Benennung und Umbenennung von Fließgewässern. Der Fall Schwappach. Ein Nachtrag zum Deutschen Gewässernamenbuch

Acta Linguistica Lithuanica 2025, tom 92, s. 1–10 Link do spisu treści / Turinio nuoroda ISSN 2669-218X (online / elektroninis) Prawa autorskie © 2025 Albrecht Greule. Opublikowane przez Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest artykułem o otwartym dostępie, rozpowszechnianym na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i powielanie na dowolnym nośniku, pod warunkiem podania autora oryginału i źródła. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest dostępny w otwartym dostępie i rozpowszechniany na warunkach licencji „Creative Commons” uznanie autorstwa, zezwalającej na nieograniczone korzystanie z treści, jej rozpowszechnianie i reprodukowanie na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Otrzymano: / Gauta: 2025-01-12. Przyjęto: / Priimta: 2025-03-12. 1 NAZYWANIE I PRZEMIANOWYWANIE CIEKÓW WODNYCH. DER PRZYPADEK SCHWAPPACHA. UZUPEŁNIENIE DO NIEMIECKIEGO SŁOWNIK NAZW WÓD. Nazywanie i przemianowywanie nazw rzek. Uzupełnienie danych o Schwappachu w niemieckim słowniku nazw wodnych ALBRECHT GREULE Uniwersytet w Ratyzbonie E-mail: [email protected] Identyfikator ORCID: – Kierunki badań naukowych: gramatyka tekstu, teolingwistyka i pieśń religijna, onomastyka, składnia historyczna. https://doi.org/10.35321/all92-04 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ADNOTACJA Kiedy i przez kogo oraz dlaczego cieki wodne zostały nazwane tak, jak obecnie się nazywają, możemy dziś prześledzić lub przypuszczać jedynie za pomocą hipotez etymologicznych. Dlaczego np. Ren po raz pierwszy nazwano *Reinos, a Dunaj *Dānewjos? Problem wiąże się z dużą dawnością hydronimów i zależy od tego, jak długi lub jak znaczący jest ciek wodny. Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy chodzi o zmianę nazwy akwenu. Jak pokazuje opisany w artykule przypadek, możemy wówczas dokładnie prześledzić, którzy uczestnicy w czasach nowożytnych brali udział w zmianie lub nadaniu nowej nazwy, wspierając ją bądź utrudniając. Jest znamienne, że w przypadku przykładu z Bawarii ciek wodny nazwany Schwappach jest stosunkowo krótki, ale stanowi dopływ dużej rzeki, Menu. Ponadto interesujące i znamienne jest to, że zaangażowanie dwóch badaczy historii lokalnej było konieczne, aby doprowadzić do zmiany nazwy. Z ich inicjatywami wiążą się kwestie geografii, historii osadnictwa i przekazu nazw. Ponadto ważną rolę odgrywa tu etymologia hydronimu Schwappach, która jest na nowo dyskutowana. SŁOWA KLUCZOWE: nazwa rzeki, zmiana nazwy/nowa nazwa, historia osadnictwa, etymologia nazwy, widmowanazwa. 2 ABSTRAKT Pochodzenie hydronimów — kiedy, przez kogo i dlaczego płynące wody otrzymały po raz pierwszy nazwy, pod którymi są dziś znane — często pozostaje poza zasięgiem naszego pełnego rozumienia. Możemy jedynie snuć przypuszczenia, opierając się na hipotezach etymologicznych. Na przykład, dlaczego Ren nazywano *Reinos, a Dunaj *Dānewjos? Kwestie te są głęboko związane ze starożytnością tych nazw oraz znaczeniem lub rozmiarem cieków wodnych, które określają. Sytuacja zmienia się jednak, gdy chodzi