Pilypo Ruigio giesmių recepcija: nuo XVIII link XX amžiaus vidurio

Acta Linguistica Lithuanica 2025, t. 93, s. 1–32 Contents link / Link do spisu treści ISSN 2669-218X (online / elektroniczny) Copyright © 2025 Birutė Triškaitė. Opublikowane przez Instytut Języka Litewskiego. Jest to artykuł w otwartym dostępie, rozpowszechniany na warunkach Licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone używanie, rozpowszechnianie i reprodukcję w dowolnym medium, pod warunkiem wskazania oryginalnego autora i źródła. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest ogólnodostępny i rozpowszechniany na warunkach licencji „Creative Commons” uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone korzystanie z treści, jej rozpowszechnianie i odtwarzanie na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Received: / Otrzymano: 2025-10-20. Accepted: / Przyjęto: 2025-12-17. 1 RECEPCJA PIEŚNI PILYPO RUIGISA: OD XVIII DO POŁOWY XX WIEKU Recepcja pieśni Philippa Ruhiga: od XVIII do połowy XX wieku Dedykowane 350. rocznicy urodzin Pilypa Ruigisa BIRUTĖ TRIŠKAITĖ Instytut Języka Litewskiego E-mail: [email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0003-2286-4080 Kierunki badań naukowych: piśmiennictwo Prusów Litewskich XVI–XVIII wieku, historia dwujęzycznej leksykografii litewskiej i pisanego języka litewskiego. https://doi.org/10.35321/all93-09 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ADNOTACJA Artykuł poświęcony jest hymnodycznemu dorobkowi księdza z Litwy Pruskiej Pilypasa Ruigysa (Philipp Ruhig, 1675–1749), jednego z najbardziej produktywnych XVIII-wiecznych twórców piśmiennictwa litewskiego, a dokładniej – recepcji jego pieśni w oficjalnych kościelnych ewangelicko-luterańskich śpiewnikach Litwy Pruskiej od lat trzydziestych XVIII wieku do połowy XX wieku. Wykorzystując zachowane do naszych czasów źródła pierwotne, przetłumaczone i stworzone przez Ruigysa pieśni, które po raz pierwszy opublikowano w śpiewniku Jonasa Berentasa Iß naujo pérweizdėtos ir pagérintos Giesmû-Knygos (Królewiec, 1732), a następnie włączano także do późniejszych śpiewników, analizuje się pod względem ilościowym i jakościowym. Analiza porównawcza ewangelicko-luterańskich śpiewników Litwy Pruskiej wykazała, że liczba pieśni Ruigysa w oficjalnym śpiewniku kościelnym stopniowo rosła: od 9 opublikowanych w pierwszych wydaniach tak zwanego śpiewnika Kwanto-Berentasa do 12 tekstów, które ustaliły się w późniejszych wydaniach. O trwałości tych pieśni świadczy fakt, że wszystkie stały się stabilną częścią repertuaru litewskiego oficjalnego śpiewnika aż do progu II wojny światowej, czyli do ostatniego wydania Pagerintos giesmių knygos (Kłajpeda, 1936), co więcej, część z nich przejęto do współczesnego ewangelicko-luterańskiego śpiewnika Krikščioniškos giesmės (Wilno, 2007). Analiza wykazała również, że począwszy od pierwszego wydania, pieśni te były w większym lub mniejszym stopniu redagowane. SŁOWA KLUCZOWE: XVIII-wieczne piśmiennictwo litewskie, pieśni, Pilypas Ruigys (Philipp Ruhig), oficjalny ewangelicko-luterański śpiewnik Litwy Pruskiej, śpiewnik Jonasa Berentasa (Johann Behrendt) Iß naujo pérweizdėtos ir pagérintos Giesmû-Knygos (1732). 2 ABSTRAKT Niniejszy artykuł poświęcony jest spuściźnie hymnodystycznej Philippa Ruhiga (1675–1749), duchownego z Litwy Pruskiej i jednej z najbardziej płodnych postaci literatury litewskiej XVIII wieku, a dokładniej — recepcji jego hymnów w oficjalnych śpiewnikach kościelnych Litwy Pruskiej od czwartej dekady XVIII wieku do połowy XX wieku. Na podstawie zachowanych do dziś źródeł pierwotnych analizuje się pod względem ilościowym i jakościowym hymny przetłumaczone i stworzone przez Ruigysa, po raz pierwszy opublikowane w śpiewniku Johanna Behrendta Iß naujo pérweizdėtos ir pagérintos Giesmû-Knygos [Nowo przejrzane i poprawione księgi pieśni] (Królewiec, 1732) oraz zamieszczane w późniejszych wydaniach. Analiza porównawcza prusko-litewskich ewangelicko-luterańskich śpiewników wykazała, że liczba hymnów Ruhiga w oficjalnym śpiewniku kościelnym stopniowo wzrastała: od 9 w pierwszych wydaniach tak zwanego śpiewnika Quandta–Behrendta do 12 w późniejszych wydaniach. O trwałości tych hymnów świadczy fakt, że wszystkie stały się stałą częścią oficjalnego litewskiego śpiewnika aż do przeddzień II wojny światowej, tj. do ostatniego wydania Pagerintos giesmų knygos [Poprawiony śpiewnik] (Kłajpeda, 1936), a niektóre z nich włączono do współczesnego ewangelicko-luterańskiego śpiewnika Krikščioniškos giesmės [Pieśni chrześcijańskie] (Wilno, 2007). Analiza wykazała również, że począwszy od pierwszego wydania, hymny te były w mniejszym lub większym stopniu redagowane. SŁOWA KLUCZOWE: piśmiennictwo litewskie XVIII wieku, hymny, Philipp Ruhig, Oficjalny śpiewnik ewangelickich luteranów Litwy Pruskiej, śpiewnik Johanna Behrendta Iß naujo pérweizdėtos ir pagérintos GiesmûKnygos (1732) [Nowo przejrzane i poprawione księgi pieśni, 1732]. WSTĘP Pruski litewski duchowny Pilypas Ruigys (Philipp Ruhig, 1675–1749) – jeden z najbardziej produktywnych twórców piśmiennictwa litewskiego XVIII wieku: nie tylko autor oryginalnych i cieszących się ogromnym oddziaływaniem dzieł językoznawczych, lecz także tłumacz najważniejszych tekstów