Benennung und Umbenennung von Fließgewässern. Der Fall Schwappach. Ein Nachtrag zum Deutschen Gewässernamenbuch

Acta Linguistica Lithuanica 2025, vol. 92, pp. 1–10 Contents link / Turinio nuoroda ISSN 2669-218X (online / elektroninis) NAZYWANIE I PRZEMIANOWYWANIE CIEKÓW WODNYCH. PRZYPADEK SCHWAPPACH. UZUPEŁNIENIE DO SŁOWNIKA NIEMIECKICH NAZW WÓD. Nadawanie i zmiana nazw rzek. Uzupełnienie danych dotyczących Schwappach w Słowniku niemieckich nazw wód ALBRECHT GREULE Uniwersytet w Ratyzbonie E-mail: [email protected] ORCID ID: – Kierunki badań naukowych: gramatyka tekstu, teolingwistyka i pieśń religijna, onomastyka, składnia historyczna. https://doi.org/10.35321/all92-04 ADNOTACJA Kiedy i przez kogo nadano ciekom wodnym nazwy, które noszą obecnie, dziś nie potrafimy ustalić albo możemy to zrobić jedynie za pomocą hipotez etymologicznych. Dlaczego na przykład Ren został po raz pierwszy nazwany *Reinos, a Dunaj *Dānewjos? Problem wiąże się z bardzo dawnym pochodzeniem hydronimów i zależy od długości lub znaczenia danego cieku. Inaczej wygląda sytuacja, gdy chodzi o zmianę nazwy cieku. Jak pokazuje opisany w artykule przypadek, możemy wtedy dokładnie prześledzić, którzy uczestnicy w czasach nowożytnych sprzyjali zmianie lub nadaniu nowej nazwy, a którzy jej utrudniali. Znamienne jest, że w omawianym przypadku z Bawarii ciek nazwany Schwappach jest stosunkowo krótki, ale stanowi dopływ wielkiej rzeki — Menu. Ponadto interesujące i wymowne jest to, że do zainicjowania zmiany nazwy konieczne było zaangażowanie dwóch badaczy lokalnej historii. Z ich inicjatywami wiążą się kwestie geografii, historii osadnictwa i przekazu nazw. Ważną rolę odgrywa w tym także etymologia nazwy hydronimu Schwappach, która jest na nowo omawiana. SŁOWA KLUCZOWE: nazwa rzeki, zmiana nazwy/nadanie nowej nazwy, historia osadnictwa, etymologia nazwy, nazwa widmo. Copyright © 2025 Albrecht Greule. Opublikowane przez Instytut Języka Litewskiego. Jest to artykuł o otwartym dostępie rozpowszechniany na warunkach licencji Creative Commons Attribution, która zezwala na nieograniczone korzystanie, rozpowszechnianie i powielanie na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania pierwotnego autora i źródła. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Artykuł jest dostępny w otwartym dostępie i rozpowszechniany zgodnie z warunkami licencji Creative Commons Attribution, które zezwalają na nieograniczone korzystanie, rozpowszechnianie i odtwarzanie treści na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Otrzymano: / Otrzymano: 2025-01-12. Zaakceptowano: / Zaakceptowano: 2025-03-12. 1 STRESZCZENIE Pochodzenie hydronimów — kiedy, przez kogo i dlaczego nazwano cieki wodne tak, jak nazywają się dzisiaj — często pozostaje poza zasięgiem naszej pełnej wiedzy. Możemy jedynie snuć przypuszczenia, opierając się na hipotezach etymologicznych. Dlaczego na przykład Ren nazwano *Reinos, a Dunaj *Dānewjos? Takie pytania są ściśle związane z odległą przeszłością tych nazw oraz ze znaczeniem lub wielkością określanych nimi cieków wodnych. Sytuacja wygląda jednak inaczej, gdy chodzi o zmianę nazwy akwenu. Jak pokazuje analizowany w niniejszym artykule