o zmianę nazwy akwenu. Jak pokazuje przypadek analizowany w niniejszym artykule, możemy dokładnie prześledzić osoby i czynniki zaangażowane we współczesną zmianę nazwy lub przeszkody uniemożliwiające jej dokonanie. Wymowny przykład z Bawarii ilustruje tę dynamikę: Schwappach, choć jest stosunkowo krótkim dopływem Menu, stał się przedmiotem działań zmierzających do zmiany nazwy. Co znamienne, do zainicjowania tego procesu konieczne było zaangażowanie dwóch lokalnych historyków. Ich działania uwidaczniają szersze kwestie związane z geogeografią, historią osadnictwa i przekazywaniem nazw. Ponadto etymologia hydronimu Schwappach odgrywa kluczową rolę i zostaje poddana ponownej analizie w świetle tych wydarzeń. SŁOWA KLUCZOWE: nazwa rzeki, zmiana nazwy, historia osadnictwa, etymologia nazwy, nazwa fantomowa. 1. NAZWA CIEKU DIE SCHWAPPACH Próżno szukać nazwy akwenu Schwappach w Niemieckim słowniku nazw akwenów (DGNB). Również nazwa miejscowości Schwappach kryje się pod złożeniami nazw Unter-Schwappach i Ober-Schwappach. Obie miejscowości parafialne są częściami gminy Knetzgau w powiecie Haßberge w Dolnej Frankonii (Bawaria). Obie leżą nad Steinsfelder Mühlbach. Jego potoki źródłowe, Löhrenbach i Eschenauer Mühlbach, mają źródła w parku przyrody Steigerwald. Steinsfelder Mühlbach wraz z Löhrenbach ma ponad 10 km długości i na zachód od Wonfurt (powiat Haßberge, Dolna Frankonia, Bawaria) uchodzi z lewej strony do Seebach, który uchodzi do Menu. W dolnym biegu nazywa się go również Schwappach. 1 Rozbieżność między nazwą Schwappach jako nazwą osady w górnym biegu Steinsfelder Mühlbach a jej pojawieniem się jako wariantu nazwy w dolnym biegu pozwala doświadczonym badaczom nazw wodnych wnioskować, że pierwotnie cała rzeka, co najmniej od połączenia potoków źródłowych aż do ujścia, nosiła nazwę Schwappach, a nadanie nazwy nastąpiło od strony dolnego biegu. W założonej przez Hansa Krahego i wydawanej przez Wolfganga P. Schmida serii Hydronymia Germaniae, będącej zbiorem niemal wszystkich niemieckich nazw wód wraz z ich historycznymi poświadczeniami, nazwy miejscowości Ober-, Unterschwappach znajdują się pod hasłem Schwappacher See, który zgodnie z Messtischblatt (mapą topograficzną 1:25000, b.r., nr 5934) uchodzi po prawej stronie do Höckerseegraben (z. Pfaffbach z. Main). Nie odnotowano historycznych poświadczeń. Lokalizacja ta jest według obecnego stanu wiedzy błędna. Dlatego w DGNB brakuje hasła Schwappach. 2 Bracia Heribert Muser i Ernst Muser, którzy dorastali w Unterschwappach, jako regionaliści postawili sobie za cel — każdy na swój sposób, jeden jako historyk, drugi jako prawnik — przywrócenie dawnego jednolitego nazewnictwa Steinsfelder Mühlbach, 1 Schwappach-Wikipedia. Por. ilustrowany opis biegu rzeki u Musera 2024a i 2024b oraz odmienne nazwy cieku wodnego w rozdz. 2. 2 Sperber 1970: 211. 3 mianowicie Schwappach, jak nazywa się go w języku potocznym i w literaturze regionalnej, przywrócić. To, jakie przeszkody administracyjne i z jakim skutkiem trzeba było przy tym pokonać, przedstawiono w rozdziale 2 „Próba zmiany nazwy”. 