar występowania tej nazwy (prawy brzeg Suły) pokrywa się z obszarem pochówków sarmackich z I–II wieku n.e. (Prijmak 2022: 224: mapa) i graniczy z obszarem pochówków 9 alańsko-sarmackich z III–IV wieku n.e., z których część znajduje się w dorzeczu Worskli (Kazanskij, Mastykova 1999: 119, 126). *wār-dax-āl or *wār-dax-el (< *wār-tax-āl/-el) Вордахель – prawy dopływ rzeki Mołochwy, prawy dopływ Wechry, prawy dopływ rzeki Soż. W klasycznym studium O. N. Trubaczowa i W. N. Toporowa ten hydronim podano jako wariant nazwy Ведрихан. Tę ostatnią uznano za niejasną, lecz wniosek ten opatrzono przypuszczeniem o podobieństwie zakończenia tego słowa do nazwy rzeki Хан (dorzecze rzeki Sejm) = irańskie χan- ‘studnia, źródło’ oraz o labilności dr : rd (jak w osetyjskim), właściwej niektórym dialektom, chociaż brak innych irańskich hydronimów na tym obszarze Вордахель i Ведрихан są formacjami heterogenicznymi o minimalnym podobieństwie fonetycznym. Pozostawmy Ведрихан na boku do reduces the likelihood of Iranian etymology (Toporov, Trubačev 1962: 223). czasu wyjaśnienia szczegółów jego morfologii i relacji genetycznych i skupmy się na Вордахель. Ewolucja strukturalna w izolacji od rodzimego środowiska językowego zmieniła formę tego słowa, lecz zdają się zachowywać pewne ślady jego kompozycji etymologicznej. Mamy na myśli zachowanie sarmacko-alańskiego *wār-dax-āl < *wār-tax-āl ‘rzeka z bystrzami’ w hydronimie. Złożenie składa się z: *wār < pra-irańskie * ar-/* ār- ‘deszcz’, ‘woda’ (: awestyjskie vairi- ‘jezioro’, vār- ‘deszcz’; Bartholomae 1904: 1364, 1410; Var (inaczej – Danabri) – rzeka w Scytii (u Jordanesa); Iordanes 2001: 166; osetyjskie waryn, warun ‘pada deszcz’; Abaev 1989: 52) oraz *tax- ‘bystrza’, ‘szybki nurt’ (: osetyjskie tæx ‘bystrza w rzece’, ‘szybki, wartki nurt’, ‘szybki’, ‘wartki’, ‘burzliwy’ (< protoirańskie *taxa-); Abaev 1979: 284; тæх ‘burzliwy, silny, wartki nurt rzeki’, ‘bystrza’; Takazov 2015: 528). Rozszerzenie drugiej części przez -āl jest przyrostkiem, por. na przykład reprezentację nieproduktywnego -a-l oraz wariantu -e-lin w toponimii osetyjskiej: Xiz-al-a, Met-el-a-skæ itd. (Dzitstsoity 2018a: 103; zob. także Gabaraev 1977: 59). Tym samym dopuszczalne jest rekonstruowanie nie tylko formy *wārdaxāl, lecz także wariantu *wārdaxel, z uwzględnieniem Met-el-a-skæ i podobnych przykładów osetyjskich. Zasadniczo mamy do czynienia z leksemem, którego forma *wardæxal (*уардæхал) lub *wardæxel (*уардæхел) jest całkowicie typowa dla języka osetyjskiego. Typologia nominacji znajduje potwierdzenie, por.: Osetyjski (digorski) tæx don „burzliwa rzeka” (Abaev 1979: 284), Тæхгæ дон „Latająca Woda” – lewy dopływ rzeki Zakadon (Tsagaeva 1975: 16, 212). Wyjątkowość tej irańskiej nazwy na obszarze słowiańskiej hydronimii wyjaśnia jej przeniesienie do dorzecza Soży przez Słowian, którzy przybyli z terytorium, na którym poświadczone są nazwy irańskie. V. E. Orel dostrzega podobny przypadek w wtórnym „przesadzeniu” irańskiego hydronimu Морожа do dorzecza Prypeci z obszarów położonych bardziej na południe (Orel 1986: 109– 110: nie odrzuca etymologii bałtyckiej). 16 *sarak lub *sarāk Сорока – rzeka (wieś Kitajgorod w rejonie aleksandrowskim obwodu kirowogradzkiego) (Krivulčenko 2011: 176) & Сорока – mała rzeka w systemie hydrograficznym rzeki Wałuj (dorzecze Donu) (Otin 2012: 263), Сорóка – nazwa rzek: 1) lewy dopływ Bugu Południowego; 2) prawy dopływ Dniepru; 3) lewy dopływ Dniestru; 4) lewy dopływ Bugu Zachodniego; 5) lewy dopływ Desny (SHU 1979: 521). Hydronimy są prawie na pewno niezwiązane z nazwą ptaka, w przeciwnym razie mielibyśmy do czynienia z przymiotnikami Сорочий, Сорочья, Сороча i Сорочача. Rdzeń Сорок również nie może być wywodzony ze źródła tureckiego, takiego jak са:ры (< са:рығ) ‘żółty’, ‘biały, jasnego koloru’ (pełne spektrum jego znaczeń zob. w: ESTJ VI 220–222), ponieważ w użyciu wschodniosłowiańskim ten leksem zawsze zachowuje а w rdzeniu, por. na przykład w rosyjskim Саратов ~ сары ‘żółty’ (zob. literaturę etymologiczną). Wydaje się nam, że jest to przypadek