przypadek, możemy dokładnie prześledzić, kto i jakie czynniki uczestniczą we współczesnej zmianie nazwy lub jej utrudniają. Wymownym przykładem jest przypadek bawarski: Schwappach, mimo że jest stosunkowo krótkim dopływem Menu, stał się przedmiotem starań o zmianę nazwy. Co istotne, zainicjowanie tego procesu wymagało zaangażowania dwóch badaczy historii lokalnej. Ich działania uwypuklają szersze zagadnienia związane z geografią, historią osadnictwa i przekazem nazw. Istotną rolę odgrywa ponadto etymologia hydronimu Schwappach, która w świetle tych wydarzeń jest ponownie rozpatrywana. SŁOWA KLUCZOWE: nazwa rzeki, zmiana nazwy, historia osadnictwa, etymologia nazwy, nazwa widmo. 1. NAZWA CIEKU WODNEGO DIE SCHWAPPACH Nazwy cieku wodnego Schwappach na próżno szukać w Niemieckim słowniku nazw wód (DGNB). Również nazwa miejscowości Schwappach ukryta jest pod nazwami złożonymi Unter-Schwappach i Ober-Schwappach. Obie miejscowości parafialne należą do gminy Knetzgau w powiecie Haßberge, w Dolnej Frankonii (Bawaria). Leżą nad potokiem Steinsfelder Mühlbach. Jego cieki źródłowe, Löhrenbach i Eschenauer Mühlbach, mają źródła na terenie parku przyrody Steigerwald. Steinsfelder Mühlbach wraz z Löhrenbach ma ponad 10 km długości i na zachód od Wonfurt (powiat Haßberge, Dolna Frankonia, Bawaria) uchodzi z lewej strony do Seebach, który wpada do Menu. W dolnym biegu nazywany jest również Schwappach¹. Rozbieżność między nazwą Schwappach jako nazwą miejscowości położonej w górnym biegu Steinsfelder Mühlbach a jej pojawieniem się jako wariantu nazwy w dolnym biegu prowadzi doświadczonych badaczy nazw wód do wniosku, że pierwotnie cała rzeka, co najmniej od połączenia cieków źródłowych aż do ujścia, nosiła nazwę Schwappach, a nazwa ta została nadana, poczynając od dolnego biegu. W serii Hydronymia Germaniae, założonej przez Hansa Krahego i redagowanej przez Wolfganga P. Schmida, będącej zbiorem niemal wszystkich niemieckich nazw wód wraz z ich historycznymi poświadczeniami, nazwy miejscowości Ober- i Unterschwappach można znaleźć pod hasłem Schwappacher See, który według mapy Messtischblatt (mapa topograficzna 1:25000, bez daty, nr 5934) płynie na prawo do Höckerseegraben (do Pfaffbach, do Menu). Nie podano poświadczeń historycznych². Według obecnego stanu wiedzy lokalizacja jest błędna. Dlatego w DGNB brakuje hasła Schwappach. Bracia Heribert Muser i Ernst Muser, którzy dorastali w Unterschwappach, jako badacze lokalnej historii postawili sobie za cel, każdy na swój sposób — jeden jako historyk, drugi jako prawnik — przywrócenie dawnej, jednolitej nazwy potoku Steinsfelder Mühlbach, ¹ Schwappach-Wikipedia. Por. ilustrowany opis biegu rzeki u Musera 2024a i 2024b oraz odmienne nazwy cieku wodnego w rozdz. 2. ² Sperber 1970: 211. 2 a mianowicie Schwappach, jak nazywa się go w mowie potocznej i literaturze regionalnej, przywrócić. Jakie przeszkody administracyjne należało pokonać i z jakim skutkiem, omówiono w rozdziale 2 „Próba zmiany nazwy”. 