religijnych. Po upływie aż trzech stuleci Ruigys jest dziś pamiętany nie tylko jako uczestnik słynnej polemiki filologicznej, która wybuchła na początku XVIII wieku w Litwie Pruskiej, autor łacińskiego traktatu o języku litewskim Meletema (1735) i jego niemieckiej wersji Betrachtung der Littauischen Sprache in ihrem Ursprunge, Wesen und Eigenschaften (1745), twórca dwujęzycznego i dwukierunkowego słownika Littauisch– Deutsches und Deutsch–Littauisches Lexicon (1747), pomysłodawca gramatyki języka litewskiego Anfangsgründe einer Littauischen Grammatik (1747), lecz także jako jeden z tłumaczy na język litewski hymnów (1732), Biblii (1735) oraz postylli Christiana Langhansena (1660–1727) (1750). Po ukończeniu studiów teologicznych na Uniwersytecie w Królewcu i ordynowaniu na duchownego w 1708 roku Ruigys przez ponad czterdzieści lat służył w Valtarkiemiu 1 (niem. Walterkehmen). Przedstawiciel trzeciego pokolenia stanu duchownego, pojmując jako swój obowiązek, jako pasterza, religijne wychowanie Litwinów, a ponadto zachęcony odbywającymi się wówczas reformami i przemianami kulturowymi zainicjowanymi przez króla Prus Fryderyka Wilhelma I (Friedrich Wilhelm I, 1688–1740, panował w latach 1713–1740), a także niewątpliwie doceniając zasługi swego dziadka, proboszcza w Katniawie (niem. Kattenau), Teofila Szulca (Theophil Schultz, 1629–1673) (zob. il. 1 i dalej), Ruigis aktywnie włączył się w lituanistyczny projekt profesora teologii Uniwersytetu w Królewcu, starszego kaznodziei dworskiego oraz 1 przyszłego generalnego superintendenta Prus, Jana Jakuba Quandta (Johann Jacob Quandt, QPP IV 34r; Arnoldt 1777: 108; ZM V 1528. 3 1686–1772), przyczyniając się tym samym do rozkwitu litewskiej literatury religijnej, który nastąpił w XVIII w. na Litwie Pruskiej. Nieprzypadkowo Ruigis jest jednym z tych twórców piśmiennictwa litewskiego, których dorobek lituanistyczny spotkał się z niemałym zainteresowaniem badaczy w różnych aspektach. Dziedzictwo hymnodyczne Ruigisa było również badane jako integralna część litewskiego oficjalnego kościelnego ewangelicko-luterańskiego śpiewnika (1732). Niemniej jednak dotychczas nie 2 prowadzono specjalnych badań poświęconych recepcji jego pieśni w późniejszych śpiewnikach, dlatego w niniejszym artykule na nowo podjęto temat działalności Ruigisa jako tłumacza i twórcy pieśni, a uwagę skupiono na funkcjonowaniu jego pieśni w śpiewnikach Litwy Pruskiej do około połowy XX w., a dokładniej – do 1936 r., kiedy ukazał się ostatni przed II wojną światową ewangelicko-luterański śpiewnik Pagerintos giesmių knygos. Mówiąc o recepcji pieśni Ruigisa, należy zacząć od tego, że dokładna liczba jego pieśni opublikowanych w litewskich ewangelicko-luterańskich śpiewnikach nie jest do końca jasna. Historiografowie kultury Prus i piśmiennictwa litewskiego podają ją w różny sposób. Otóż u schyłku XVIII wieku proboszcz w Trempach Gotfryd Ostermejeris (Gottfried Ostermeyer, 1716–1800) w pierwszej historii litewskich śpiewników Erste Littauische Liedergeschichte (Królewiec, 1793) twierdził, że Ruigys „[g]iesmynui davė 12 giesmių, viena jų originali“ („Ʒum Geſangbuch hat er 12 Lieder geliefert, von denen eins ein Originalſt ck iſt“). Tę samą liczbę pieśni przetłumaczonych i stworzonych przez Ruigysa po niemal 3 półtora wieku podał Ansas Bruožis: w studium Mažosios Lietuvos buvusiejie rašytojai ir žymesniejie lietuvių kalbos mylėtojai (1920) wspomniał, że „versta yra 11 giesmių, be to[,] vieną yra pats sutaisęs“ Ruigysa. Najpewniej za Ostermejerisem, w komentarzach do opublikowanego przez Vytautasa Jurgutisa i Valeriję Vilnonytė traktatu Ruigysa Lietuvių kalbos kilmės, būdo ir savybių 4 tyrinėjimas (1986) również wymienia się 12 pieśni, z których 11 to przekłady, a jedna jest oryginalna. Natomiast Vaclovas Biržiška w Aleksandryne (11963, 21990) nie tylko podał liczbę pieśni Ruigysa, lecz nawet wspomniał konkretne wydanie śpiewnika, w którym, jego zdaniem, wszystkie one się ukazały: „1732 m. naujam Kvanto-Berento giesmynui pateikė 12 giesmių, iš kurių vieną 5 originaliai parašė, o visas kitas išvertė“. Z drugiej strony w monografii Guido Micheliniʼego Jono Berento Ißnaujo pérweizdėtos ir pagérintos Giesmû Knygos. Mörlino traktato pritaikymas poezijoje (2010), poświęconej szczegółowym badaniom historii śpiewników Prus Litwy, zestawiono z niemieckimi oryginałami 9 pieśni Ruigysa, co zdaje się zakładać zupełnie inną ich liczbę. Dane z 6 dzieł poświęconych historiografii piśmiennictwa litewskiego powinny były trafić do publikacji informacyjnych. Mimo to podawana tu liczba pieśni Ruigysa nieco się różni: Mažosios Lietuvos 7 2 Więcej o śpiewnikach Prus Litwy zob. Michelini 2009, zwłaszcza 97–131; 2010. Stosunek pieśni Filipa Ruigysa, opublikowanych w pierwszym wydaniu tak zwanego śpiewnika Kwanta-Berenta, do niemieckich oryginałów zob. Michelini 2010: 162–175. 3 Ostermeyer 1793: 259–260; Ostermejeris 1996: 421. 4 [Bruožis] 1920: 27. 5 Ruigys 1986: 414. 6 BržA II 21. 7 Zob. Michelini 2010: 162–175. 