fonetycznie, morfologicznie i semantycznie tiated etymology Сорокas the Eastern Iranian lexeme (in its Middle Iranian form) *sarak or substancjalnie *sarāk (: sogdyjskie sry /sarē/, sr’k ‘głowa’, ‘główny’, ‘pierwszy’ (Gharib 1995: 362) < *saraka-, osetyjskie sæjrag ‘główny’ < *sarāka-; Abaev 1979: 59–60) < *śara-ka-, *śar-āka z *śarah- ‘głowa’, reprezentowanego w toponimii osetyjskiej i sogdyjskiej (i nie tylko) w znaczeniu ‘początek’, ‘źródło rzeki’. Por. Osetyjskie Донысæр (Донисар) = „źródła rzeki” od доны – dopełniacz l. poj. дон ‘woda’ + сæр ‘źródło rzeki’, ‘głowa’, a także Доны сæр = „nad rzeką”, „źródła rzeki” (Tsagaeva 1975: 184, 232, 337, 453, 518). Por. także perskie, tadżyckie sar ‘głowa’, ‘początek’ i ‘źródło’ (Abaev 1979: 75). Fleksja -а jest środkiem gramatycznej adaptacji środkowoirańskiego wschodniego *sarak, *sarāk ‘główny dopływ’, ‘źródło rzeki’ w języku słowiańskim, wzorowanej na terminach nomenklaturowych *rěka, *voda. W ujęciu arealnym irańskie pochodzenie hydronimu potwierdza lokalizacja w dorzeczach Bohu Południowego, Donu i Dniepru innych nazw pochodzenia irańskiego. Są one toponimicznymi wyznacznikami obszaru kultur archeologicznych, które wiąże się z Sarmatami i Alanami. *sarda-gan (< *sarda-kan) Сандаган, -а, 1988 – nazwa źródła i wyschniętego cieku (prawy dopływ Ingulu w rejonie wsi Kalinówka w rejonie witowskim obwodu mikołajowskiego; Hromko 2017: 253). Przypuszczamy, że ewolucję pierwotnej formy *Сардаган na gruncie słowiańskim, gdzie hydronim podlegał regresywnej asymilacji р – н > н – н, odnotowano sporadycznie w gwarach. Hipotetycznie może tu chodzić o zachowanie wschodnioirańskiego złożenia *sarda-gan (od *sarda-kan) ‘letnie źródło’, ‘ciepłe źródło’, utworzonego z refleksów prairańskich *śarda- ‘lato’ i *kana- ‘studnia, źródło, krynica’ (na temat pierwszego rdzenia zob.: Abaev 1979: 80; Bailey 1979: 421–422: sala). Udźwięcznienie *k- > g w drugiej części złożeń jest dawną innowacją, właściwą również językom alańskiemu i osetyńskiemu. Oba komponenty są często używane w toponimii osetyńskiej, por. Сæрды дон „Letnia Woda”, Сæрды ком „Letni Wąwóz”, Сæрды фæндаг „Letnia Droga” z сæрды – dopełniaczem liczby pojedynczej. сæрд 17 „lato” oraz Æндæрхæн „Inne Źródło” z хæн „źródło” (Tsagaeva 1975: 62, 78, 211, 255). Ta ostatnia okoliczność skłania nas do przypisania formy *sarda-gan warstwie alańskiej w lokalnej toponimii. Rozumienie morfologii *Сардаган jako złożonego derywatu sufiksalnego prowadzi do alternatywnej rekonstrukcji *sard-ag-ān z odpowiednikiem w osetyjskim Сæрдыгон дарæн (сæрд „lato” + suff. -ыгон; Tsagaeva 1975: 39) = *sard-ug-ān? Toponimy ze złożonym sufiksem -ag-ān (< staroir. -ak-āna-) występują na obszarze języka osetyjskiego, gdzie sufiks ten naturalnie rozwinął się w -æg-on (przykłady zob.: Dzitstsoity 2018a: 99). *un[i]-gul (< *un[i]-kul) Ингул – rzeka, lewy dopływ rzeki Boh: «простуючи чрезъ Ингули до Очакова», 1673 (Veličko 1851: 341), «Пятій отпочивокъ на рѣчцѣ <…>, которая зъ правой руки припадаеть отъ Чорного лѣса, а котитъ въ Инкгулъ, на которой лози и терни есть и вода плесами, а ити по надъ нею не переходячи до Инкгула», «Шестій отпочивокъ на рѣчцѣ Инкгулѣ <…>, на которой два броди шляховіи <…>, а опрочъ тихъ бродовъ на иншихъ мѣстцахъ переправи робыти трудно для плесъ многихъ и крутихъ береговъ», 1697 (Veličko 1855: 484), Inguł, 1882 – lewy dopływ. limanu Bohu (po tatarsku Jeni-geł; SG III 291), Angul, Angulet Wielki, Ингулъ, obecnie Інгýл, -у (SHU 1979: 222). Interpretacja językowa tego hydronimu ma swoją historię. O ile wiadomo, Мax Vasmer jako pierwszy wysunął etymologię turecką: w szczególności powiązał Ингул z tureckim äŋgül ‘spokojny, leniwy’ lub z tureckim, krymskotatarskim, kipczackim itd. ‘jaskinia, grota’, albo z tureckim, ujgurskim än ‘szeroki’ oraz drugim członem, tureckim göl ‘jezioro’ (Vasmer 1986 [1967]: 131). Później O. N. Trubačev zaproponował swoją wersję słowiańskiego pochodzenia tego słowa, w której uczony rozpoznał turecką adaptację fonetyczną staroruskiego Уголъ: «Turcy południoworuskich stepów