2. PRÓBA ZMIANY NAZWY Na wydanych w 1980 roku przez Bawarski Krajowy Urząd Geodezyjny mapach topograficznych (L 6128) ciek wodny, mający źródło w Steigerwaldzie i uchodzący do Menu w Horhausen (gmina Theres, powiat Haßberge), nadal figuruje pod nazwą Schwappach. Na mapach urzędowych opublikowanych w 2020 roku ten sam ciek nosi jednak nazwę Steinsfelder Mühlbach. W ciągu 40 lat urzędowa nazwa uległa zmianie, a administracja gminy Knetzgau i mieszkańcy Ober- i Unterschwappach ani tego nie zauważyli, ani nie zostali o tym poinformowani. Wbrew powszechnemu przekonaniu, że mieszkańcom i mieszkankom miejscowości jest obojętne, jak oficjalnie i na mapach nazywa się ciek wodny, nad którym mieszkają, badacze lokalnej historii Ernst i Heribert Muser postawili sobie za cel kartograficzne ukazanie i oficjalne przywrócenie związku między nazwą cieku Schwappach a nazwami osad (Ober-, Unter-)Schwappach. W rozprawie Heribert Muser zbadał etymologicznie historyczną głębię nazwy Schwappach (zob. niżej, rozdz. 3), natomiast Ernst Muser, prawnik, nie chciał bez słowa zaakceptować, że wspomniany ciek „od dłuższego czasu nosi urzędową nazwę ‘Steinsfelder Mühlbach’ bez widocznego, uzasadnionego powodu i powinien ją nadal nosić w przyszłości. Przede wszystkim niepokój budziła myśl, że wskutek zmiany nazwy obie wsie Schwappach utraciły ‘patronat’ nad nazwą swojej miejscowości. Nie można było wykluczyć, że pominięto powszechnie uznaną w badaniach historycznych tezę, zgodnie z którą osady powstałe nad ciekami wodnymi z reguły przejmowały starszą nazwę cieku jako nazwę miejscowości. Ponadto mieszkańcom miejscowości nie dano sposobności do wyrażenia opinii. W ten sposób ich interesy i uczucia mogły zostać poważnie zranione.” Oficjalną prośbą o ponowne rozpatrzenie sprawy hydronimu oraz „wnioskiem”, by przywrócić ciekowi jego pierwotną nazwę Schwappach, Ernst Muser 9.6.2023 zapoczątkował urzędową korespondencję, która zakończyła się „obwieszczeniem o częściowej zmianie nazwy cieku Steinsfelder Mühlbach na Schwappach” z 29.7.2024. Wcześniej zaangażowane były „Krajowy Urząd ds. Cyfryzacji, Szerokopasmowego Internetu i Geodezji”, Urząd Gospodarki Wodnej w Bad Kissingen, zainteresowane gminy oraz Bawarskie Ministerstwo Stanu ds. Środowiska i Ochrony Konsumentów. Po kilku decyzjach odrzucających zmianę nazwy zgodnie z wnioskiem petenta, 29.2.2024 nadeszła niespodziewana informacja Urzędu Gospodarki Wodnej w Bad Kissingen, że ³ Muser 2024: 1f. 3 podjęto już decyzję o częściowej zmianie nazwy i pozostało ją jedynie wprowadzić w życie⁴. Nie wiadomo, co skłoniło władze do zmiany stanowiska. Końcowe rozpatrzenie sprawy przez urząd powiatowy Haßberge oraz weryfikacja przeprowadzona przez dział prawny doprowadziły do opublikowania w dzienniku urzędowym powiatu obwieszczenia o następującej treści: „Odcinek cieku ‘Steinsfelder Mühlbach’ zostaje przemianowany na ‘Schwappach’ od miejsca połączenia ‘Löhrenbach’ z ‘Eschenauer Mühlbach’ przed Oberschwappach (gmina Knetzgau) do ujścia ‘Zabelbach’ w pobliżu Hohenmühle (gmina Knetzgau).” Starania badaczy lokalnej historii o urzędowe przywrócenie pierwotnej pełnej nazwy Schwappach, której brzmienie przypuszczano na podstawie ustaleń historycznych, zakończyły się jedynie częściowym sukcesem: hydronim Schwappach ustanowiono nazwą odcinka Steinsfelder Mühlbach przepływającego przez Ober- i Unterschwappach. Nazwa Steinsfelder Mühlbach pozostaje nazwą odcinka dolnego biegu. – O konsekwencjach urzędowej częściowej zmiany nazwy dla leksykografii nazw zob. rozdz. 