4 w encyklopedii (2009), w 8 leksykonie Encyklopedii Małej 9 Litwy (2015), w Powszechnej Encyklopedii Litewskiej (2011) 10 wskazano 11 pieśni Ruigysa. Celem niniejszego artykułu jest, na podstawie źródeł pierwotnych, ocena wkładu Ruigysa w repertuar zbioru pieśni Iß naujo pérweizdėtos ir pagérintos Giesmû-Knygos (Królewiec, 11732), przygotowanego przez biskupa Įsrutis Jonasa Berenta (Johann Behrendt, 1667–1737), czyli tak zwanego kancjonału Kvantasa-Berenta, oraz omówienie recepcji pieśni Ruigysa w późniejszych oficjalnych redakcjach i wydaniach ewangelicko-luterańskiego kancjonału kościelnego do połowy XX wieku, ze zwróceniem uwagi na dwa aspekty: 1) ile z nich 11 opublikowano; 2) jaki był charakter ich redakcji. Analizę przeprowadzono z wykorzystaniem historycznej metody porównawczej oraz analitycznej metody opisowej. 1. ŚWIADECTWA RUIGYSA I JEGO WSPÓŁCZESNYCH O JEGO DZIAŁALNOŚCI LITUANISTYCZNEJ (PIEŚNI) Ruhig, który w szeregach skupionego zespołu duchownych Prus Książęcych, pracującego nad litewskimi pismami religijnymi, działał, w artykule swojej rękopiśmiennej presbiterologii Preußische Presbyterologie (do 1772) poświęconym pastorowi z Valtarkiemis Ruhi­gowi, oprócz najważniejszych informacji biograficznych wspomniał jedynie o jego traktacie teologicznym o starożytnych bożkach, który ukazał się w 1705 r., oraz o jednym dziele lituanistycznym – traktacie o języku litewskim, nie poświęcił jednak ani słowa pieśniom ani innym tekstom religijnym, nawet przekładowi Biblii (por. Ryc. 1. ): 1708. Philipp Ruhig. ‹Reg. Pruſſus.→› ⌜Cattenau-⌝Pruſſus. ‖ został 1708 ♀ poſt 20. Trin. do zamku ‖ przez D[.] Niemców ordynowany. Urodził się ‖ w Cattenau 1675. 31. marca. Został tu wprowadzony w 1708 roku. Niedziela 24. po Trójcy Świętej. ‖ Dysputował pod przewodnictwem D. Wegnera o Piśmie Świętym. ‖ 1703. także traktat wydany o bożku wszystkich ‖ po pierwsze w formacie 4° w 1705 roku, również o języku litewskim. ‖ Jego przodkowie pochodzą z Miśni, jak sądził. ‖ Ojciec George Ruhig, burmistrz ‖ w Liebenwerdzie, którego syn Paul Ruhig ‖ był inżynierem i kapitanem Wibranƶen w Kłajpedzie. ‖ ⌜Syn Philippa Ruhiga, pastora. vnd Enckel ‖ ze strony matki Theophili Schulʒen ‖ obojga stron proboszczów w Kattenau⌝ ⌜† 1749. ‖ 5. Kwiecień. ‖ pochowany ‖ [?]7. Kwiecień12 .⌝. 8 Por.: „W dużym stopniu przyczynił się do przygotowania Biblii z 1735 r. i śpiewnika Quandta-Behrendta z 1732 r. (wydrukowano w nim 11 pieśni stworzonych i przetłumaczonych przez R[uigiego])” (MLE IV 143). 9 MLEŽ 496. W angielskiej (2014) i niemieckiej (2018) wersji tego kompendium również wymienia się 11 pieśni Ruigiego (MLEŽa 561; MLEŽv 612). 10 Por.: „w dużym stopniu przyczynił się do przygotowania Biblii (1735) oraz śpiewnika J. J. Quandta i J. Behrenda (1732, wydrukowano w nim 11 pieśni [stworzonych i przetłumaczonych przez Ruigiego])” (VLE XX 412). 11 Pod względem ilościowym przeanalizowano już pieśni oraz ich recepcję w śpiewnikach XVIII–pierwszej połowy XX w. autorstwa Petra Gotlyba Milkausa (Peter Gottlieb Mielcke, 1695–1753), proboszcza w Jurbarku (niem. Georgenburg), a później w Mielkiemiu (niem. Mehlkehmen), oraz współpracownika Pilypasa Ruigysa przy opracowywaniu piśmiennictwa litewskiego (zob. Triškaitė 2021: 98– 116). 12 QPP IV 34r. W cytacie z rękopisu Kvantasa strzałka → wskazuje, co poprawiono. Znakami ⌜ ⌝ wyróżnia się słowa lub zdania wpisane później (nad wierszem, na marginesie lub w drugiej pustej kolumnie strony). Występujące w rękopisie pisanym znakami gotyckimi fragmenty tekstu łacińskiego (słowa lub ich części) przy cytowaniu oddaje się kursywą. Szerzej 5 Rysunek 1. QPP IV 34r: Kvantas o pastorze z Valtarkiem Ruigysie w rękopiśmiennym dziele Preußische Presbyterologie; GStA PK: XX. HA Hist. StA Königsberg, Hs, Nr. 2, Bd. 4 1708. Pilypas Ruigys, Prus Katnowski. Ordynowany przez dra Deutscha w 1708 r. w piątek po 20. niedzieli po Św. Trójcy w kościele zamkowym. Urodził się w Katniowie 31 marca 1675 r. Tu introdukowany w 1708 r. w 24. niedzielę po Św. Trójcy. Pod kierunkiem dra. Wegnera w 1703 r. prowadził dysputę o Piśmie Świętym, ponadto w 1705 r. wydał traktat o starożytnych bożkach, w formacie 4°, a także o języku litewskim. Jego przodkowie pochodzili z Miśni; tam 13 jego dziadek Jerzy Ruigys był burmistrzem Liebenwerdy, a syn tegoż, Povilas Ruigys, był inżynierem i kapitanem rekrutów w Kłajpedzie. Syn księdza Pilypasa Ruigysa i wnuk ze strony matki Teofila Szulca; obaj byli księżmi w Katniowie. Zmarł 5 kwietnia 1749 r., pochowany 7 kwietnia [?]. 14 15 Autor innej pruskiej presbiterologii Kurzgefaßte Historische Nachrichten von allen im Königreiche Preußen befindlichen Kirchen und Predigern bei denselben (1757), Friedrich Pastenaciʼs (1718–1770), jedynie wspomniał, że Ruigys, obok innych dzieł religijnych i językowych, przetłumaczył kilka pieśni, jednak nie podał ich konkretnej liczby: Er war ein recht fertiger Litthauer, und hat an der Ueberſetʒung des A. und N. Teſtaments, welche 1733 heraus gekommen, fleißig gearbeitet. Pierwszych jedenaście kazań z [dziecięcego] postylli M. Langhansena na temat Ewangelii zostało przez niego przetłumaczonych, podobnie jak kilka pieśni. <…> o tym uznawanym przez badaczy litewskich po II wojnie światowej za zaginione i niedawno przywróconym do obiegu naukowego 16 rękopiśmiennym dziele Kvanta, ważnym źródle biografii twórców piśmiennictwa litewskiego, zob. Triškaitė 2018: 125–176. 