2. PRÓBA ZMIANY NAZWY Mapy topograficzne (L 6128) wydane w 1980 roku przez Bawarski Krajowy Urząd Geodezji nadal oznaczają ciek wodny mający źródło w Steigerwaldzie i uchodzący do Menu w Horhausen (gmina Theres, powiat Haßberge) nazwą Schwappach. Na urzędowych mapach opublikowanych w 2020 roku ten sam ciek nosi jednak nazwę Steinsfelder Mühlbach. W ciągu 40 lat zmieniono oficjalną nazwę, przy czym administracja gminy Knetzgau oraz mieszkańcy Oberi Unterschwappach nie zauważyli tego ani nie zostali o tym poinformowani. Wbrew powszechnemu przekonaniu, że mieszkańcom i mieszkankom danej miejscowości jest obojętne, jak oficjalnie i na mapach nazywa się ciek wodny, nad którym mieszkają, regionaliści Ernst i Heribert Muser postawili sobie za cel kartograficzne uwidocznienie i oficjalne przywrócenie związku między nazwą cieku Schwappach a nazwami osad (Ober-, Unter-)Schwappach. Heribert Muser w artykule zbadał historyczną głębię nazwy Schwappach poprzez analizy etymologiczne (zob. niżej, rozdz. 3), natomiast Ernst Muser jako prawnik nie chciał po cichu akceptować faktu, że wspomniany ciek „bez rozpoznawalnej, uzasadniającej przyczyny już od pewnego czasu nosi urzędową nazwę ‚Steinsfelder Mühlbach‘ i że również w przyszłości powinien ją nadal nosić. Przede wszystkim jednak przytłaczająca myśl pozostawała w przestrzeni, że w wyniku zmiany nazwy obu wsi Schwappach odebrano ‚patronat‘ nad nazwą ich miejscowości. Nie można było wykluczyć, że powszechnie uznawana w badaniach historycznych teza, zgodnie z którą osady powstałe nad ciekami wodnymi z reguły przejmowały starszą nazwę cieku jako nazwę miejscowości, została pominięta. Ponadto mieszkańcom miejscowości nie dano możliwości wyrażenia swojej opinii. Wskutek tego ich sfera interesów i uczuć mogła zostać poważnie naruszona.“ 3 Oficjalną prośbą o zbadanie kwestii hydronimicznej oraz „sugestią“, aby przywrócić ciekowi pierwotną nazwę Schwappach, Ernst Muser zapoczątkował 9.6.2023 urzędową korespondencję, która zakończyła się „Obwieszczeniem o częściowej zmianie nazwy cieku Steinsfelder Mühlbach na Schwappach“ z dnia 29.7.2024. Wcześniej zaangażowane były „Krajowy Urząd ds. Cyfryzacji, Szerokopasmowego Internetu i Geodezji”, Urząd Gospodarki Wodnej w Bad Kissingen, uczestniczące gminy oraz Bawarskie Ministerstwo Środowiska i Ochrony Konsumentów. Po wydaniu kilku decyzji odmawiających zmiany nazwy zgodnie z intencją wnioskodawcy, niespodziewanie 29.2.2024 r. Urząd Gospodarki Wodnej w Bad Kissingen poinformował, że częściowa zmiana nazwy została już postanowiona i musi jedynie zostać przeprowadzona. 3 Muser 2024: 1f. 4 4 Nie wiadomo, co doprowadziło do zmiany stanowiska władz. Końcowe rozpatrzenie sprawy przez Starostwo Haßberge oraz weryfikacja przeprowadzona przez wydział prawny doprowadziły do opublikowanego w biuletynie urzędowym powiatu obwieszczenia o następującej treści: „Odcinek cieku wodnego ‚Steinsfelder Mühlbach‘ od miejsca połączenia ‚Löhrenbach‘ z ‚Eschenauer Mühlbach‘ przed Oberschwappach (gmina Knetzgau) aż do ujścia ‚Zabelbach‘ przy Hohenmühle (gmina Knetzgau) zostaje przemianowany na ‚Schwappach‘.” Starania badaczy regionalnych o to, by oficjalnie i urzędowo przywrócono pierwotną nazwę całego cieku Schwappach, przypuszczaną na podstawie ustaleń historycznych, doprowadziły jedynie do częściowego sukcesu: hydronim Schwappach uznano za nazwę odcinka Steinsfelder Mühlbach, który przepływa przez Oberi Unterschwappach. Nazwa Steinsfelder Mühlbach pozostaje nazwą odcinka dolnego biegu. – O konsekwencjach urzędowej częściowej zmiany nazwy dla leksykografii nazw zob. rozdz. 