5. 3. HISTORIA NAZWY / ETYMOLOGIA Planowana, tylko częściowo udana zmiana nazwy Steinsfelder Mühlbach została istotnie wsparta naukowo badaniami Heriberta Musेरा nad etymologią i wiekiem nazwy Schwappach, opublikowanymi w 2024 roku w Der Steigerwald. Zeitschrift einer fränkischen Landschaft⁵. Impulsem do badań stała się polemika z etymologią przedstawioną w Heimatbuch für das Tal der Schwappach⁶, opartą na przypuszczalnie najstarszym poświadczonym zapisie nazwy Schwappach. Ma on postać Suabaha, występuje w Codex Eberhardi, kartularzu klasztoru Fulda sporządzonym w XII wieku, i jest datowany na „około 800 roku” (więcej na temat Suabaha zob. rozdz. 4). Pewne poświadczenia nazwy odnoszą się do miejscowości Schwappach: 1285 (?) Swapach, 1303 Swopach; w dialekcie nazwa brzmi Schwabb⁷. Późniejsze poświadczenia historyczne można łatwo wyprowadzić z najstarszej formy Suabaha (czytaj: Swab-aha); zmianę zapisu /-b-/ w Suabaha na /-p-/ w późniejszych poświadczeniach można przypisać wpływowi bawarskiej praktyki pisarskiej, w której używano <p> zamiast <b>. Również drugi człon złożenia Suab-aha, który w staro-wysoko-niemieckim oznaczał „płynący ciek wodny”, regularnie występuje w nazwach cieków południowoniemieckich w osłabionej formie -ach (jako samodzielny apelatyw: Ach, Ache itp.). ⁴ Muser 2024: 4. ⁵ Muser 2024a; 2024b. ⁶ Wailersbacher 1986: 12–19. ⁷ Belege nach Muser 2024a: 4; Muser 2024b: 8. Die beiden Schwappach-Orte werden im Codex Eberhardi I, 177va, als „Esh inowe ubi est curia sicut Hamelenburg. In quam curiam pertinent, Swapach, Swapach“ lokalisiert; Oberschwappach als „sita iuxta ecclesiam Gangolfi“. 4 Argumentacja Musersa nie jest wymierzona przeciwko fonetycznemu rozwojowi nazwy, lecz przeciwko interpretacji „potok Szwabów”. Podobnie jak Wolf-Armin v. Reitzenstein, odnosząc się do miasta Schwabach w Środkowej Frankonii, położonego u ujścia rzeki Schwabach do Menu (w annale z XII w. nazwanej Suabach), łączy człon określający Suab-(ach) z Alemanami8, tak też w księdze pamiątkowej doliny Schwappach wyjaśnia się, że nazwa Schwappach (< Suabaha) należy wiązać z obecnością „Mainsueben” na przełomie II i I w. p.n.e.9. Około 60 r. p.n.e. Swebowie i inne plemiona germańskie wkroczyły na obszar między Menem a Alpami; jak wskazują źródła archeologiczne, nad Menem i na północ od niego istniały trwałe osady. Tych tak zwanych „Mainsueben” podbił Drusus w 10/9 r. p.n.e.10. Trwałe osadnictwo Swebów nad Menem i na skraju Steigerwaldu musiałoby jednak zostać potwierdzone znaleziskami archeologicznymi. Wątpliwe jest również, czy ich nazwa utrwaliła się w hydronimie i mogła przetrwać w przekazie aż do średniowiecza12. Niepewnej etymologii nazwy Schwappach jako „potoku Szwabów” Heribert Muser przeciwstawia alternatywne wyjaśnienie, oparte na „geograficzno-hydrologicznym badaniu cieku, jego źródła i biegu w krajobrazie, który go ukształtował i który on sam również ukształtował”13. Zwraca uwagę, że poziom wody w Schwappach zależy od warunków klimatycznych w obszarze źródliskowym, Steigerwaldzie, którego wzniesienia