13 Kvantas, wspominając traktat „de Lingva Litvanica“ (QPP IV 34r), najpewniej miał na myśli dzieło językowe Ruigysa, które początkowo, jeszcze przed 1708 r., zostało napisane po łacinie, następnie poprawione i w 1735 r. pod tytułem Meletema wysłane do Anglii, mieszkającemu w Londynie ziomkowi Dawidowi Wilkowi (David Wilke, Wilkins, 1685– 1745), w celu opublikowania go tam, lecz ostatecznie wydrukowane w Królewcu w 1745 r. w języku niemieckim pod tytułem Betrachtung der Littauischen Sprache in ihrem Ursprunge, Wesen und Eigenschaften (zob. Zinkevičius 2008: 164– 165). 14 Por. tłumaczenie fragmentu cytatu. Blažienė 2020: 27. 15 W innych źródłach podaje się, że Ruigys zmarł 6 kwietnia 1749 r. (zob. Pastenaci 1757: 109; Arnoldt 1777: 108; BržA II 20; ZM V 1528). 16 W nawiasach kwadratowych [ ] podana część wyrazu złożonego została dopisana ręcznie na marginesie publikacji. 6 W roku 1745 opublikował krytyczne rozważania o języku litewskim, a w 1747 wydał litewsko-niemiecki i niemiecko-litewski leksykon, który jest pierwszym wydrukowanym w Prusach. Jego syn Paul Friedrich Ruhig, który wówczas był nauczycielem seminarium litewskiego w Królewcu, wydał również w tym samym roku gramatykę litewską, którą jego ojciec przejrzał i poprawił. 17 Był on najprawdziwszym Litwinem i gorliwie tłumaczył S[tary] oraz N[owy] Testament, który ukazał się w 1733 r. Przetłumaczył pierwszych jedenaście kazań o Ewangelii z dzieła m[agistra] 18 Langhansena Postylle dla dzieci, a także kilka pieśni. <…> w 1745 r. wydał krytyczne studium języka litewskiego, a w 1747 r. – słownik litewsko-niemiecki i niemiecko-litewski, który jest pierwszym słownikiem wydrukowanym w Prusach. Jego syn Povilas Frydrichas Ruigys, ówczesny nauczyciel seminarium języka litewskiego w Królewcu, właśnie w tym samym roku również wydał gramatykę języka litewskiego, którą jego ojciec zrewidował i ulepszył. Sam Ruigys wspomniał o swoich pieśniach, podobnie jak o tłumaczeniu innych tekstów religijnych – Biblii oraz postylli Langhansena Kinder-Postille, w przedmowach do dwóch dzieł językowych: traktatu Betrachtung der Littauischen Sprache in ihrem Ursprunge, Wesen und Eigenschaften (Królewiec, 1745) oraz dwujęzycznego i dwukierunkowego słownika Littauisch– Deutsches und Deutsch–Littauisches Lexicon (Królewiec, 1747). W przedmowie do słownika Ruigys stwierdził: Roku 1723, wraz z innymi konfratrami, został powołany do tłumaczenia Nowego, a następnie Starego Testamentu. Als ſolche Arbeit A. 1733. gdy zostało ukończone, a także wysłałem kilka pieśni oraz pierwszych jedenaście kazań pana M. Langhansena, zacząłem tworzyć ten słownik ʒu 19 fertigen. W 1723 roku wraz z innymi konfratrami zostałem skierowany do tłumaczenia najpierw Nowego, a później także Starego Testamentu. Kiedy w 1733 roku praca ta została ukończona, a ja zdążyłem już wysłać kilka pieśni i pierwszych jedenaście kazań pana [magistra] Langhanza, zacząłem pisać ten słownik. 20 A oto, co Ruigys napisał w przedmowie do traktatu: <…> dzięki łasce BOŻEJ ukazał się nowy przekład Biblii i pieśni, a także mnie powierzono [to zadanie]. 21 17 Pastenaci 1757: 108–109. 18 Należy zwrócić uwagę na to, że w rzeczywistości w 1733 roku zakończono tłumaczenie Starego Testamentu, podczas gdy Nowy Testament został wydany już w 1727 roku, a cała Biblia litewska została wydrukowana w 1735 roku. 19 Ruhig 1744-05-11: [4r]. 20 Ruigys 1986: 384. 21 Ruhig 1745: 4. 7 <…> dzięki łasce [B]ożej nadszedł czas, by na 22 nowo tłumaczyć Biblię i pieśni, co również mnie zostało powierzone. Jak widać, Ruigys we wstępach do swoich dzieł wspomina, że przyczynił się do przygotowania tłumaczeń tekstów religijnych trzech gatunków: Biblii (zarówno Nowego, jak i Starego Testamentu), kazań i pieśni. Sformułowania Ruigio sugerują, że podjął się tej działalności z polecenia władz kościelnych (najprawdopodobniej zaproszony przez Kvanta lub Berenta). Ani w przedmowie do słownika, ani w przedmowie do traktatu Ruigys nie ujawnił liczby swoich pieśni. W historiografii piśmiennictwa litewskiego, jak już wspomniano, podawana ich liczba nieco się różni (zob. Wstęp). Następnie ważne jest ustalenie, o czym świadczą źródła pierwotne – zachowane do naszych czasów wydania i redakcje oficjalnego pruskiego litewskiego ewangelicko-luterańskiego śpiewnika kościelnego. 2. ILE PIEŚNI RUIGIO OPUBLIKOWANO W OFICJALNYM W KOŚCIELNYCH EWANGELICKO-LUTERAŃSKICH PRUSACH LITEWSKICH ŚPIEWNIK? 2.1. Po raz pierwszy pieśni Ruigysa opublikowano w 1732 r. – w pierwszym wydaniu poprawionego i uzupełnionego oficjalnego kościelnego śpiewnika ewangelicko-luterańskiego Iß naujo pérweizdėtos ir pagérintos Giesmû-Knygos, opracowanego przez biskupa Wystruci Berenta, które ukazało się w Królewcu, w drukarni Johanna Friedricha Reussnera (zob. il. 2). To i 23 późniejsze wydania ukazywały się pod nadzorem wspomnianego już profesora teologii Uniwersytetu Królewieckiego i pierwszego kaznodziei dworskiego Kwanta. Jest to tak zwany śpiewnik Kwanta-Berenta. Podstawą tego nowego zbioru pieśni było trzecie wydanie śpiewnika Daniela Kleina (1609–1666) Naujos Giesmjû Knygos (Królewiec, 1666), wydane pod tytułem Naujos pagérintos Giesmjû-Knygos (Królewiec, 1705) i przygotowane przez Friedricha Sigismunda Schustera (1671–1750). Tak zwany śpiewnik Kwanta-Berenta ukazał się jeszcze pięciokrotnie: 21735, 31738, 41740, 51745, 61748 r. 24 Śpiewnik ten zasadniczo kontynuował istniejącą w poprzednich śpiewnikach tradycję podawania twórców pieśni, jednak tłumacze lub autorzy nowych tekstów, w odróżnieniu od ich poprzedników żyjących w minionych wiekach, zostali w nim wskazani nie nazwiskami, lecz kryptonimami – przyczynę tego rozróżnienia wyjaśnił sam Kwant w niemieckiej przedmowie do śpiewnika: aby imiona zmarłych twórców pieśni i tłumaczy nie zostały zapomniane, a żyjących 25 nie narażały na pokusę pychy. 