5. 3. HISTORIA NAZWY / ETYMOLOGIA Pożądana, choć tylko częściowo skuteczna zmiana nazwy potoku młyńskiego Steinsfelder Mühlbach była w istotnym stopniu wspierana naukowo przez badania Heriberta Musera dotyczące etymologii i wieku nazwy Schwappach, opublikowane w 2024 roku w czasopiśmie Der Steigerwald. Czasopismo poświęcone frankońskiemu regionowi. Impulsem była konfrontacja z etymologią 5 przedstawioną w księdze ojczystej dla doliny Schwappach, która opiera się na prawdopodobnie najstarszej dokumentalnej wzmiance o nazwie Schwappach. Brzmi ona Suabaha, znajduje się w Codex Eberhardi, kartularzu klasztoru Fulda sporządzonym w XII w., 6 i jest datowana na „około 800 roku” (więcej szczegółów dotyczących Suabaha zob. rozdz. 4). Potwierdzone wzmianki o tej nazwie odnoszą się do miejscowości Schwappach: 1285 (?) Swapach, 1303 Swopach; w gwarze nazwa brzmi Schwabbi. Młodsze świadectwa historyczne można dobrze wywieść z najstarszej formy Suabaha (czytaj Swab-aha), przy czym zmianę w zapisie z /-b-/ w Suabaha na /-p-/ w późniejszych świadectwach można uznać za odzwierciedlenie bawarskiego 7 zwyczaju pisarskiego polegającego na stosowaniu <p> zamiast <b>. Również drugi człon kompozytu Suab-aha, który w języku staro-wysoko-niemieckim oznaczał „płynący ciek wodny”, występuje regularnie w południowoniemieckich nazwach wodnych w osłabionej formie -ach (jako samodzielny apelatyw Ach, Ache itp.). 4 Muser 2024: 4. 5 Muser 2024a; 2024b. 6 Wailersbacher 1986: 12–19. 7 Świadectwa według Muser 2024a: 4; Muser 2024b: 8. Obie miejscowości Schwappach wymienione są w Codex Eberhard I, 177va, jako „Eshinowe ubi est curia sicut Hamelenburg. In quam curiam pertinent, Swapach, Swapach“ lokalisiert; Oberschwappach jako „sita iuxta ecclesiam Gangolfi“. 5 Argumentacja Musera nie jest wymierzona przeciwko rozwojowi fonetycznemu nazwy, lecz przeciwko interpretacji jako „Schwaben-bach“. Tak samo jak Wolf-Armin v. Reitzenstein, odnosząc się do miasta Schwabach w Środkowej Frankonii, u ujścia rzeki Schwabach do Menu (w annałach z XII w. zwanej Suabach), odnosi człon określający Suab-(ach) do Alemanów, tak również w księdze poświęconej ojczystym stronom doliny Schwappach wyjaśnia się, że nazwa Schwappach (< Suabaha) ma wynikać z obecności „Swebów znad Menu“ na przełomie II w. / 1. p.n.e. ma być do przełomu II w. p.n.e. przypisywana obecności „Swebów znad Menu“. wkroczyli Swebowie i inni 8 9 10 Germanie na obszar między Menem a Alpami; jak wynika ze źródeł archeologicznych, nad Menem i na północ od niego istniały niewątpliwie stałe osady. Tych tak zwanych „Swebów znad Menu” podbił w 10/9 r. p.n.e. Druzjusz. Jednak to, że Swebowie rzeczywiście na stałe 11 osiedlili się nad Menem i na skraju Steigerwaldu, musiałoby zostać potwierdzone znaleziskami archeologicznymi. Również przypuszczenie, że ich nazwa utrwaliła się w hydronimie i mogła być przekazywana aż do średniowiecza, jest wątpliwe. 