zatrzymują deszczowe chmury nadciągające z zachodu; podczas długotrwałych opadów powstają tam odpowiednio duże masy wody, które na terenie pól i łąk o niewielkim spadku powodowały znaczne podtopienia i zalania posesji położonych nad brzegiem. W Unterschwappach oraz położonym niżej w biegu potoku Steinsfeldzie rolnicy osiedlali się blisko cieku i cierpieli z powodu powodzi. „Skłonność potoku do wylewania można zaobserwować nawet w najnowszych czasach”.14 Zazwyczaj w etymologii nazwy poszukuje się odpowiedniego motywu nazewniczego dla danej nazwy. W omawianym przypadku jest odwrotnie: dla obiektu odniesienia, Schwappach, mamy wiarygodny motyw nazewniczy, lecz szukamy pasującego do niego apelatywu. Apelatywem, który najlepiej charakteryzował rzekę wypływającą ze Steigerwaldu, w dolnym biegu skłonną do wylewów prowadzących do zabagnienia terenu, było niemieckie słowo schwappen. DWB, t. 15 (DWB XV), szp. 2281, podaje następujący opis znaczenia słowa schwappen: „właściwie o cieczach,” 8 Zakłada to rzeczową równoważność (staro-wysoko-niemieckiego) Suāba „Szwabowie” z Alemanami oraz to, że „Mainsueben” nazywali się albo byli nazywani Suāba. 9 Reitzenstein 2009: 203. 10 Wailersbacher 1986: 18f. 11 Swebowie: Wikipedia. 12 Na temat wieku cieków nazwanych Schwab zob. również Fastnacht 2002: 13–18. 13 Muser 2024b: 4–7. 14 Muser 2024b: 6. 5 chlupocząc, chlapiąc uderzać, przelewać się (obok tego schwippen, schwuppen), powodować przelanie, oblewać, zalewać; o niezwartych, gąbczastych, miękkich, tłustych masach: chwiać się, kołysać itp.” Jako najstarsze poświadczenie przytacza: Joh. Barth, weiberspiegel, 1565: „mit dem wasser etc. im tragen schwappen”. Na takim tle etymologicznym Schwappach dołącza do grupy cieków w zlewniach Menu i Neckaru, takich jak Schwabbach i Schwabach15, dla których prawdopodobnie występowały podobne warunki geologiczno-hydrograficzne jak te opisane wyżej dla Schwappach. Historyczne poświadczenia wszystkich nazw układają się łącznie w następujący obraz: VIII w. Suabaha, IX w. Suabah, XI w. Suapaha, Svaba, XII w. Suaba, XIII w. Swapah, Swapach, XIV w. Swabach, XV w. Swapach, Schwabach. Zmiany nazwy dostrzegalne w pisowni na przestrzeni dziejów można wyjaśnić znanymi zmianami głosowymi. Jako formę wyjściową wszystkich nazw można przyjąć stwniem. *Swab-aha, z przesuwką spółgłoskową *Swap-aha. Pierwszy człon nazwy rzeki *Swab-aha można etymologicznie powiązać z tematem czasownikowym współczesnoniem. schwabb-en, (po przesuwce spółgłoskowej) schwapp-en (zob. wyżej) – z tą różnicą, że temat czasownikowy ma podwojenie w wygłosie w stosunku do tematu rzeczownikowego *swab, co miało na celu zintensyfikowanie nazwy (iteratywnego) procesu wylewania się i wynika z jej onomatopeicznego charakteru (por. wykrzyknik schwapp!). Dalsza etymologia germańskiego *swabjest niejasna; prawdopodobnie jest to zachodniogermańskie słowotwórstwo dźwiękonaśladowcze. Bliskie semantycznie i morfologicznie jest angielskie słowo swamp, oznaczające „zalewać, zatapiać; bagno”16, jeśli przyjąć obok germ. *swab wariant wygłosowy germ. *swap, rozszerzony o infiks nosowy (–m–)17. 