22 Ruigys 1986: 108. 23 Obecnie znany jest tylko jeden egzemplarz pierwszego (1732) wydania tego śpiewnika, przechowywany w Państwowej Bibliotece Dziedzictwa Kultury Pruskiej w Berlinie (niem. Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz; SBB PK: En 9820) (zob. Kaunas 1986: 269; LBP 18, nr 135). 24 LB I 45, Nr. 135. Szerzej o tym śpiewniku zob. Michelini 2009: 97–131; 2010. 25 Jedyny znany dziś egzemplarz pierwszego wydania (zob. przypis 23) nie ma żadnej przedmowy. Najwcześniejsza znana przedmowa Quandta pochodzi z drugiego wydania, zob. Quandt 1735-12-01: [VII–VIII]. 8 Rysunek 2. G1732: strona tytułowa; SBB PK: En 9820 Zarówno w pierwszym, jak i w późniejszych wydaniach pieśni Ruigysa oznaczano kryptonimem „P. R. P. W.“, tzn. łac. P[hilippus] R[uhigius,] P[astor] W[alterkemensis] (lit. Pilypas Ruigys, pastor z Valtarkiemia) (zob. ryc. 3, 4), toteż ich identyfikacja nie nastręcza trudności. Z kryptonimów tych wynika, że w wydaniu z 1732 r. opublikowano łącznie 9 pieśni Ruigysa. Należy przypomnieć, że pierwsze wydanie tak zwanego kancjonału Kwanta-Berenta składało się z części głównej (G1732 1–358, nr 1–301) oraz dodatku „APPENDIX arba Kittos naujos Gieſmes ßwė ey pridėtos“ (G1732 359– 408, nr 302–335). Pieśni Ruigysa znajdują się w obu częściach kancjonału. W części głównej znajdujemy sześć jego pieśni: 26 1) „Teraz z zastępem aniołów“ (G1732 8–9, nr 10), 2) „Jezus miły przyszedł“ (G1732 27 13–14, nr 14), Tu i dalej są one wymieniane w kolejności, w jakiej zostały ułożone w tym wydaniu kancjonału. 26 27 W różnych śpiewnikach pisownia tytułów pieśni Ruigysa (które pokrywały się z pierwszym wersem pieśni) nieco się różniła, dlatego tutaj i dalej podaje się je we współczesnej pisowni. W przypadkach, gdy cytowane jest konkretne wydanie śpiewnika, zachowuje się autentyczną pisownię. 9 Rysunek 3. G1732 199: fragment przetłumaczonej przez Ruigysa pieśni Johanna Francka „Jesu, meine Freude” („Jezu, radości moja”); SBB PK: En 9820 3) „Jezu, moja radości” (G1732 199–200, nr 182) (zob. rys. 3), 28 4) „Nie smuć się tak, serduszko” (G1732 204–206, nr 186), 5) „Ach, jak możemy ten świat kochać” (G1732 343–344, nr 292), 6) „Ach, jakże piękne niebo” (G1732 356–357, nr 300). W aneksie zamieszczono jeszcze trzy pieśni Ruigysa: 7) „Jezu, mój najmilszy” (G1732 375–376, nr 314), 8) „Co mogę ja, grzeszny, uczynić” (G1732 381–382, nr 318), 9) „Najmilsze słoneczko nieba” (G1732 401–403, nr 330). Tymi tekstami Ruigys wzbogacił repertuar oficjalnego śpiewnika, rozszerzając kilka tematycznych grup pieśni. Dwie pierwsze pieśni części głównej trafiły do rozdziału „Kolędy 28 W późniejszych wydaniach (nie później niż od piątego wydania, które ukazało się w 1745 r.) początek tej pieśni zmieniono na „Jezu, moja radości” (więcej na ten temat zob. rozdz. 4). 16 przetłumaczył na język litewski pieśń 61 Flittnera i Scrivera. Tłumacząc pieśni, zachował ich oryginalną strukturę, tzn. nie 62 skracał przekładów (zob. tabelę 2). Tabela 2. Pieśni Filipa Ruigysa publikowane w XVIII–pierwszej połowie XX w. w pruskich litewskich ewangelicko-luterańskich śpiewnikach Tytuły pieśni Ruigysa ← „Jesu, meine Niemieckie oryginalne Freude“ (6 zw.)67 (liczba tytuły pieśni Johann Franck (liczba strof) „Ach, piękne niebo“ (9 zw.) ← „Schöner (1605–1659) „Ach, jakże (8 strof) możemy kochać ten świat“ ← „O wie Leben“ (8 strof)64 mögen wir doch unser Heinrich Alberti (1604–1651) Himmelssaal“ (9 zw.)63 Simon Dach „Teraz z „Teraz zaśpiewajmy Engelein“ (4 zastępem aniołów“ (4 strof) zw.) ← Peter (von) (1569–1620) Hagen „Słońce „Der lieben Sonnen Licht und zwr.)65 Pracht“ niebiańskie najmilsze“ (9 strof) ← Christian Scriver „Duchu Boży, Ty Święty“ (13 zw.) –Filip (1675–1749) przetłumaczonych Ruigys G1735: „Jezu, (1629–1693) (6 strof) przez Ruigysa Autorzy pieśni „Jezu, moja radości“ (G1732, (1618–1677) „Jezu, moja nadziejo“ (10 strof) ← „Jesus, meine moja radości“) (10 Zuversicht“ Louise Henriette von Brandenburg Zob. (9 zwr.)66 (1627–1667) zw.)68 „Jezus miły przyszedł“ (4 zw.) ← „Unser Heil ist kommen“ (4 zw.)69 Heinrich Alberti 61 Michelini 2009: 282, 301. 62 Przy ustalaniu autorów niemieckich oryginałów i liczby strof oparto się na dziele Alberta Friedricha Wilhelma Fischera Kirchenlieder-Lexicon (t. I–II, 1878, 1879), a ponadto wykorzystano współczesny ewangelicki śpiewnik luterański Krikščioniškos giesmės (2007), w którym przy pieśniach podani są autorzy tekstu i melodii oraz tłumacze, a także oparto się na badaniach Guido Michelini’ego (2009; 2010). Trzy pieśni przetłumaczone przez Ruigysa – „Unser Heil ist kommen” Albertiego, „Schöner Himmelssaal” Dacha i „Nun laßt uns mit den Engelein” Hageno – nie są wymienione w dziele Fischera; w sprawie ich autorstwa zob. Koch 1973 [1867]a; 1973 [1867]b; także Michelini 2010: 225–226. 