12 Niepewnej etymologii nazwy Schwappach jako „potok Szwabów” Heribert Muser przeciwstawia alternatywę opartą na „geograficzno-hydrologicznym badaniu cieku wodnego, jego źródła i biegu w kształtującym go oraz kształtowanym przezeń krajobrazie”. Uderza fakt, że poziom wody w Schwappach zależy od warunków klimatycznych na obszarze źródłowym, Steigerwaldzie, którego wzniesienia zatrzymują deszczowe chmury nadciągające z zachodu, a podczas dłużej trwających opadów dochodzi do powstania 13 odpowiednich mas wody, które na terenie pól i łąk o niewielkim tylko spadku prowadziły do znacznych podtopień i zalewania położonych nad brzegiem posesji. W Unterschwappach i położonym w dół rzeki Steinsfeld chłopi osiedlali się w pobliżu cieku wodnego i cierpieli z powodu powodzi. „Skłonność potoku do występowania z brzegów jest możliwa do stwierdzenia także w najnowszych czasach.” 14 Zazwyczaj w etymologii nazwy poszukuje się odpowiedniego motywu nazewniczego dla danej nazwy. W niniejszym przypadku jest odwrotnie: dla obiektu referencyjnego, Schwappach, istnieje wiarygodny motyw nazewniczy, lecz poszukuje się odpowiadającego mu apelatywu. Apelatywem, który najlepiej charakteryzował rzekę wypływającą ze Steigerwaldu, mającą w dolnym biegu skłonność do wylewów prowadzących do zabagnienia, było niemieckie słowo schwappen. DWB, t. 15 (DWB XV), szp. 2281, podaje następujący opis znaczenia schwappen: „właściwie o cieczach, Zakłada rzeczową identyfikację (starowysokoniemieckiego) Suāba ‘Szwabowie’ z Alamanami oraz to, że „Mainsueben” nazywali siebie Suāba lub byli tak nazywani. 8 9 Reitzenstein 2009: 203. 10 Wailersbacher 1986: 18n. 11 Swebowie: Wikipedia. 12 O wieku wód nazwanych Schwab, por. także Fastnacht 2002: 13–18. 13 Muser 2024b: 4–7. 14 Muser 2024b: 6. 6 chlupotać, pluskać się, przelewać się (ponadto schwippen, schwuppen), powodować przelewanie się, polewać, zalewać; o niezwartych, gąbczastych, miękkich, tłustych masach: trząść się, chwiać się itp.” i jako najstarsze poświadczenie przytacza: Joh. Barth, weiberspiegel, 1565: „z wodą itd. podczas noszenia chlupotać“. Z tym etymologicznym tłem Schwappach dołącza do grupy cieków wodnych w dorzeczu Menu i Neckaru, takich jak np. Schwabbach i Schwabach, dla których prawdopodobnie obowiązywały podobne warunki geologiczno-hydrograficzne jak dla opisanej wyżej Schwappach. Historyczne poświadczenia wszystkich nazw dają w sumie 15 następujący obraz: 8. w. Suabaha, 9.w. Suabah, 11.w. Suapaha, Svaba, 12.w. Suaba, XIII w. Swapah, Swapach, XIV w. Swabach, XV w. Swapach, Schwabach. Zmiany nazwy możliwe do stwierdzenia w poszczególnych zapisach na przestrzeni dziejów można wszystkie wyjaśnić znanymi zmianami fonetycznymi. Jako formę wyjściową dla wszystkich nazw można przyjąć ahd. *Swab-aha, z przesunięciem głosek *Swap-aha. Pierwszy człon nazwy rzeki *Swab-aha można etymologicznie powiązać z tematem czasownika nhd. schwabb-en, (z przesunięciem głoskowym) schwapp-en (zob. wyżej) należy wiązać – z tą różnicą, że temat czasownika w porównaniu z tematem nominalnym *swabim ma podwojoną głoskę