4. SUABAHA (KNETZGAU) – NAZWA WIDMO? Czy poświadczenie Suabaha z Codex Eberhardi rzeczywiście odnosi się do nazwy miejscowej Schwappach (gmina Knetzgau)? Wgląd w cyfrową reprodukcję rękopisu Codex Eberhardi I, 152rb (reprodukcja cyfrowa nr 304) pokazuje, że Suabaha (bez kropki oddzielającej) zapisano przed Suabheim w grupie miejsc, wśród nich Biergila (=Marktbergel, Środkowa Frankonia) i Vrbareshei(m) (=Urfersheim, Środkowa Frankonia) „in pago R angewe” (= Rangau, Środkowa Frankonia), które „die comitissa Reginsuinit” podarowała klasztorowi w Fuldzie. Tekst jest kopią wypisu z dokumentu donacyjnego, datowanego na IX w., który w edycji Codex Eberhardi nosi numer 9318. 15 Por. DGNB 484; DONB 573. 16 DWB XV, szp. 2198, pod hasłem Schwamm (stwniem. swamp) łączy angielskie swamp z niemieckim schwappen. Według DWB pierwotne znaczenie słowa Schwamm brzmiało „ustępująca, chwiejąca się masa”. 17 Por. IEW I 1052. 18 Meyer zu Ermgassen 1995: 259. 6 Powstaje pytanie, czy w przypadku syntagmy Suabaha Suabheim chodzi o dwie miejscowości, czy tylko o jedną. Zapis z IX w. Suabheim słusznie odniesiono w Wikipedia–Schwebheim (Burgbernheim) do dzisiejszego Schwebheim (miasto Burgbernheim, powiat Neustadt an der Aisch–Bad Windsheim, Środkowa Frankonia) — a nie, jak u Reitzensteina (2009: 205), do Schwebheim (powiat Schweinfurt, Dolna Frankonia). W pobliżu Schwebheim (Środkowa Frankonia) bierze początek obfitująca w ryby rzeka Aisch. Można przypuszczać, że w dokumentach będących podstawą Codex Eberhardi zapisano <suabah heim> jako nazwę osady, dzisiejszego Swebheim (Środkowa Frankonia), a kopista przez pomyłkę lub celowo utworzył z niej dwie nazwy: Suabaha i Suabheim. <suabah> uważam nie za nazwę cieku wodnego, lecz za nazwę obszaru odnoszącą się do źródliskowego obszaru rzeki Aisch, położonego około kilometra i ćwierć na południe od centrum Schwebheim. Forma wyjściowa nazwy obszaru (st.wys.niem.) *Suab-ahi n., później *Swebech, *Swebich, wywodzi się z germ. *swab- (zob. rozdz. 3) z kolektywnym sufiksem st.wys.niem. -ahi¹⁹. Gdy tylko *Suabahi połączono z członem podstawowym -heim, *Suabah(i)heim uległo haplologicznej redukcji do Suabheim, a później podobnie *Suebichheim do Swebheim itd., w dialekcie šwēbb. Dla porównania można przywołać nazwę miejscową Schwebda (gmina Meinhard w północnoheskim powiecie Werra-Meißner), położonej na wschodnim stoku Meinhardu nad rzeką Werra: IX w. Suebada (dokument opactwa Rzeszy w Fuldzie), 1243 Suevede, 1269 in Swebede; pierwotnie określenie miejsca *Swab-idi, wywodzące się z germ. *swab- (zob. wyżej) z kolektywnym sufiksem as. -ithi n.²⁰. Mamy zatem parę synonimicznych nazw obszaru *Swab-ahi (w Środkowej Frankonii) oraz *Swab-idi (w północnej Hesji); obie nazwy wywodzą się z tego samego rdzenia wyrazowego germ. *swab- „przelewanie się” i mają różne sufiksy. Z drugiej strony pewne jest, że wzmianka o Suabaha nie jest wprawdzie nazwą fikcyjną, ale odnosi się nie do Schwappach (Dolna Frankonia), lecz do Schwebheim (Środkowa Frankonia). 