63 Koch 1973 [1867]b: 190. 64 Fischer 1879: 216. 65 Koch 1973 [1867]a: 276; 1973 [1867]b: 257; Wackernagel 1990 [1870]: 333. 66 Fischer 1878: 111. 67 Fischer 1878: 378–379. 68 Fischer 1878: 390–396. 69 Koch 1973 [1867]b: 196, 278. 17 „Co mogę ja, (7 zwr.) (1618–1678) grzeszny, czynić“ ← „Ach was soll ich Sünder Johann Flittner Reben“ (10 zwr.)71 „Kropelka winogron“ (10 zwr.) ← „Ein Tröpflein von 1627–1694) machen“ den Erasmus Finx (7 zwr.)70 (Francisci, „Nie smuć się tak, „Weg, mein Herz, mit den Gedanken“ (12 zwr.)72 serduszko“ (12 (1607–1676) zwr.) ← Paul Gerhardt „Przebudź się (7 zwr.)73 teraz, duszyczko“ (7 zwr.) ← „Wohl auf, Herz und Gemüte“ Michael Schernack (1622–1675) 4. TENDENCJE REDAKCJI PIEŚNI RUIGISA 4.1. Pieśni Ruigisa zaczęto redagować jeszcze przed 1732 rokiem, kiedy po raz pierwszy opublikowano je w pierwszym wydaniu śpiewnika Kvanta-Berenta. Niezmienna aż do przedednia II wojny światowej pozostała jedynie struktura pieśni Ruigisa, tj. liczba strof (por. G1732 i G1936). Według Ostermejera Ruigis oburzał się, że początek przetłumaczonej przez niego pieśni „Jezu, moja radości” został zepsuty: w pierwszych wydaniach śpiewnika Kvanta-Berenta wydrukowano „Jezu, moja radość i pociecha serca”, dlatego tłumacz obwiniał redaktora śpiewnika Berenta oraz jego pomocnika Milkusa. I rzeczywiście zarówno w pierwszym, jak i w drugim wydaniu podano 74 takie tłumaczenie: „IEʒau mano D augſmas, ir Sʒirdiês Penukßlas“ (G1732 199, Nr. 182; G1735 229, Nr. 206). Można przypuszczać, że podczas redagowania tekstu tej pieśni tłumaczenie przybliżono do niemieckiego oryginału: pieśń stworzona przez Francka, która po raz pierwszy ukazała się w 1653 roku w śpiewniku Johanna Crügera Praxis pietatis melica, rozpoczyna się słowami „IEſu meine freude / Meines hertʒens weyde“. Później ten fragment poprawiono, prawdopodobnie zgodnie z tym, jak Ruigis przetłumaczył go od początku. Poprawkę widać w piątym wydaniu śpiewnika Kvanta-Berenta: „Iėʒau Dʒaugſmas mano, kurs man Sʒird gano“ (G1745 252, Nr. 248). Taka wersja przekładu dotarła także do czwartej dekady XX wieku: „Iẽʒau, Dʒiaugſmas mano, kurs man Sʒird gano“ (G1936 252, Nr. 248). Należy wspomnieć, że Ostermejer, pisząc historię litewskich śpiewników, wysunął zarzuty wobec niemal wszystkich pieśni Ruigysa: „Jezu, mój ukochany“, „Duchu Boży, ty święty“, „Przebudź się teraz, duszyczko“, „Nie złość się tak, serduszko“, „Słońce niebiańskie, najukochańsze“, „Ach, jak możemy kochać ten świat“, „Ach, piękne niebo“, „Kropelka winogronowa“. Uznając dzieło leksykograficzne – dwujęzyczny słownik – za najwartościowszą 75 pracę Ruigysa, Ostermejer krytycznie oceniał jego talent twórczy oraz przekłady i twierdził, że jego „poezja nie jest czysta, raczej sztywna i niezgrabna, to samo można powiedzieć o pieśni oryginalnej“. Uwzględniając tak krytyczną ocenę, można przypuszczać, 76 70 Fischer 1878: 26–27. 71 Fischer 1878: 162–163. 72 Fischer 1879: 340. 73 Fischer 1879: 406. 74 Zob. szerzej Ostermeyer 1793: 112–113; Ostermejeris 1999: 356–357. 75 Ocenę pieśni Ruigysa zob. Ostermeyer 1793: 124–128; Ostermejeris 1999: 361–363. 76 Ostermeyer 1793: 260; Ostermejeris 1996: 421. 18 że przejmując pieśni Ruigysa do własnego śpiewnika Giesmes ßwentos Bažnyczoje ir Namėj’ giedojamos, w większym lub mniejszym stopniu również je redagował. 4.2. Analiza porównawcza pieśni Ruigysa opublikowanych w wydaniach z 1732 i 1735 r. świadczy o tym, że ich redakcja ma zasadniczo charakter językowy. Poprawki widoczne w tych pieśniach odpowiadają ogólnym tendencjom redakcji tekstów G1735. 77 W większości są to poprawki ortograficzne. Na przykład w gramatyce języka litewskiego Kleina Grammatica Litvanica (Królewiec, 1653) utrwalony znak diakrytyczny <ć> do oznaczania miękkiej afrykaty [č’], konsekwentnie stosowany w G1732, w G1735, które 78 ukazało się trzy lata później, uparcie zmieniany jest na dwuznak <cʒ>, przy jednoczesnym zaniechaniu <i> oznaczającego palatalizację, tj. [č’] <ć> → <cʒ>, np.: ſėdinćiamui G1732 8 → ſėdincʒamui G1735 11; krikßćionißkay G1732 14 → krikßcʒonißkay G1735 16; ne kenćiu G1732 199 → ne kencʒu G1735 230; taćiau G1732 204, 205 → tacʒau G1735 238; mylėćiau G1732 206 → mylėcʒau G1735 239; ßiôs G1732 376 → G1735 ßôs 67. Do oznaczania spółgłosek [ž] i [ž’] zamiast <Ʒ> systematycznie stosowany jest znak z diakrytykiem <>, tj. [ž] i [ž’] <Ʒ> → < >, np. : Ʒmones G1732 8 → mones G1735 11; Ʒémês G1732 199 → émês G1735 230; Ʒodij ʼ G1732 204 → odij ʼ G1735 237. Co prawda znak ten sporadycznie pojawiał się już w G1732. Zmieniona została także pisownia afrykaty [dž’], tj. <dʒ> → <d >, np.: ſpindʒuſi G1732 401 → ſpinduſi G1735 321; paſſidʒaugdama G1732 401 → paſſidaugdama G1735 321; ſaldʒey G1732 357 → ſald ey G1735 395. Głos [ ·] coraz częściej oddawano za pomocą stworzonego przez Kleina znaku <ė>, tj. [ ·] <e> → <ė>, np.: tewißkay G1732 199 → tėwißkay G1735 230; tyleti G1732 199 → tylėti G1735 230; paſleptas G1732 343 → paſlėptas G1735 382. Skorygowano pisownię niektórych form morfologicznych. I tak poprawiono pisownię końcówki 3. osoby trybu życzącego po spółgłosce <j>: te ſmarkauje G1732 199 → te ſmarkauja G1735 230; te ruſtauje G1732 199 → te ruſtáuja G1735 230. Zmieniono również pisownię imiesłowów