z kolei prawdopodobnie zapożyczyli i zasymilowali tę staroruską nazwę miejscową Уголъ lub nawet jej starszą formę – *Ǫglъ, przekształcając ją w hydronim Ингул (wariant Angul)» (Trubačev 1968: 206). See also the development of the idea about the Slavonic origin hydronimów Ингул, Ингулец < *Ǫgъlъ z późniejszym tureckim opracowaniem fonetycznym w: (Lučyk 1996: 132–135). Jednak pojęcie „kąt”/„róg” odnosi się do wielkich rzek (na przykład w miejscu ich połączenia z innymi arteriami wodnymi), dlatego „kąt/róg rzeki” z trudem może być cechą odróżniającą tę rzekę od innych podobnych rzek, których nurt również tworzy „kąt/róg” względem linii brzegowej innego obiektu wodnego. „Kąt/narożnik” w znaczeniu geograficznym odnosi się raczej do terenu wciśniętego między dwie łączące się rzeki albo między równinę zalewową rzeki a pasmo górskie. Możliwym przykładem odzwierciedlenia słowiańskiego *ǫgъlъ w dawnej historycznej toponimii Europy jest nazwa terytorium wzdłuż ujścia Dunaju Ὄγγλος, Ὸγκλός, Onglos, wzmiankowana przez patriarchę Nicefora. Obszar ten, zajęty przez Bułgarów, jest wzmiankowany pod rokiem 660 w związku z ich odwrotem pod naporem Chazarów (SSS I 203), a w literaturze naukowej nazwę tę zwykle odnosi się do języka Bułgarów Asparucha i wyjaśnia jako „Dziesięć Rzek (Jezior)”. Przypuszcza się, że toponim zawiera turecki liczebnik on (Georgiev 2002: 74) (najwyraźniej w drugiej 18 części zakłada się refleks tureckiego qo:l ‘rzeka’, ‘dolina’ lub kö:l ‘jezioro’). Jednak położony gdzieś między stokami Karpat a równiną zalewową Dunaju Онгл był już wówczas zasiedlony przez Słowian, z których przywódcami Asparuch nawiązał kontakt (KIB 1987: 41), dlatego ten toponim chętniej wyjaśnia się jako słowo słowiańskie, wspierając się jego poświadczonymi formami. Naszym zdaniem hydronim jest wynikiem tureckiej asymilacji (fonetycznej i morfologicznej) nazwy przedtureckiej. Chodzi o *un[i]-gul < *un[i]-kul, które odtwarza średnioirański zrost wyrazowy (refleks pra-irańskiego *auni-kula-?), składający się z: 1) *un-i- < pra-irańskiego *aun-i- (au > u przed sonantem nosowym), tj. sufiksalnego irańskiego (wschodniego) *au- : *u- : * a- ‘płynąć’ (?). Por. Saka khotańskie vai „strumienie” (< *u-anor z dyftongiem rdzeniowym *au-, gdzie początkowa głoska a została później utracona, por. staroindyjskie aváni- „strumień”), vāma „morze, powódź” (Bailey 1979: 373, 383: od PIE *au- : *u- „być wodnistym”) oraz sogdyjskie ”w’nh [āw n] „rzeka” (?), por. ”w’n ”p (Sims-Williams 1983: 46; Rastorgueva, Edelman 2000: 256), które są wariantem *un-i pod względem charakterystyki wokalizmu formantu i rdzenia; 2) *kul (> *gul z udźwięcznieniem k w wyrazie złożonym) od *kula- ~ *kau-l- „głęboki”, „jama, dół”, por. średnioperskie kōl {kwl} „dół”, kurdyjskie (kurmandżi) k‘ōl „dół, jama, fosa”, k‘ūl „głęboki”, lurijskie kol „pusty w środku, jama, dół”, tałyskie хъl „wir; głębokie miejsce” (Edelman 2011: 356, 357). The variant stem *čau-lis kept in Ossetian toponymy, cf. Cul-ægon (Dzitstsoity 2018a: 99, 109). Znaczenia obu komponentów analizowanego hydronimu pozwalają zrekonstruować ogólny zarys semantyki nominacji jako „strumień z dołu lub wąwozu” (wówczas nazwa pierwotnie odnosiła się do źródeł rzeki, por. osetyjskie Донадаг „Wąwóz Rzeki”, „Wąwóz wody” = дон „woda”, „rzeka” + адаг „wąwóz”; Ададжы дон „Rzeka Wąwozu”; Tsagaeva 1971: 61, 131) lub po prostu „strumień z wirami”. Semantycznie taka etymologia wydaje się bardziej prawdopodobna niż „Ciche/Leniwe Jezioro” (nie ma powodu twierdzić, że leksemy takie jak tureckie äŋgül „cichy, leniwy” były używane w toponimii) lub „Szerokie Jezioro”. Do reinterpretacji irańskiego hydronimu jako Jeni-geł przez Turków przyczyniły się dwa czynniki: 1) obecność reliktowego sufiksu -iin *uni-gul (por. wyżej: hotański saka vai „strumienie”, staroindyjskie aváni-); 2) zewnętrzne podobieństwo brzmieniowe postpozytywnego *gul do tureckiego göl. Warianty Inguł, Angul wynikają z prób interpretowania struktury tej nazwy w związku z innym słownictwem tureckim; zob. wyżej przykłady M. Vasmera. Toponimy