wygłosową, co miało na celu intensyfikację oznaczenia (iteracyjnego) procesu przelewania się i jest uwarunkowane onomatopeicznie (por. wykrzyknik schwapp!). Dalsza etymologia germańskiego *swabist jest niejasna; prawdopodobnie chodzi o zachodniogermańską słowotwórczą kreację o charakterze symboliki dźwiękowej. Pod względem semantycznym i morfologicznym bliskie jest angielskie słowo swamp ‚zalewać, zatapiać; bagno‘, jeśli obok germ. *swabe przyjmie się wariant wygłosowy germ. *swapannimmt, który został rozszerzony o infiks nosowy 16 (-m-). 17 4. SUABAHA (KNETZGAU) – NAZWA-FANTOM? Czy poświadczenie Suabaha z Codex Eberhardi rzeczywiście odnosi się do ON. Schwappach (gmina Knetzgau)? Wgląd w cyfrową reprodukcję rękopisu Codex Eberhardi I, 152rb (reprodukcja cyfrowa nr 304) pokazuje, że Suabaha (bez punktu rozdzielającego) zapisano przed Suabheim w kompleksie miejscowości, wśród nich Biergila (=Marktbergel, Środkowa Frankonia) oraz Vrbareshei (m) (=Urfersheim, Środkowa Frankonia) „in pago Rangewe” (= Rangau, Środkowa Frankonia), które „die comitissa Reginsuint” podarowała klasztorowi w Fuldzie. Tekst ten jest skopiowanym wyciągiem z dokumentu tradycyjnego, datowanego na IX w., który w edycji Codex Eberhardi nosi numer 93. 18 15 Por. DGNB 484; DONB 573. 16 DWB XV, szp. 2198, pod hasłem Schwamm (ahd. swamp) wiąże angielskie swamp z niemieckim schwappen. Pierwotne znaczenie słowa Schwamm według DWB brzmiało „podatna, chwiejąca się masa”. 17 Por. IEW I 1052. 18 Meyer zu Ermgassen 1995: 259. 7 Powstaje pytanie, czy w przypadku syntagmy Suabaha Suabheim chodzi o dwie miejscowości, czy tylko o jedną. Dokument z IX w. Suabheim w Wikipedii – Schwebheim (Burgbernheim) słusznie odnosi się do dzisiejszego Schwebheim (miasto Burgbernheim, powiat Neustadt an der Aisch-Bad Windsheim, Środkowa Frankonia) – a nie, jak u Reitzensteina (2009: 205), do Schwebheim (powiat Schweinfurt, Dolna Frankonia). W pobliżu Schwebheim (Środkowa Frankonia) ma swoje źródła zasobna w ryby rzeka Aisch. Możliwe, że w dokumentach będących podstawą Codex Eberhardi zapisano < suabah heim> jako nazwę osady, dzisiejszego Swebheim (Środkowa Frankonia), a kopista omyłkowo lub celowo uczynił z niej dwie nazwy: Suabaha i Suabheim. Nie uważam <suabah> za nazwę cieku wodnego, lecz za nazwę obszaru odnoszącą się do źródliskowego obszaru Aisch, około półtora kilometra na południe od centrum miejscowości Schwebheim. Forma wyjściowa nazwy obszaru (staro-wysoko-niemiecka) *Suab-ahi n., później *Swebech, *Swebich, pochodzi od germ. *swab-(zob. rozdz. 3) z kolektywnym sufiksem staro-wysoko-niemieckim -ahi wywiedzione. Gdy *Suabah zostało złożone z podstawowym wyrazem heim, *Suabah(i)heim skrócono haplologicznie do Suabheim, później podobnie *Suebichheim do Swebheim itd., w dialekcie šwębɒ. 19 Dla porównania można przywołać nazwę miejscową Schwebda (gmina Meinhard w północnoheskim powiecie Werra-Meißner), położoną na wschodnim stoku Meinhardu nad rzeką Werra: IX w. Suebada (dokument opactwa Rzeszy w Fuldzie), 1243 Sueuede, 1269 in Swebede, pierwotnie określenie miejsca *Swab-idi, od germ.