5. SCHWAPPACH: UZUPEŁNIENIE DO DGNB Nawet bez zapisu Suabaha w Codex Eberhardi można zaliczyć Schwappach do grupy hydronimów Schwabach i należy uzupełnić o nią DGNB. Nazwa rzeki die Schwappach dobrze wpisuje się w geograficzny krajobraz nazewniczy okolic Knetzgau. Odpowiednikiem Schwappach jest Nassach, która po drugiej stronie Menu wypływa z gór Haßberge i uchodzi do Menu w Haßfurt (w Haßfurt do Menu)²¹. Obie nazwy są złożeniami z członem podstawowym st.wys.niem. aha ‘ciek wodny’, a człon określający odnosi się do cech hydrologicznych (skłonność do wylewów, otaczająca roślinność). Ze względu na sposób ich tworzenia można je zaliczyć do ¹⁹ Bach 1953: § 193–195, 160–162. ²⁰ Badacze na ogół łączą je ze st.wys.niem. swebēn ‘falować, kipieć, poruszać się, pływać’, por. Udolph 2023: 148. ²¹ W sprawie Nassach por. DGNB 370. 7 warstwy nazw cieków wodnych, których nazwy nadali osadnicy we wczesnym średniowieczu. Do starszych warstw nazewniczych należy jedynie przedgermańska nazwa Menu (łac. Moenus), a także nazwa cieku germ. *Hasa, zawarta w nazwach Habfurt, Hassgau und Hassberge, będąca dawną nazwą rzeki Nassach 22. Do najmłodszej warstwy nazw cieków wodnych należy nazwa Löhrenbach — jeden ze strumieni źródłowych Schwappach, nazwany od drzewostanu modrzewiowego (w Steigerwaldzie)23. BIBLIOGRAFIA Bach Adolf 1953: Deutsche Namenkunde II: Die deutschen Ortsnamen [German Onomastics II: German Place Names] 1, Heidelberg, Winter. Codex Eberhardi: Digitalisate des Codex Eberhardi [Cyfrowe kopie Codex Eberhardi]: HStAM K 425 und HStAM K 426. Dostęp: https://arcinsys.hessen.de>arcinsys>list.action [dostęp 20.01.2025]. DGNB: Deutsches Gewässernamenbuch: Etymologie der Gewässernamen und der zugehörigen Gebiets-, Siedlungsund Flurnamen [German Water Name Book: Etymology of Water Names and the Associated Area, Settlement and Field Names], von A. Greule, Berlin, Boston: De Gruyter, 2014. DONB: Deutsches Ortsnamenbuch [German Place Name Book], hrsg. von M. Niemeyer, Berlin, Boston: De Gruyter, 2012. Fastnacht Dorothea 2002: Der Ortsname Erlangen. Siedlungsgeschichte von Alterlangen und Erlangen aus namenkundlicher Sicht [The Place Name Erlangen. Settlement History of Alterlangen and Erlangen from an Onomastic Perspective]. – Jahrbuch für fränkische Landesforschung 62, [1–20]. Zugang: http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb00048855/image_15 [Zugriff 03.02.2025]. Greule Albrecht 2016: Gewässernamenschichten im Main-Donau-Raum [Water Name Layers in the Main-Danube Region]. – Römer – Baiern – Franken. Archäologie, Namenforschung, Sprachgeschichte im Main-Donau-Raum [Romans – Bavarians – Franks. Archaeology, Onomastics, Language History in the Main-Danube Region] 7, hrsg. von R. Bergmann, S. Stricker, Bamberg: University of Bamberg Press, 9–23. IEW I: Indogermanisches etymologisches Wörterbuch [Indo-European Etymological Dictionary] 1, von J. Pokorny, Bern, München: Francke Verlag, 1959. Meyer zu Ermgassen Heinrich, Hrsg., 1995: Der Codex Eberhardi des Klosters Fulda [The Codex Eberhardi of the Fulda Monastery] 1, Marburg: Elwert. Muser Ernst 2024: Teilweise Umbenennung des Fließgewässers „Steinsfelder Mühlbach“ in den früheren amtlichen Namen „Schwappach“. Ablauf des behördlichen Verfahrens. Zusammenfassung [Partial Renaming of the River “Steinsfelder Mühlbach” to Its 22 W sprawie germ. *Hasa por. DGNB 210. 23 W sprawie chronologicznego nawarstwienia nazw cieków wodnych we Frankonii por. Greule 2016. 