Χιγγυλοὺς, Χιγγιλοὺς, przytoczone przez A. K. Šapošnikova, są niezwykle interesujące. Uczony utożsamia je ze współczesnymi Жёлтые воды (źródłem Małego Ingula lub Inhulca) i wyjaśnia je jako zniekształcenie sindo-meockiego *hingul- ~ staroindyjskiego hiṅgula- „szkarłatna farba, barwnik”, choronimu i hydronimu Hiṅgulā (Šapošnikov 2015: 35: jako Hiṇgulā). Jednak wcześniej odnosił Χιγγιλούς, Συγγούλ (rzekę w kraju Chazarów i Węgrów, „prawdopodobnie Ingul lub Inhulec”) do reliktów języka sarmacko-turańskiego i rekonstruował dla tych toponimów prototyp *hingilu- „czerwony”? (~ staroindyjski hydronim Siṅgula-) (Šapošnikov 2007: 298: Singula-). Jednak brak innych nazw o przekonującej 19 „sindo-meockiej” etymologii w toponimii Bohu Południowego budzi wątpliwości co do poprawności wyjaśnienia Χιγγυλοὺς, Χιγγιλοὺς jako *hingul-, a także sarmato-turańskiego *hingilu-. Przyjęcie historycznej tożsamości wszystkich form (z początkowym Χi bez niego) jako realizacji jednego irańskiego *hingilu napotyka zastrzeżenia natury formalnej. Nie można wykluczyć, że różnica w anlauterze Χι- : I-, w Χιγγυλοὺς, Χιγγιλοὺς VS Ингул, Ingul, Angul wskazuje na warianty dialektalne, które powstały w mowie tureckiej: korelowały one fonetycznie jak nogajskie, tatarskie izan ‘ziemia orna’, ‘granica’ ~ kumańskie hizan ‘granica’ (Sevortian 1974: 647), tureckie yryldymaq ~ hyryldamaq ‘burczeć, ryczeć’, chałajskie aγač ~ hagač ‘drzewo’ (Tenišev 1984: 396). Jeśli dźwięk X jest obcojęzycznym fonetycznym „nawarstwieniem”, wówczas dochodzimy do pierwotnych *Ιγγυλοὺς, Ιγγιλοὺς. *waran, *wārān Ворóна, -и – rzeka (wyschnięty potok), prawy dopł. Sugoklei-Kamienowatej, prawy dopł. Ingulu, lewy dopł. Bugu Południowego (Krivulčenko 2011: 48) & Worona, 1736–1737 (PTT 1736–1737), Worona R., 1769 – rzeka, prawy dopł. Dniepru (region porohów; NAM 1769; pod latami 1779–1780 jako речька Вороная; DPND 1779–1780), Вóрон, -а – rzeki w dorzeczach Dniepru (Воронъ, 1898, Воринъ) i Morza Czarnego na Krymie (Ворона) (SHU 1979: 121). Nazwy te nie są związane ani z przym. воронóй, ani z ornitonimem ворóна (w przeciwnym razie oczekiwane byłyby formy Воронья, Вороний lub Вороняча, Воронячий). Raczej współczesna forma nomen jest wynikiem adaptacji sarmacko-alańskiego *waran, *wārān ‘deszcz, strumień deszczowy’ (por. pahlawijskie wārān ‘deszcz’, kurdyjskie waran ‘to samo’; Abaev 1989: 52) w mowie słowiańskiej; por. wymowne osetyjskie połączenie wyrazowe waryny don ‘woda deszczowa’ (w odniesieniu do wysychającej rzeki), związane z hydronimem na Krymie (Šapošnikov 2007: 317). Z drugiej strony warto poświęcić poważną uwagę praindoirańskiemu * aranaas jako części formacji prefiksalnej *apaarana- ~ * ar- ‘odwadniać’ (Rastorgujewa, Edelman 2000: 314). Końcowe -а jest fleksją słowiańską, dostosowującą to irańskie słowo do gramatyki słowiańskiej (być może jako część wyrażenia *Ворона река). *xūs-dān Хуздáн [Хуз|дан], 1988 – wąwóz, prawy dopływ Ingulu (rejon aleksandrowski obwodu kirowogradzkiego; Hromko 2017: 253). Jest to *xūs-dān, tj. forma zmieniona fonetycznie w użyciu słowiańskim (naturalne udźwięcznienie с > з przed д), relikt języka sarmacko-alańskiej ludności tego terytorium. Wyraz złożony powstał w wyniku leksykalizacji atrybutywnego połączenia wyrazowego *xūs dān „wysychająca rzeka”, „spłycona rzeka”. Tę etymologię potwierdza osetyńskie Хусдон = „Wysychająca rzeka”, od хус(къ) „suchy” + дон „rzeka” (Tsagajewa 1975: 415). Ze względu na zachowanie а słowo to zostało zapożyczone przez Słowian (za pośrednictwem języka tureckiego?) przed zmianą alańskiego ā > o przed m, n, tj. przed końcem XIV wieku. 20 5. WNIOSKI 5.1. Naszym zdaniem etymologie opisane w niniejszym artykule pozwalają nam stwierdzić irańskie pochodzenie kilku toponimów na niektórych obszarach regionów Dniepru i Bugu. Etymologie te są ważne jako językowe świadectwo zamieszkiwania tam ludów irańskich. Sformułowane powyżej kryteria przynależności genetycznej wyróżnionych iranizmów pozwalają zidentyfikować je jako elementy słownictwa sarmacko-alańskiego. Ze względu na brak wiarygodnych osetyjskich paralel leksykalnych istotnych dla rekonstrukcji alańskiego, zaproponowany język prototypes are defined as Sarmato-Alanian regarding the phonetic features peculiar to the osetyjski. 