„]}яда爱彩票? Sorry. Need valid only. Let's craft. Full item one-to-one? Input array 8 items. Need preserve each item, translate. First “-ahi abgeleitet.” Need citations. Second broken sentence. Return 8 strings. Ensure no accidental.񟟊 Damn. Need final valid JSON. First item. Second item ? Let's map exact arrays. Input 8 strings: 1 -ahi..., 2 Sobald..., 3 Grundwort..., 4 Suabheim..., 5 Zum Vergleich..., 6 Schwebda..., 7 9.Jh...., 8 Suebada... ending ? Need translate each independently preserving. final. 白小姐 鼎丰. Wait only response format. Let's do. [ ] No. Need exact. final JSON.ҵо analysis code: *swab-(zob.) z sufiksem kolektywnym as. -ithi n. wyprowadzony. W 20 ten sposób mamy parę synonimicznych nazw obszarów *Swab-ahi (w Środkowej Frankonii) obok *Swab-idi (w Północnej Hesji), obie nazwy wywodzą się od tego samego rdzenia wyrazowego germ. *swab-‘przelewanie się’ wyprowadzone za pomocą różnych sufiksów. Z drugiej strony jest pewne, że wzmianka o Suabaha wprawdzie nie jest nazwą fantomową, jednak należy ją odnosić nie do Schwappach (Dolna Frankonia), lecz do Schwebheim (Środkowa Frankonia). 5. SCHWAPPACH: UZUPEŁNIENIE DO DGNB Nawet bez poświadczenia Suabaha w Codex Eberhardi Schwappach można zaliczyć do grupy hydronimów Schwabach i musi zostać uzupełniająco włączona do DGNB. Nazwa rzeki Schwappach dobrze wpisuje się w geografię nazewniczą okolic Knetzgau. Odpowiednikiem Schwappach jest Nassach, płynąca z Haßberge po drugiej stronie Menu i uchodząca w Haßfurcie (w Haßfurcie do Menu). Obie nazwy są złożeniami z podstawą ahd. aha ‘ciek wodny’ oraz 21 człon określający odnosi się do szczególnych cech hydrologicznych (skłonność do wylewów, otaczająca flora). Ze względu na ten sposób tworzenia można je zaliczyć do 19 Bach 1953: § 193–195, 160–162. 20 Ogólnie wywodzone przez badaczy od ahd. swebēn ‘falować, wezbrać, poruszać się, pływać’, por. Udolph 2023: 148. 21 Por. na temat Nassach DGNB 370. 8 Należy zaliczyć do warstwy nazw hydronimicznych, których nazwanie nastąpiło przez osadników we wczesnym średniowieczu. Do starszych warstw nazw należy tylko przedgermańska nazwa Menu (łac. Moenus) oraz element występujący w nazwach Haßfurt, Hassgau i Hassberge Nazwa akwenu germ. *Hasa, dawna nazwa rzeki Nassach. Do najmłodszej warstwy 22 nazw cieków wodnych należy nazwa Löhrenbach, jednego z potoków źródłowych rzeki Schwappach, który został nazwany od występowania 23 modrzewi (w Steigerwaldzie). LITERATUR Bach Adolf 1953: Deutsche Namenkunde II: Die deutschen Ortsnamen [German Onomastics II: German Place Names] 1, Heidelberg, Winter. Codex Eberhardi: Digitalisate des Codex Eberhardi [Digital copies of the Codex Eberhardi]: HStAM K 425 und HStAM K 426 . Zugang: https//arcinsys.hessen.de>arcinsys>list.action [Zugriff 20.01.2025]. DGNB: Deutsches Gewässernamenbuch: Etymologie der Gewässernamen und der zugehörigen Gebiets-, Siedlungsund Flurnamen [German Water Name Book: Etymology of Water Names and the Associated Area, Settlement and Field Names], von A. Greule, Berlin, Boston: De Gruyter, 2014. DONB: Deutsches Ortsnamenbuch [German Place Name Book], hrsg. von M. Niemeyer, Berlin, Boston: De Gruyter, 2012. Fastnacht Dorothea 2002: Der Ortsname Erlangen. Siedlungsgeschichte von Alterlangen und Erlangen