Blunkančios tapatybės paieškos, arba paliatyvioji lituanistikos strategija (apie kalbą, mokslą ir švietimą)

Acta Linguistica Lithuanica 2025, t. 93, s. 1–6 Link do spisu treści / Link do treści ISSN 2669-218X (online / elektroniczny) Prawa autorskie © 2025 Danguolė Mikulėnienė. Opublikowane przez Instytut Języka Litewskiego. Jest to artykuł o otwartym dostępie rozpowszechniany na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone wykorzystanie, rozpowszechnianie i powielanie w dowolnym medium, pod warunkiem podania autorstwa oryginału i źródła. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest dostępny w otwartym dostępie i rozpowszechniany na warunkach licencji „Creative Commons” uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i odtwarzanie treści na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Received: / Otrzymano: 2025-10-14. Zaakceptowano: / Przyjęto: 2025-11-14. 1 POSZUKIWANIA DRŻĄCYCH TOŻSAMOŚCI, CZYLI PALIATYWNA STRATEGIA LITUANISTYKI (O JĘZYKU, NAUCE I EDUKACJI) 1 DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ Instytut Języka Litewskiego E-mail: danguole.mikule[email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0001-7781-7236 Kierunki badań naukowych: geolingwistyka, dialektologia języków bałtyckich, dialektologia synchroniczna i diachroniczna, morfonologia, historia języka litewskiego i językoznawstwa. https://doi.org/10.35321/all93-11 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ Nieco ponad dekadę temu świat obiegła wiadomość – dożywszy zaledwie stu lat, zdechł ostatni żółw z Wysp Galapagoskich, noszący imię Samotny George. Przyrodnicy bardzo się zaniepokoili, ponieważ żółwie tego gatunku żyją dwa razy dłużej. Nie chciałbym, aby moje wystąpienie przypominało nekrolog, jednak śmierć – to zawsze niemiłe słowo. Zwierzę uważane za symbol tych wysp przypomniało światu, że wszystkie dzieci natury są śmiertelne. Niestety, nie tylko one. Umierają także języki. I to znacznie częściej, niż moglibyśmy przypuszczać – jeszcze kilka dziesięcioleci temu mówiono, że co dwa tygodnie tracimy na świecie co najmniej jeden język. Z każdym językiem i każdą kulturą stajemy się ubożsi. Kiedy umiera ostatnia osoba posługująca się danym językiem, język niezapisany ani nienagrany zostaje bezpowrotnie utracony. Smutne, prawda? Ludzie rozumieją, że ich język umiera, ale nie wiedzą, jak szybko to nastąpi. Po odzyskaniu niepodległości przez kilka dziesięcioleci rosło nasze poczucie własnej wartości. Wraz z nim rosła także wartość języka litewskiego. Przecież wiemy, że wraz z braćmi Łotyszami jesteśmy tymi, którzy światu 1 Artykuł powstał na podstawie referatu wygłoszonego 27 czerwca 2025 r. na Litewskim Kongresie Kultury, poświęconym 100. rocznicy Litewskiego Kongresu Kultury oraz 150. rocznicy urodzin Mikalojusa Konstantinasa Čiurlionisa. 