5.2. Cechy fonetyczne i derywacyjne poświadczonych iranizmów, a także ich strukturalno-etymologiczne odpowiedniki w słownictwie irańskim wystarczają, aby dowieść sarmato-alońskiej afiliacji językowej 20 leksemów. Należą do nich toponimy wprowadzone po raz pierwszy do obiegu naukowego (*ars-warm[ā], *be-gan, *frās-sāyan lub *fars-san, *mār-wārā lub *mār-rār-, *xur-sin lub *xur sin), nazwy, którym wcześniej przypisywano etymologię turecką (Ингул = sarm.-aloń. *un[i]-gul < pra-irań. *auni-kula-), słowiańską (Лахан-, Лохан- = sarm.-aloń. *lakand), lub słowa, których irańska etymologia była wcześniej niewystarczająco uzasadniona (Снопород = aloń. *san-ford/*sān-ford; Сандаган = aloń. *sard-ag-ān lub *sarda-gan; Вордахель = aloń. *wār-dax-āl lub *wār-dax-el). 5.3. Rekonstrukcja części słownictwa reliktowego języka irańskiego ujawnia charakter relacji między tymi słowami a słownictwem osetyjskim. Por. : a) Pełnoleksykalne alano-osetyjskie odpowiedniki (Alano-Ossetica): alan. *dūrastur lub *dūr-ustur : oset. (odwrócone) устур дор, Stur-dor; alan. *sāg-barz : oset. Сагбарз; Alan. *sard-ag-ān : osetyjski Сæрдыгон (дарæн) lub Alan. *sarda-gan : osetyjski Сæрды don; Alan. *xūs-dān : osetyjski Хусдон; b) Alanijskie wyrazy złożone bez pełnych leksykalnych odpowiedników etymologicznych w osetyjskim, lecz objaśniane na podstawie słownictwa osetyjskiego: Alan. *ars-warm[ā] : oset. ars & wærm(æ); Alan. *frās-sāyan (= *frān-sāyan) lub *fars-san : oset. *ron (w *Ron-vændag) & sajæn lub fars & sæn, Sæna; Alan. *kard-āf : oset. læk’ærdæ (< *fra-karda-); Alan. *mār-wārā lub *mār-rār- : oset. mar w *Raw-mar-don, don-mar-æn i oset. waryn, warun (< *wār) lub Раро; Alan. *san-ford/*sān-ford : oset. sæn, Sæna i ford; Alan. *wār-dax-āl lub *wār-dax-el : oset. waryn, warun & tæx & suff. -āl lub -el; Alan. *xur-sin lub *xur sin : oset. xuræ & Digor. sinæk, sinæg. 5.4. Zewnętrzne relacje słownictwa dialektów sarmacko-alońskich regionów Dniepru i Bugu w obrębie grupy irańskiej reprezentują następujące izoglosy: a) alańsko-wschodnioirańskie: (jeśli chodzi o pierwszą część) sarm.-aloń. *dāčī-kāϑ : shug. wiδǟc; sarm.-aloń. *lakand : jazg. lakánd; aloń. *sarak lub *sarāk: oset. sæjrag, sogd. sry /sarē/, sr’k; (jak w przypadku 1. części) alań. *un[i]-gul (< *un[i]-kul): hot. vai, sogd. ”w’nh [āwn]; b) alański-zachodnioirański: alan. *f-sarak : pers. ābšār; (jeśli chodzi o drugą część) *un[i]gul (< *un[i]-kul) : średniopers. kōl {kwl}, kurd. kurm. k‘ōl, k‘ūl itd. ; 21 c) Z szerokim rozmieszczeniem geograficznym odpowiedników: alan. *aspa-xāg (< *aspa-xāk) : jagn. tadż. Аспи хоки чашма [Aspi xoki čašma], Аспти хок [Aspti xok]; Alan. *waran, *wārān. Należy wskazać, że zrekonstruowane leksemy o znaczeniu geograficznym mają odpowiedniki nie tylko w apelatywnym słownictwie innych języków irańskich, lecz także w ich toponimii. REFERENCES Abaev Vasilij I. 1949: Osetinskij jazyk i folklor [Ossetian Language and Folklore] 1, Moskva, Leningrad: Izdatelstvo AN SSSR. Abaev Vasilij I. 1958: Istoriko-etimologičeskij slovar osetinskogo jazyka [Historical and Etymological Dictionary of Ossetian Language] 1: A–K, Moskva, Leningrad: Izdatelstvo AN SSSR. Abaev Vasilij I. 1973: Istoriko-etimologičeskij slovar osetinskogo jazyka [Historical and Etymological Dictionary of Ossetian Language] 2: L–R, Leningrad: Nauka. Abaev Vasilij I. 1979: Istoriko-etimologičeskij slovar osetinskogo jazyka [Historical and Etymological Dictionary of Ossetian Language] 3: S–T, Leningrad: Nauka. Abaev Vasilij I. 1989: Istoriko-etimologičeskij slovar osetinskogo jazyka [Historical and Etymological Dictionary of Ossetian Language] 4: U–Z, Leningrad: Nauka. Abaev Vasilij I. 1995: Istoriko-etimologičeskij slovar osetinskogo jazyka. Ukazatel [Historical and Etymological Dictionary of Ossetian Language. Index], Moskva: RAN. Adams Douglas Q. 2013: A