przysłówkowych czasu teraźniejszego utworzonych za pomocą przyrostka -ant po tej samej spółgłosce: ſaugojent G1732 199 → ſaugojant G1735 229; lojent G1732 199 → lojant G1735 229. Coraz częściej stosowano akut, który oznaczał nie tylko szerszy, dłuższy sposób wymawiania samogłosek, lecz także sylabę akcentowaną, a umieszczany nad 79 dyftongami i mieszanymi dwugłoskami, wskazywał zarazem na intonację opadającą, np.: gelbti G1732 8 → gélbti G1735 11; Meilês G1732 199 → Méilês G1735 230; gers G1732 204 → gérs G1735 237; galim G1732 343 → gálim G1735 381; Pakajaus ‘ramybės’ G1732 402 → Pakájaus G1735 321; ten G1732 357 → tén G1735 395. Korekt fonetycznych jest zaledwie kilka. Zwykle korygowano przypadki mieszania [ ·] i [ie], [o·] i [uo], powstałe wskutek właściwego gwarom zachodnioaukštaitskim Prusów Litewskich 77 Szerzej o tendencjach redakcyjnych pieśni opublikowanych w wydaniu z 1735 r. zob. Triškaitė 2020: 62–67. 78 Zob. Klein 1653: 4–5. 79 Zob. Klein 1653: 2. 19 upodobnienia wymowy tych głosek, innymi słowy, z powodu dyftongizacji [ ·], [o·] i monoftongizacji [ie], [uo], np.: apgiedints G1732 382 → apgėdints G1735 141; Lėpſn G1732 205 → Liepſn G1735 239; nėkaddôs G1732 205 → niekaddôs G1735 239; Waldůnui ‘władcy’ G1732 9 → Waldonui G1735 12. Zdarzają się korekty na poziomie morfologii. Oto poprawiana jest końcówka miejscownika liczby mnogiej rzeczowników, np.: iness. pl. m. Elgimůſa G1732 8 → Elgimůſe G1735 11; Wargůſa G1732 8 → Wargůſe G1735 11. Taki kierunek poprawek najprawdopodobniej zainspirowała ustalona w gramatyce Kleina zasada, że w formach miejscownika liczby mnogiej rodzaju żeńskiego pisze się -sa, a rodzaju męskiego – -se. Należy również wspomnieć o zmianie przedrostka pavedinio na 80 suvediniu: paſſigrießijom ‘zgrzeszyliśmy’ G1732 205 → ſuſſigrießijom G1735 239. Prawdą jest, że tę poprawkę można wiązać również z motywami stylistycznymi. Do tego rodzaju poprawek najprawdopodobniej należy także taka zmiana postaci przysłówkowej, w której zrezygnowano z nietypowo dodanej partykuły g(i): Dėlg ʼ to G1732 8, 9 → Dėl to G1735 11, 12. Kilkakrotnie zmieniono leksykę: ô G1732 8, 381 → ir G1735 11, 141; Mároſe G1732 205 → Iuroſe G1735 239; Patėßa G1732 356 → Pagalba G1735 394. Poprawiono pozostałe błędy korektorskie w G1732, np. : Skan mmo G1732 206 → Skanummo G1735 239; E kit G1732 199 → Eikit G1735 230. Do błędów korektorskich prawdopodobnie należą również następujące przypadki: acc. sg. f. Karalyſte G1732 344 → Karalyſt G1735 382; Ranka G1732 375 → Rank G1735 66; Nakti G1732 403 → Nakt G1735 322; acc. sg. m. Iėʒu G1732 401 → Iėʒ G1735 321. 4.3. Jak wspomniano, obecnie nie jest znany ani jeden zachowany egzemplarz trzeciego (1738) i czwartego (1740) wydania śpiewnika Kwanta-Berenta, dlatego brak danych, jak redagowano w nich pieśni Ruigysa i czy w ogóle je redagowano. 4.4. Nowe tendencje redakcyjne odzwierciedlają pieśni Ruigysa w piątym (1745) wydaniu śpiewnika Kwanta-Berenta. W pierwszej kolejności należy wspomnieć, że zauważono prawidłowe poprawki odwrotne niż w drugim wydaniu. Na przykład dwuliterowa afrykata <d > → <dʒ>, np. : Daugſmas G1732 199, G1735 229 → Dʒaugſmas G1745 252; Daugſmui G1732 200, G1735 230 → Dʒaugſmui G1745 252; Daugſm G1732 205, G1735 238 → Dʒaugſm G1745 261; ne geid iu G1732 204, ne geid u G1735 238 → ne geidʒu G1745 261; Kerd us ‘piemuo’ G1732 204, G1735 238 → Kerdʒus G1745 261; atleid G1732 205, atléid G1735 238 → atléidʒ G1745 261; Sud ia ‘teisėjas’ G1732 343, Sud a G1735 382 → Sudʒa G1745 398; glaud ey G1732 375, G1735 66 → glaudʒey G1745 71; did u G1732 403, G1735 322 → didʒu G1745 334. Tendencja ta jest zachowywana również w innych podobnych przypadkach, np. : Slowês G1732 375, G1735 66 → Sʒlowês G1745 71; Gro ybe G1732 401, G1735 321 → Groʒybe G1745 333. W użyciu akutu występuje zróżnicowanie. Z jednej strony w G1745 nadal są kontynuowane widoczne w G1735 starania, aby rozmieszczać ten diakryt, zwykle oznaczający szerszą, dłuższą wymowę tych samogłosek lub sylabę akcentowaną, a zarazem intonację akutową, np. : Skarbas ‘majątek’ G1732 199, G1735 Zob. Klein 1653: 29. 80 20 230 → Skárbas G1745 252; Darbas G1732 199, G1735 230 → Dárbas G1745 252; Lutas ‘lew’ G1732 204, G1735 238 → Lút[as] G1745 251. Z drugiej strony odnotowano przypadki przeciwne: durnódams ‘głupkując’ G1732 199, G1735 230 → durnodams G1745 252; begedódams G1732 199, G1735 230 → begiedod[ams] G1745 252; Mónai ‘oszustwo’ G1732 199, G1735 230 → Monai G1745 252. W odróżnieniu od wcześniejszych wydań, w piątym widoczna jest wyraźna tendencja do rezygnacji z akutu w przyrostku czasowników -oti, a także z cyrkumfleksu w rdzeniu wyrazów i w przyrostkach, np.: jėßkóti G1732 204, G1735 238 → jėßkoti G1745 261; kilnóti G1732 13, G1735 16 → kilnoti G1745 17; paſſidabóti ‘strzec się’ G1732 204, G1735 238 → paſſidaboti G1745 261; kôl G1732 375, G1735 66 → kol G1745 71; nôr G1732 199, G1735 230 → nor G1745 252; apſaugôt G1732 8, G1735 11 → apſa[u]got’ G1745 12; aibôt G1732 199, G1735 230 → aibot G1745 252. Nowością w tym wydaniu jest również to, że prawidłowo zmieniono pisownię zaimków jis i tu, używanych w zdaniu zamiast imion Bóg oraz Jezus Chrystus: wcześniej zazwyczaj pisano je wielką literą, natomiast w G1745 wszędzie widoczna jest mała