2 zachowało języki bałtyckie. A przypominając sobie indoeuropejskie drzewo języków Augusta Schleichera i widząc gałąź języków bałtyckich wśród licznie używanych języków germańskich i słowiańskich, byliśmy dumni ze swojej przeszłości. Jeszcze z czasów sowieckich byliśmy ukierunkowani na romantyczną PRZESZŁOŚĆ języka (prawie najstarszy język; czyż nie nim rozmawiali Adam i Ewa w raju? itd.). Nie należy się dziwić – wtedy nie mieliśmy dla swojego języka PRZYSZŁOŚCI. Jednak przeszłość jest dla młodzieży – dla pokolenia mieszkańców, które może wywierać największy wpływ w Europie – po prostu nieinteresująca, ponieważ świat młodego pokolenia dawno wyrósł poza granice państwa narodowego. Są obywatelami świata. Z drugiej strony my, którzy żyjemy w krajach postsowieckich, również nie możemy cały czas mówić tylko o tym, jak nam tam było w czasach sowieckich ani jacy wtedy byliśmy. Musimy mówić o tym, jacy będziemy nawet wtedy, gdy już nas nie będzie. Odzyskawszy niepodległość Litwy, przede wszystkim tworzyliśmy dla języka litewskiego TERAŹNIEJSZOŚĆ. Jedni rozumieliśmy ją jako prawnie uregulowaną tożsamość, przygotowywaliśmy ustawy i programy wsparcia języka państwowego, naiwnie wierząc, że sukces, który tak wyraźnie wyniósł priorytety lituanistyki w okresie międzywojennym, tym razem również nas nie ominie. Inni w tym samym czasie domagaliśmy się nieograniczonej wolności dla siebie i oczywiście dla języka – bez żadnych regulacji, ponieważ te ostatnie kojarzyły się z okresem sowieckim, cenzurą i jeszcze nie wiadomo czym. Tak więc po 1990 roku język państwowy został zinstytucjonalizowany: przy Sejmie Konstytucyjnym działała Państwowa Komisja Języka Litewskiego, umacniała się Państwowa Inspekcja Językowa, a Ministerstwo Oświaty i Nauki troszczyło się nie tylko o nauczanie języka litewskiego, lecz także o litewskojęzyczne szkoły na Litwie Południowo-Wschodniej (z dobrym słowem wspominamy czasy ministra Zygmasa Zinkevičiusa)... W 1995 r. język litewski i jego używanie zostały uregulowane ustawami... Tak więc stara Ustawa o języku państwowym ma już trzydzieści lat. Przez trzy dziesięciolecia nasz język wyrósł z tego ubrania. Najlepszym tego dowodem są pierwsze humanoidy, które przemówiły po litewsku – Ąžuolas i Liepa. Chcę, posługując się nimi jako dowodem, powiedzieć, że w dzisiejszych czasach – czasach sztucznej inteligencji i nowoczesnych technologii informacyjnych – język nie funkcjonuje tak, jak miało to miejsce na przykład w XIX w., kiedy był podstawą państw narodowych. A zatem państwo litewskie potrzebuje nowej, konstytucyjnej ustawy o języku państwowym. Ale przecież stwierdziliśmy to już ponad dekadę temu, w 2012 roku, kiedy obchodziliśmy dziewięćdziesiątą rocznicę języka państwowego... Czy coś się zmieniło? Nic... Wszystkie projekty przyszłej ustawy konstytucyjnej leżą w archiwach Sejmu i szufladach posłów... Dlaczego? Nie rozumiemy, że TERAŹNIEJSZOŚĆ kształtuje PRZYSZŁOŚĆ? Język umiera, jeśli nie jest przekazywany z pokolenia na pokolenie. Chociaż liczba użytkowników nie jest bardzo istotna, 2 językoznawcy starannie ją obliczają. Oczywiście, na przykład kilkanaście lat temu językiem aku w Indiach mówiło od tysiąca do dwóch tysięcy mieszkańców, a językiem seri w Meksyku – zaledwie od 650 3 do tysiąca osób. David Crystal mówi prościej – te języki wymrą mniej więcej w ciągu życia dwóch pokoleń. No i dokąd zmierzasz? To już za dużo, ‒ powiecie. Ale czyż taki los nie spotkał naszych braci Prusów? Jak wiadomo, spośród wszystkich języków bałtyckich rodziny indoeuropejskiej do dziś przetrwały tylko dwa żywe języki, a po łotewsku mówi jeszcze mniej ludzi niż po litewsku... Pod koniec XIX w. 2 Dane z National Geographic (Litwa) 7(34), 2012: 54. 3 Crystal David 2005: Śmierć języka, Wilno: Tyto alba, 8. 