Dictionary of Tocharian B. Revised and Greatly Enlarged 1–2, Amsterdam, New York: Rodopi. Ammianus Marcellinus 1874: Rerum gestarum libri qui supersunt 1, recensuit notisque selectis instruxit V. Gardthausen, Lipsiae: in aedibus B. G. Teubneri. Bailey Harold W. 1957: Dvārā matīnām. – Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London 20(1/3), 41–59. Bailey Harold W. 1960: Arya II. – Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London 23(1), 13–39. Bailey Harold W. 1979: Dictionary of Khotan Saka, Cambridge, London, Melbourne: Cambridge University Press. Bartholomae Christian 1904: Altiranisches Wörterbuch [Old Iranian Dictionary], Lex 80, XXXII, Strassburg: Karl J. Trübner. Beekes Robert S. 2010: Etymological Dictionary of Greek 1, with the assist. of L. van Beek, Leiden, Boston: Brill. Bosworth Joseph, Toler Thomas N. 1921: An Anglo-Saxon Dictionary: Based on the Manuscript Collections of the Late Joseph Bosworth. Supplement (Classic Reprint), Oxford: Clarendon Press. 22 Cheung Johnny 2007: Etymological Dictionary of the Iranian Verb, ed. by A. Lubocky, Leiden, Boston: Brill. Cheung Johnny 2008: Očerki istoričeskogo razvitija osetinskogo vokalizma [Studies in the Historical Development of the Ossetic Vocalism], Vladikavkaz: Izdatelskopoligrafičeskoe predprijatie im. V. Gassieva. Cleasby Richard 1874: An Icelandic-English Dictionary, enlarged and completed by G. Vigfusson, M. A., Oxford: Clarendon Press. Čabanenko Viktor A. 2008: Porožystyj Dnipro. Istoryko-toponimičnyj slovnyk [Rapids Dnieper. Historical and Toponymic Dictionary], Zaporižžia: ZNU. Čerepanova Evgenija A. 1983: Geografičeskaja terminologija Černigovsko-Sumskogo Polesja (opyt semantičeskoj klassifikacii) [Geographical Terminology of Chernigov-Sumsky Poles’ja (Attempt at Semantic Classification)]. – Polesskij etnolingvističeskij sbornik: materialy i issledovanija, pod red. N. I. Tolstogo, Moskva: Nauka, 173–189. Černega Andrej T. 1981: Počvy bassejna reki Ingulets (dokladnaja zapiska i karta) [Soils of the Ingulets River Basin (Report and Map)], Kirovograd: [b. i.]. Dashti Naseer 2021: English-Balochi Dictionary (Engliś-Balóci Labzbalaɔ), Trafford: Trafford Pub. DPND 1779–1780: Dva plana nižnego Dnepra (konec XVIII v.) iz sobranija D. I. Javornickogo. 1779–1780 [Two Plans of the Lower Dnieper (Late 18th Century) from the Collection of D. I. Javornickij. 1779–1780], available online. Internet Access: https://papacoma.narod.ru/maps/dnepr_evarnickiy.htm. Dzitstsoity Yury A. 2017: Voprosy osetinskoj filologii [Questions of Ossetian Philology] 1, Cchinval: Respublika. Dzitstsoity Yury A. 2018a: Slovoobrazovatelnye tipy osetinskoj toponimii [Derivational Types of Ossetian Toponimy]. – Izvestija SOIGSI 27(66), 94–111. Dzitstsoity Yury A. 2018b: O nekotorych reliktach drevneiranskoj leksiki v toponimii Osetii [On Some Relics of Ancient Iranian Vocabulary in the Toponymy of Ossetia]. – Izvestija SOIGSI 29(68), 117–128. Dzitstsoity Yury A. 2020: Toponimija kak istočnik po etničeskoj istorii: osetinskoe Sæna / russkoe Сони [Toponymy as a Source of Ethnic History: Ossetian Sæna / Russian Sonya]. – Tomskij žurnal LING & ANTHRO 3(29), 102–114. Dzitstsoity Yury A. 2021: Etimologičeskij slovar iranskich jazykov [Etymological Dictionary of Iranian Languages 6. – Nartamongæ 16(1/2), 260–287. Dzitstsoity Yury A. 2023: K istorii labialnych fonem v osetinskom jazyke [On the History of Labial Phonemes in the Ossetian Language]. – Indoevropejskoe jazykoznanie i klassičeskaja filologija 27(1) (čtenija pamiati I. M. Tronskogo): materialy meždunarodnoj konferencii, prochodivšej 26–28 ijunia 2023 g., gl. red. N. N. Kazanskij, SanktPeterburg: ILI RAN, 354–367. 