8 Dawna oficjalna nazwa „Schwappach”. Przebieg postępowania administracyjnego. Podsumowanie] (informacja osobista przekazana A. Greule 21.10.2024). Muser Heribert 2024a: Die Bedeutung des Ortsund Gewässernamens „Schwappach“ [The Meaning of the Place and Water Name “Schwappach”], Teil 1. – Der Steigerwald 44(1), 3–7. Muser Heribert 2024b: Die Bedeutung des Ortsund Gewässernamens „Schwappach“ [The Meaning of the Place and Water Name “Schwappach”], Teil 2. – Der Steigerwald 44(2), 4–11. Reitzenstein Wolf-Armin Frhr. v. 2009: Lexikon fränkischer Ortsnamen Herkunft und Bedeutung. Oberfranken, Mittelfranken, Unterfranken [Lexicon of Franconian Place Names: Origin and Meaning. Upper Franconia, Middle Franconia, Lower Franconia], München: C. H. Beck. Sperber Rüdiger, Bearb., 1970: Das Flussgebiet des Mains: Hydronymia Germaniae [The River Basin of the Main: Hydronymia Germaniae], Reihe A, Lieferung 7, begr. von H. Krahe, hrsg. von W. P. Schmid, Wiesbaden: Steiner. Udolph Jürgen 2023: Namen – Zeugen der Geschichte [Names – Witnesses of History], hrsg. von K. Casemir, U. Ohainski, Heidelberg: Winter. Wailersbacher Rainer 1986: 700 Jahre Swapach – Eschenawe – Wunnawe, Ober-, Unterschwappach, Eschenau, Wohnau [700 Years of Swapach – Eschenawe – Wunnawe, Ober-, Unterschwappach, Eschenau, Wohnau], hrsg. von G. Knetz gau, Haßfurt: Tagblatt-Druckerei. TEKSTY ONLINE DWB XV: Deutsches Wörterbuch von Jacob und Wilhelm Grimm [Słownik niemiecki Jacoba i Wilhelma Grimmów] 15, wersja cyfrowa. Dostęp: https://Wörterbuchnetz.de [dostęp 28.1.2025]. Schwappach: Wikipedia. Dostęp: https://de.wikipedia.org>wiki>Schwappach [dostęp 10.1.2025]. Schwebheim (Burgbernheim): Wikipedia. Dostęp: https://de.wikipedia.org>wiki>Schwebheim_(Burgbernheim) [dostęp 25.1.2025]. Swebowie: Wikipedia. Dostęp: https://de.wikipedia.org>wiki>Sueben [dostęp 18.1.2025]. 9 Nazewnictwo i zmiana nazw rzek. Dane dotyczące Schwappachuzupełnieniew niemieckim słowniku nazw wód STRESZCZENIE Schwappach to nazwa części rzeki Mühlbach w Steinsfeld (lewobrzeżnego dopływu Żebachu, uchodzącego do Menu). W regionie Dolnej Frankonii w Bawarii, w powiecie Haßberge, na terenie gminy Knetzgau znajdują się miejscowości Oberschwappach i Unterschwappach. Nazwa miejscowa Schwappach, tj. Oberschwappach, pojawia się w drugiej połowie XIII w. (kopia uzupełnienia) Swapach sita iuxta ecclesiam sancti Gangolfi (współczesna niem. nazwa Gangolfsberg (Steigerwald)); podobnie w 1303/13 r. (w kopii z 1358 r.) poświadczona jest nazwa miejscowa Nidenswopach, in inferiori Swopach, w dialekcie Schwabbi. Jej podstawowa forma staro-wysoko-niemiecka *Swab-aha świadczy o nazwie złożonej, utworzonej z podstawy staro-wysoko-niemieckiej aha ‘płynąca woda’ oraz zachodniogermańskiego *swab- ‘odgłos powstający przy spadaniu wody, szum wznoszenia się wody’. Por. także staro-wysoko-niemieckie schwappen → Schwabach, średnio-wysoko-niemieckie Swapach > Schwappach, z geminacją /-pp-/, por. wykrzyknik schwapp!, używany na określenie odgłosu powstającego przy pluskaniu (Muser 2024a; 2024b). Dr Wolfgang Janka z Bawarskiej Akademii Nauk w Monachium uprzejmie potwierdził prawdziwość tych ustaleń. 10