3 Fryderyk Kurszat przedstawił pierwszą mapę obszaru języka litewskiego oraz ogólną liczbę Litwinów, która wówczas wynosiła w przybliżeniu od 1,5 do 2 milionów. Prawdą jest, że wówczas 4 około 150 tysięcy Litwinów mieszkało jeszcze w Prusach Wschodnich. Zauważywszy, że mieszkańcy miast nigdzie nie są Litwinami (w Prusach Wschodnich byli Niemcami, na Litwie rosyjskiej i polskiej – Polakami), autor przyznał, że także wśród wieśniaków Litwini „są tylko najniższą klasą” . Dlatego, zdaniem F. Kuršaitisa, liczba osób mówiących po litewsku mogła tylko maleć. W Prusach język litewski został wyparty przez język niemiecki, gdzie indziej – przez polski, a w części carskiej Rosji – także przez rosyjski. Po zakazaniu druku pismem łacińskim przetrwanie języka litewskiego w czasach carskiej Rosji graniczyło z cudem i słusznie jesteśmy z tego dumni... Ale czy nie powinniśmy się zaniepokoić z powodu corocznego spadku liczby mieszkańców Litwy? Czy nasze państwo nie powróciło do wspomnianych przez F. Kuršaitisa dwóch milionów? Obecnie na Litwie obserwuje się dwie tendencje: od 1990 r. Litwa straciła ponad 1 milion mieszkańców, czyli jedną trzecią całej populacji (w ciągu 20 lat z Litwy wyemigrowało 774 tys. mieszkańców, 321 tys. powróciło). Chociaż w 2021 r. większość 5 mieszkańców Litwy stanowili Litwini (85,3 proc.), w ostatnich latach ich odsetek maleje. Wraz z poprawą sytuacji społeczno-ekonomicznej nieproporcjonalnie rośnie liczba imigrantów (w 2023 r. na Litwie mieszkało mniej więcej 222 tysiące cudzoziemców). Tak więc populacja Litwy nieustannie się zmienia, podobnie jak zmienia się językowy obraz całej Europy. 6 Duży napływ imigrantów dotarł do nas nie tylko z walczącej Ukrainy, lecz także z państw Afryki i Azji. Bardzo wielu zagranicznych studentów mieszka i studiuje również w miastach uniwersyteckich – Wilnie, Kownie, Kłajpedzie. Dla niektórych z nich, nawet po ukończeniu studiów wyższych, kultura litewska pozostaje obca. Rozumiem potrzebę szkół wyższych, by nie zmniejszać liczby miejsc finansowanych z koszyka studenta, ale w takim razie znajdźmy dodatkowe środki na rzeczywistą integrację cudzoziemców... Aby nawet po wyjeździe z Litwy byli ambasadorami naszej kultury. Warto zauważyć, że nie wszyscy przybysze spieszą się z nauką państwowego języka litewskiego. Imigranci z byłych republik radzieckich (Uzbekistanu, Kazachstanu, Kirgistanu itd.) na Litwie wciąż porozumiewają się po rosyjsku. A ilu z nich nauczyło się choć trochę litewskiego? Nie znamy prawdziwej liczby, ale jesteśmy poinformowani, że nie ma pieniędzy na ich atestację. Dlatego, jakoby, należy odłożyć egzaminy kwalifikacyjne, z tego samego powodu także naukę języka litewskiego... Popieram wszystkich, którzy sprzeciwiają się odroczeniom, ponieważ... ta historia już się powtarza: to samo słyszeliśmy w 1995 roku, ale nie odłożyliśmy... I dobrze zrobiliśmy. Jakie jest wyjście? Proste: zapraszajmy i sprowadzajmy do kraju tylu migrantów, abyśmy byli w stanie stworzyć im korzystniejsze warunki nie tylko do pracy, lecz także do życia. Człowiek nie samą pracą 4 Grammatik der littauischen Sprache von Dr. Friedrich Kurschat, Halle: Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses, 1876, 8; tłumaczenie litewskie: Frydrichas Kuršaitis, Lietuvių kalbos gramatika 1876, oprac. B. Kabašinskaitė, z jęz. niem. przeł. A. Tekorius, redaktorka naukowa przekładu R. Venckutė, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 2013, 40–41. 