aus namenkundlicher Sicht [The Place Name Erlangen. Settlement History of Alterlangen and Erlangen from an Onomastic Perspective]. – Jahrbuch für fränkische Landesforschung 62, [1–20]. Zugang: http://daten.digitalesammlungen.de/bsb00048855/image_15 [Zugriff 03.02.2025]. Greule Albrecht 2016: Gewässernamenschichten im Main-Donau-Raum [Water Name Layers in the Main-Danube Region]. – Römer – Baiern – Franken. Archäologie, Namenforschung, Sprachgeschichte im Main-Donau-Raum [Romans – Bavarians – Franks. Archaeology, Onomastics, Language History in the Main-Danube Region] 7, hrsg. von. R. Bergmann, S. Stricker, Bamberg: University of Bamberg Press, 9–23. IEW I: Indogermanisches etymologisches Wörterbuch [Indo-European Etymological Dictionary] 1, von J. Pokorny, Bern, München: Francke Verlag, 1959. Meyer zu Ermgassen Heinrich, Hrsg., 1995: Der Codex Eberhardi des Klosters Fulda [The Codex Eberhardi of the Fulda Monastery] 1, Marburg: Elwert. Muser Ernst 2024: Teilweise Umbenennung des Fließgewässers „Steinsfelder Mühlbach“ in den früheren amtlichen Namen „Schwappach“. Ablauf des behördlichen Verfahrens. Zusammenfassung [Partial Renaming of the River “Steinsfelder Mühlbach” to Its 22 Zu germ. *Hasa vgl. DGNB 210. 23 Zur chronologischen Schichtung der Gewässernamen in Franken, vgl. Greule 2016. 9 Former Official Name “Schwappach”. Course of the Administrative Procedure. Summary] (persönliche Mitteilung an A. Greule vom 21.10.2024). Muser Heribert 2024a: Die Bedeutung des Ortsund Gewässernamens „Schwappach“ [The Meaning of the Place and Water Name “Schwappach”], Teil 1. – Der Steigerwald 44(1), 3–7. Muser Heribert 2024b: Die Bedeutung des Ortsund Gewässernamens „Schwappach“ [The Meaning of the Place and Water Name “Schwappach”], Teil 2. – Der Steigerwald 44(2), 4–11. Reitzenstein Wolf-Armin Frhr. v. 2009: Lexikon fränkischer Ortsnamen Herkunft und Bedeutung. Oberfranken, Mittelfranken, Unterfranken [Lexicon of Franconian Place Names: Origin and Meaning. Upper Franconia, Middle Franconia, Lower Franconia], München: C. H. Beck. Sperber Rüdiger, Bearb., 1970: Das Flussgebiet des Mains: Hydronymia Germaniae [The River Basin of the Main: Hydronymia Germaniae], Reihe A, Lieferung 7, begr. von H. Krahe, hrsg. von W. P. Schmid, Wiesbaden: Steiner. Udolph Jürgen 2023: Namen – Zeugen der Geschichte [Names – Witnesses of History], hrsg. von K. Casemir, U. Ohainski, Heidelberg: Winter. Wailersbacher Rainer 1986: 700 Jahre Swapach – Eschenawe – Wunnawe, Ober-, Unterschwappach, Eschenau, Wohnau [700 Years of Swapach – Eschenawe – Wunnawe, Ober-, Unterschwappach, Eschenau, Wohnau], hrsg. von G. Knetzgau, Haßfurt: Tagblatt-Druckerei. ONLINE-TEXTE DWB XV: Deutsches Wörterbuch von Jacob und Wilhelm Grimm [German Dictionary by Jacob and Wilhelm Grimm] 15, digitale Version. Zugang: https://Wörterbuchnetz.de [Zugriff 28.1.2025]. Schwappach: Wikipedia . Zugang: https://de.wikipedia.org>wiki>Schwappach [Zugriff 10.1.2025]. Schwebheim (Burgbernheim): Wikipedia . Zugang: https://de.wikipedia.org>wiki>Schwebheim_(Burgbernheim) [Zugriff 25.1.2025]. Sueben: Wikipedia . Zugang: https://de.wikipedia.org>wiki>Sueben [Zugriff 18.1.2025].