23 Edelman Džoj I. 1986: Sravnitelnaja grammatika vostočnoiranskich jazykov. Fonologija [Comparative Grammar of Eastern Iranian Languages. Phonology], Moskva: Nauka. Edelman Džoj I. 2011: Etimologičeskij slovar iranskich jazykov [Etymological Dictionary of Iranian Languages] 4, Moskva: Vostočnaja literatura. Edelman Džoj I. 2015: Etimologičeskij slovar iranskich jazykov [Etymological Dictionary of Iranian Languages] 5, Moskva: Vostočnaja literatura. ESSJ XIV: Etimologičeskij slovar slavianskich jazykov. Praslavianskij leksičeskij fond [Etymological Dictionary of Slavic Languages. Proto-Slavic Lexical Fund] 14: *labati – *lěteplъjь, pod red. O. N. Trubačiova, Moskva: Nauka, 1987. ESTJ VI: Etimologičeskij slovar tiurkskich jazykov. Obščetiurkskie i mežtiurkskie osnovy na bukvy “L”, “M”, “N”, “P”, “S” [Etymological Dictionary of Turkic Languages. Common Turkic and Inter-Turkic Stems with the Letters “L”, “M”, “N”, “P”, “S”] 6, E. V. Sevortian, Moskva: Nauka, 2003. Gabaraev Nikolaj J. 1977: Morfologičeskaja struktura slova i slovoobrazovanie v sovremennom osetinskom jazyke [Morphological Structure of the Word and Word Formation in the Modern Ossetian Language], Tbilisi: Mecniereba. Georgiev Pavel 2002: Imeto Karvuna i prabalgarite [The Name Karvuna and the ProtoBulgarians]. – Palaeobulgarica-Starobalgaristika 2(26), 70–82. Gharib Badr al-Zamān 1995: Sogdian Dictionary: Sogdian-Persian-English, Tehran: Farhangan Publications. Hromko Tetjana V. 2017: Materialy do slovnyka hovirok ukrajinskoji movy [Materials for the Dictionary of Idioms of the Ukrainian Language]. – Naukovi zapysky, vyp. 160, Kropyvnycky: RVV CDPU im. V. Vynnyčenka, 239–253. Iliadi Olexandr I. 2001: Etymologične gnizdo z korenem *veru praslovjanskij movi [Etymological Cluster with the Root *verin Proto-Slavonic], Kyjiv, Kirovograd: DLAU. Iliadi Alexander I. 2018: Areas of Iranian Lexical Relicts in Toponymics of the Dnieper and the Bug Basins. – Paradigm of Knowledge 1(27), 101–123. Iliadi Alexander I. 2020: Alanica v toponimii Dona [Alanica in the Don Toponymy]. – Acta Onomastica 61(1), 48–60. Iliadi Alexander I. 2021: Iranica v toponimii Podneprovja [“Iranica” in the Dnieper Region Toponymy]. – Indoevropejskoe jazykoznanie i klassičeskaja filologija 25(1) (čtenija pamiati I. M. Tronskogo): materialy meždunarodnoj konferencii, prochodivšej 21–23 ijunia 2021 g., gl. red. N. N. Kazanskij, Sankt-Peterburg: ILI RAN, 502–513. Iliadi Alexander I. 2022: Alanskie sledy v toponimii Posavija [Alanian Traces in the Sava Region Toponymy]. – Indoevropejskoe jazykoznanie i klassičeskaja filologija 26(1) (čtenija pamiati I. M. Tronskogo): materialy meždunarodnoj konferencii, prochodivšej 27– 29 ijunia 2022 g., gl. red. N. N. Kazanskij, Sankt-Peterburg: ILI RAN, 512–523. 24 Iordanes 2001: De origine actibusque Getarum, vstup. statja, per., komment. E. Č. Skržinskoj, Sankt-Peterburg: Aleteia. Ipatievskaja letopis 1962: Ipatievskaja letopis [Hypatian Codex]. – Polnoe sobranie russkich letopisej 2, Moskva: Izdatelstvo vostočnoj literatury. Kambolov Tamerlan T. 2006: Očerk istorii osetinskogo jazyka: učebnoe posobie dlia vuzov [Essay on the History of the Ossetian Language: A Textbook for Universities], Vladikavkaz: Ir. Kazanskij Michail M., Mastykova Anna V. 1999: Alany na Dnepre v epochu Velikogo pereselenija narodov: svidetelstvo Markiana i archeologičeskie dannye [Alans on the Dnieper During the Great Migration Period: Marcian’s Testimony and Archaeological Data]. – Rossijskaja archeologija 4, 119–130. Khomidov Dilmurod R. 2018: Lingvističeskoe issledovanie gidronimov regiona istoričeskogo proživanija tadžikov v Maverannachre: Avtoreferat dissertacii na soiskanie učenoj stepeni doktora filologičeskich nauk [Linguistic Study of the Hydrological Region of the Tajik Historical Research in Maverannachre: Author’s Abstract of a Dissertation for Obtaining a PhD in Philology], Dušanbe: TGPU im. S. Ajni. KIB 1987: Kratkaja istorija Bolgarii. S drevnejšich vremen do našich dnej [A Brief History of Bulgaria. From Ancient Times to the Present Day], otv. red. G. G. Litavrin, Moskva: Nauka. Kniga 1950: Kniga Bolšomu Čertežu [Book of the Big Drawing], podg. k pečati i red. K. N. Serbinoj, Moskva, Leningrad: Izdatelstvo AN SSSR. Krivulčenko Anatolij I. 2011: Vodni objekty Kirovogradskoji oblasti. Častyna I. Slovnyk vodnych objektiv. Častyna II. Atlas geografičnoji mereži. Klasyfikator vodotokiv. Vodoschovyšča [Water Bodies of the Kirovograd Region. Part I. Dictionary of Water Bodies. Part II. Atlas of the Geographical Network. Classifier of Watercourses], Kirovograd: Imeks. Lassota Erich 1866: Tagebuch des Erich Lassota von Steblau: Nach einer Handschrift der von Gersdorff-Weicha’schen Bibliothek zu Bautzen herausgegeben und mit Einleitung und Bemerkungen begleitet von Reinhold Schottin [Diary of Erich Lassota von Steblau: Edited from a Manuscript in the Gersdorff-Weicha Library in Bautzen and Accompanied by an Introduction and Remarks by Reinhold Schottin], Halle: Verlag von G. Emil Barthel. Lazarevskij Alexandr M. 1887: Archivnye otryvki dlia istorii Poltavskoj jeparchii [Archival Excerpts for the History of the Poltava Diocese] 1, Poltava: Tipografija N. Pigurenko. LIV 2001 [1998]: Lexikon der Indogermanischen Verben: Die Wurzeln und ihre Primärstammbildungen [Lexicon of Indo-European Verbs: Roots and their Primary Stem Formations], unter Leitung von H. Rix, bearb. von M. Kümmel, T. Zehnder, R. Lipp, B. Schirmer, 2., verbesserte Aufl., Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag. Lučyk Vasyl V. 1996: Avtochtonni hidronimy Serednioho Dnipro-buzkoho mežyriččia [Autochthonous Hydronyms of the Middle Dnieper-Bug Interflufe], Kirovograd: Narodne slovo. 25 Lučyk Vasyl V. 1999: Inšomovni hidronimy Serednioho Dnipro-buzkoho mežyriččia [Foreign Language Hydronyms of the Middle Dnieper-Bug Interflufe], Kirovograd: RVG ITS KDPU im. V. Vynnyčenka. Mayrhofer Manfred 1992: Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen [Etymological Dictionary of Old Indo-Aryan] 1, Heidelberg: Carl Winter. Morgenstierne Georg 1974: Etymological Vocabulary of the Shughni Group 6, herausg. von G. Redard, Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag. Moskovskij svod 1949: Moskovskij letopisnyj svod konca XV veka [Moscow Chronicle Collection of the Late 15th Century]. – Polnoe sobranie russkich letopisej 25, Moskva, Leningrad: Izdatelstvo AN SSSR. Moszyński Kazimierz 1957: Pierwotny zasiąg języka prasłowiańskiego [The Original Range of the Proto-Slavic Language], Wrocław: PAN. NAM 1769: A New & Accurate Map of the Krim Tartary, the Sea of Azof, and Parts of the Rivers Dneper, Bog and Kuban. Taken from Original Drawings & Memoirs, London, available online. Internet Access: https://www.swaen.com/listing/a-new-accuratemap-of-the-krim-tartary-the-sea-of-azof-and-parts-of-the-rivers-dneper-bog-andkuban/14232. OA: Onomastičeskij archiv Instituta ukrainskogo jazyka NAN Ukrainy [Onomastic archive of the Institute of Ukrainian Language of the National Academy of Sciences of Ukraine], Kyiv: Institute of the Ukrainian Language of the National Academy of Sciences of Ukraine. Orel Vladimir E. 1986: K voprosu o reliktach iranskoj gidronimii v bassejnach Dnepra, Dnestra i Južnogo Buga [On the Issue of Relics of Iranian Hydronymy in the Basins of the Dnieper, Dniester and Southern Bug]. – Voprosy jazykoznanija 5, 107–113. Otin Evgenij S. 2012: Gidronimija Dona 2: Nižnij Don [Hydronymy of the Don 2: The Lower Don], Doneck: Jugo-Vostok. Pokorny Julius 1959: Indogermanisches etymologisches Wörterbuch [Indo-European Etymological Dictionary] 1, München, Bern: A. Francke AG Verlag. Prijmak Viktor V. 2022: Pogrebenija sarmatskogo vremeni bassejnov verchnej Suly i verchnego Psla (načalo I tys. n. e.) [The Burials of the Sarmatian Period in the Basins of Upper Sula and Upper Psla (The Beginning of the 1st Millennium AD)]. – Druzej medlitelnyj uchod… Pamiati Olega Šarova / The footsteps of my friends leaving... Ad memoriam Oleg Sharov, sost. i otv. red. M. M. Kazanski, A. V. Mastykova, Kišiniov: Stratum Plus, 221–234. DOI: https://doi.org/10.55086/SL23VAD649. PTT 1736–1737: Provinciarum Turcico tartaricarum inter Tanaim Borysthenem et Bogum sitarum quas duobus an[n]is viz. 1736. et 1737. Anna augustissima russorum autocratrix subegit ex prototypo petropolitano concin[n]ata accuratissima delineatio: in qua simul occupatio peninsulæ Crim[m] et Cuban nec non expugnatio Assow et Oczakow exhibentur