5 Kilka lat temu językoznawcy już ostrzegali, że może to mieć znaczny wpływ na język litewski i edukację (zob. Tamulionienė Aurelija 2022: Migration and Linguistic Integration in Lithuania. – 19. konferencja EFNIL „Language and Migration“, 12 października 2022 r., Wilno: Sejm Republiki Litewskiej). 6 Źródło – Departament Statystyki Litwy. Dostęp online: https://123.emn.lt// [dostęp: 2025-09-19]. 4 żywy... Jakiś czas temu usłyszeliśmy informacje o absolwentach szkół nielitewskich, którzy zdali egzaminy państwowe w języku niepaństwowym. To prawda, jest ich zaledwie kilkudziesięciu... Ministerstwo mówi, że to nie problem. Ale czy bardzo niska, zaledwie progowa jakość nauczania w poszczególnych szkołach rzeczywiście nie jest PROBLEMEM całej Litwy? Dlatego właśnie mówię: Litwa nie ma strategii dotyczącej języka państwowego. Inni powiedzieliby – polityki. Ale, moim zdaniem, BRAK STRATEGII TAKŻE JEST POLITYKĄ. Rozdzielanie ukraińskich dzieci w wieku szkolnym do szkół rosyjskojęzycznych – to także polityka. Czy naprawdę nie można było utworzyć grup w szkołach z nauczaniem w języku litewskim? Podobnie jak ludzie, język może być bezpieczny, zagrożony zanikiem albo martwy. Językoznawcy omawiają sytuację języków zagrożonych zanikiem według wielu kryteriów. Ich zdaniem język można jeszcze uratować, jeżeli członkowie wspólnoty jednoczą się do wspólnej pracy, a każdy członek wspólnoty uważa za swój obowiązek przyczyniać się do wspólnego celu; jeśli przeprowadza się analizę używania języka w różnych dziedzinach życia; jeśli wybiera się, co chronić – symboliczne dziedzictwo języka czy jednak codziennie używane środki języka pisanego i mówionego; jeśli uzgadnia się zasady gromadzenia i przechowywania danych językowych; jeśli odbywa się normalizacja języka pisanego i mówionego, jeśli naucza się tego języka w szkołach i dąży się do tego, aby wszystkie przedmioty były w nim wykładane; jeśli w tym języku drukuje się materiały dydaktyczne dla dzieci i dorosłych; w tym języku tworzona 7 jest literatura; jeśli język ten zostaje uznany za państwowy. Oczywiste jest: status języka państwowego tworzy prawne przesłanki istnienia języka, jednak nie może zastąpić naszego pragnienia i determinacji, by zachować język ojczysty przy życiu. Używanie języka pisanego i mówionego w sektorze państwowym, w szkole i w mediach – to jeszcze nie wszystko. Nie wystarczy również utworzenie specjalnych instytucji normalizacyjnych lub nadzorczych, jeśli ich działalność jest niewystarczająca, ponieważ nie mają one długoterminowej perspektywy działania. Po raz pierwszy język litewski został ogłoszony językiem państwowym w 1922 r. W okresie międzywojennym stosowano bardzo skuteczną strategię planowania językowego: planowano status, prowadzono działalność normatywną obejmującą nie tylko normalizację, lecz także kwestie nauczania języka, a społeczeństwo samo dbało o prestiż języka… Obecnie na Litwie system ochrony języka działa pozornie podobnie, ale grzęźnie, czasami już „nie nadąża” za aktualnymi wyzwaniami, które stawiają emigracja, imigracja, globalizacja i nasze własne nieporadzenie sobie z sytuacją... Zatem musi istnieć stały (jeśli ktoś chce, permanentny) monitoring, a wraz z rzeczywistą analizą użycia języka powinna być stale aktualizowana także strategia języka państwowego. W warunkach współczesnego świata, gdy dominują wielkie języki (angielski, chiński, hiszpański...), małe wspólnoty językowe muszą być bardziej wymagające. Proszę dobrze mnie zrozumieć: nie jestem przeciwniczką innych języków, jednak jeden lub kilka języków dominujących na świecie nie powinno zajmować miejsca innych języków. Dlatego nieprzypadkowo w ostatnich latach w całej Europie zwrócono uwagę na zachowanie lokalnych odmian języka. A zatem w pracach współczesnych dialektologów (i ogólnie językoznawców), jako przedstawicieli współczesnego społeczeństwa, brakuje mi strategii przyszłości naszych języków narodowych (i dialektów), która byłaby ukierunkowana na zachowanie tych języków i dialektów. Nie oznacza to, że zatrzymamy ich naturalny rozwój, ale oznacza, że zadbamy o korzystniejsze warunki ich funkcjonowania 7 Szerzej zob. Crystal David 2005: Śmierć języka, Wilno: Tyto alba, 159–160. 5 w tych warunkach. W Europie musi zapanować ekologiczne podejście nie tylko do przyrody, lecz także do języka. I zupełnie nie ma znaczenia, czy byłby to język państwowy, język mniejszości narodowej, czy tylko jakaś lokalna odmiana języka. A zatem dziś mówimy o nowych zadaniach, które stają zarówno przed Litwą, jak i przed Europą. Jednym z nich jest zachowanie własnej różnorodności językowej (a więc także dialektalnej). Nie możemy tego zrobić, kurczowo trzymając się wyłącznie własnej przeszłości, lecz musimy ją szanować. Twórcy współczesnych programów szkolnych wciąż muszą szukać (i znaleźć) właściwego klucza do otwarcia historycznego i kulturowego dziedzictwa Małej Litwy (w przeglądach wspomniawszy pobieżnie o pierwszej litewskiej książce, zrezygnowawszy z Ievy Simonaitytė, sami spoglądamy na nią jedynie oczami „nieobyczajnych” chłopów Donelaitisa...). Wprawdzie tych, którym z „Pór roku” w pamięci pozostało tylko jedzenie wron, spieszę uspokoić: w programach litewskich stacji telewizyjnych roi się od audycji gastronomicznych (zaliczam do nich również te, w których twórcy audycji jeździli grillować i filmować grillowanie przy grodziskach)... Czy zatem moglibyśmy zaprzeczyć, że media wywierające największy wpływ kształtują gastronomiczne podejście do historii, języka i kultury Litwy? W dziedzinie lituanistyki – podobnie jak w całej litewskiej nauce i oświacie – wciąż jedziemy na koniu umiędzynarodowienia: liczymy międzynarodowe projekty, artykuły i monografie napisane w językach obcych, publikowane w prestiżowych zagranicznych wydawnictwach. Ich prestiż co roku potwierdzają (albo nie) funkcjonariusze Litewskiej Rady Nauki (LMT). A więc własne środki wkładamy do cudzych kieszeni... Prawdę mówiąc, trzeba przyznać, że lituanistyka wyciągnęła również tę lekcję – co roku wzmacnia swój międzynarodowy komponent naukowy. Ale czy istota lituanistyki na Litwie ma tkwić wyłącznie w umiędzynarodowieniu? Zastanówmy się lingwistycznie, czym jest ten międzynarodowy komponent (tarptaut-) bez elementu (taut-)? Pozostaje tylko przyimek (tarp)... A co on oznacza? Patrzcie, jak chcecie... ale to tylko puste miejsce... Państwo musi zmienić strategię dotyczącą języka państwowego i stosunku do niego. Poprzez zamówienia państwowe musimy wdrażać w przyszłości elementy narodowe. LMT musi zmienić podejście do ważnych dla Litwy i języka litewskiego, czyli fundamentalnych, prac – Wielkiego słownika języka litewskiego, Słownika ogólnego języka litewskiego, bazy danych dawnych pism, Tarmynasu i in. – i tak w każdej dziedzinie lituanistyki. Takie wykazy powinni mieć nie tylko językoznawcy, lecz także literaturoznawcy, filozofowie, archeolodzy, historycy... Innymi słowy, oprócz priorytetów międzynarodowych mają prawo istnieć i być realizowane priorytetowe projekty krajowe. Ich kontynuacja musi być gwarantowana przez państwo... I tak długo, jak długo będzie istniało państwo... Zastąpienie języka ojczystego jakimś innym nie jest nagłym ani epidemiologicznym zjawiskiem. Na początku jest to jakby ledwie wyczuwalny cień, który może pojawić się nie tylko podczas porozumiewania się, lecz także podczas myślenia w innym języku. Zdaje się, że jeszcze tak niedawno głośno oburzaliśmy się na nielitewskie znaki towarowe czy nazwy firm, a dziś niemal po cichu przełykamy niepohamowaną chęć, by coś w języku zmienić, złamać albo odrzucić jakiś przyrostek czy końcówkę... Szanowni Państwo, języka nie można rekonstruować na podstawie osobistych opinii, argumentów politycznych i ideologicznych ani, nie bójmy się powiedzieć, interesów niektórych polityków (i nie tylko ich)... A zatem NIE KRZYWDŹMY go... Obecnie na Litwie widoczna jest potrzeba „zielonego” (czyli ekologicznego) językoznawstwa. Tradycyjna szkolna kultura języka pomogła oprzeć się wpływowi języka rosyjskiego, ponieważ społeczeństwa 6 była postrzegana jako pewna forma oporu służąca przetrwaniu języka. Teraz język potrzebuje intensywnego leczenia podtrzymującego. Dobrą pracę na rzecz realizacji statusu języka państwowego wykonała stara ustawa o języku państwowym, ale pilnie potrzebna jest nowa. Potrzebna jest nowa, współczesna, strategicznie uporządkowana lingwistyka prewencyjna... A przede wszystkim – silna podstawa prawna i ekonomiczna umożliwiająca jej realizację. Obumieranie języka nie stanowi oczywistego zagrożenia dla państwa, nie przyciąga takiej uwagi społeczeństwa jak globalne ocieplenie czy inne problemy ochrony środowiska. Jednak aby język nie zanikł, trzeba go chronić. Ponieważ ta decyzja jest „długoterminowa (i wymaga znacznych inwestycji ekonomicznych oraz reform społecznych), – jak mówi Crystal, – władza chętniej wybierze krótkoterminowy „remont”, podejmując działania jedynie w celu rozwiązania najbardziej oczywistych problemów – w istocie tylko podpierając język tam, gdzie zagrożenie jest największe. Niestety, skuteczność tych środków jest odwrotnie proporcjonalna do towarzyszącego im politycznego hałasu. W ochronie języka nic nie może zastąpić uważnego planowania w odległej perspektywie, przyznającego pierwszeństwo wspieraniu kulturowego 8 środowiska języka, oraz skrupulatnego doboru środków krótkoterminowych.” Obecnie, gdy w całej Europie wyraźnie panuje nastrój egzystencjalnego niepokoju i zagrożenia, w różnych, nawet codziennych dziedzinach życia umacnia się narracja walki; często mówimy, że język narodowy i kultura są naszą bronią. A zatem przyjrzyjmy się, kto się nią posługuje i w czyich jest rękach. 8 Crystal David 2005: Śmierć języka, Wilno: Tyto alba, 131.