litera, np. : Iis G1732 200, G1735 230 → jis G1745 253; Io G1732 204, G1735 238 → jo G1745 260; Iam G1732 401, G1735 321 → jam G1745 333; I G1732 381, G1735 141 → j G1745 148; Taw G1732 344, G1735 382 → taw G1745 398; Tawês G1732 199, Taw s G1735 229 → taw[ s] G1745 252; Tawe G1732 357, Taw G1735 395 → taw G1745 409; Tu G1732 356, G1735 395 → tu G1745 409; Taw ſpi G1732 357, G1735 395 → taw ſpi G1745 409; Tawimʼ G1732 357, G1735 395 → tawimʼ G1745 409. Formy odimienne przymiotników i zaimków skłania się pisać małą literą: Gerrujû G1732 356, 357, G1735 394, 395 → ger[r]ujû G1745 408, gerru[jû] G1745 409; Pikteji G1732 344, G1735 382 → piktieji G1745 398 (w tym przykładzie widoczna jest również <e> zmiana na <ie>); Sawujû G1732 357, G1735 395 → ſawu[jû] G1745 409; Smutnujû ‘smutnych, przygnębionych’ G1732 381, G1735 141 → ſmutnujû G1745 148 (por. przymiotnik Sudnoj ʼ ‘ostatniego sądu’ G1732 382, G1735 141 → ſudnoj ʼ G1745 149). Starano się konsekwentniej odzwierciedlać zredukowane końcówki za pomocą apostrofu, np. : Swiets G1732 199, G1735 230 → Swiet’s G1745 252; atſtókit G1732 199, G1735 230 → atſtokit’ G1745 252; důkit G1732 199, G1735 230 → důkit’ G1745 252; ißklut ‛wydostać się, ocalić się’ G1732 205, G1735 238 → ißklút’ G1745 261; priim G1732 205, G1735 239 → priim’ G1745 261; kreipkit G1732 376, G1735 67 → kreipkit’ G1745 71; gywen G1732 382, gywén G1735 141 → gywén’ G1745 149; u miegt G1732 402, G1735 321 → u miegt’ G1745 334. Apostrof zapisuje się również w miejscu samogłoski „wyrzuconej” ze względu na liczbę sylab: Prießninks G1732 199, G1735 230 → Prieß’nink’s G1745 252. Podobnie jak wcześniej, występują poprawki na poziomie fonetycznym: skorygowano przypadki mieszania [ ·] i [ie], [o·] i [uo], np.: dowanůja G1732 8, G1735 11 → dowanoja G1745 13; Nėkai G1732 199, G1735 230 → Niekai G1745 252; paſilėkt G1732 205, G1735 238 → paſiliekt G1745 261; Pikteji G1732 344, G1735 382 → piktieji G1745 398; elgſôs G1732 344, G1735 382 → elgſůs G1745 398; dėſos G1732 381, G1735 141 → dėſůs G1745 148. G1745 świadczy o tym, że w tym wydaniu (a być może już we wcześniejszym z 1740 r.) poprawiono początek pieśni Ruigisa „Jėzau, džiaugsmas mano”, z powodu którego jego redakcję niegdyś krytykował 21 (zob. 4.1): IEʒau mano D augſmas, ir Sʒirdiês Penukßlas G1732 199, G1735 229 → Iėʒau Dʒaugſmas mano, kurs man Sʒird gano G1745 252. Warto również wspomnieć, że w tym wydaniu występują także zmiany na poziomie grafiki: najprawdopodobniej ze względu na możliwości drukarni samogłoskę [·] obok litery <ė> zaczęto naprzemiennie oznaczać również jako <ẽ>, choć wartość fonetyczna pozostaje ta sama, np.: atėjo G1732 13, G1735 16 → atẽjo G1745 16. 4.5. Szóste (1748), tj. ostatnie wydanie tak zwanego kancjonału Kvantasa-Berenta, niewiele różni się od piątego (1745); nieliczne poprawki odnotowane w pieśniach Ruigisa zasadniczo odzwierciedlają te same zasady redakcyjne zastosowane w G1745. Pojedyncze zmiany widoczne są, jak się zdaje, jedynie na poziomie interpunkcji lub w rozmieszczeniu poszczególnych diakrytyków. 4.6. W pieśniach Ruigisa opublikowanych w tak zwanym klasycznym kancjonale Szymelpenigisa również nie zauważono nowych, wyraźniejszych kierunków redakcyjnych (por. G1748 i G[1752], G1757). Niemniej jednak występują tu różnego rodzaju pojedyncze poprawki, np. rezygnuje się z nadmiarowej partykuły zwrotnej: neſʼbijókis G1732 204, G1735 238, G1745 260, G1748 260 → nebijókis G[1752] 260, nebijókis’ G1757 260; spójnik o niekiedy zastępowany jest spójnikami bet lub ir: ô wey G1732 204, o wey G1735 238, G1745 260, G1748 260, G[1752] 260 → bet wey G1757 260; ô G1732 204, o G1735 238, G1745 261, G1748 261, G[1752] 261 → ir G1757 261; korygowane są również konstrukcje składniowe: Tai dara Dwaſe ßwenćiama G1732 9, Tai dara Dwaſe ßwencʒama G1735 12, tai dara Dwaſe ßwencʒama G1745 13, G1748 13 → tai Darb’s Dwaſês ßwentinnancʒôs G[1752] 13, G1757 13 itd. Należy wspomnieć, że w śpiewnikach Šimelpenigisa zmienia się grafika niektórych czcionek drukarskich, dokładniej – czcionki oznaczające samogłoski nosowe, z przekreśleniem, zastępowane są czcionkami z „noskiem”: < > → <ą>, < > → <ę> (jednak z przekreśleniem pozostają czcionki oznaczające dwie pozostałe samogłoski nosowe < > i < >), np. : Diew G1732 8, G1735 11, G1745 12, G1748 12 → Diewą G[1752] 12, G1757 12; miel G1732 8, G1735 11, G1745 12, G1748 12 → mielą G[1752] 12, G1757 12; Mergél G1732 13, G1735 16, G1748 16 → Mergélę G[1752] 17, G1757 17. 4.7. Pieśni Ruigio, opublikowane w śpiewniku wydanym przez Kebera w 1832 r., w porównaniu z tekstami redagowanymi jeszcze przez samego Šimelpenigisa na początku drugiej połowy XVIII w., wykazują już istotne nowe rozwiązania redakcyjne. Przede wszystkim należy 81 wspomnieć o tym, że uwidacznia się tendencja do rezygnacji z podwajania spółgłosek oznaczającego krótkość poprzedzającej samogłoski, np.: dangißkaſſis G1732 205, G1735 239, G1745 261, G1748 261, G[1752] 261, G1757 261 → dangißkaſis G1832 300; diddeli G1732 205, G1735 239, G1745 262, G1748 262, G[1752] 262, G1757 [2]62 → dideli G1832 300; labbay G1732 205, G1735 239, G1745 262, G1748 262, G[1752] 262, G1757 [2]62 → labay G1832 300; Meddus G1732 200, G1735 230, G1745 253, G1748 253, G[1752] 253, G1757 253 → Medus G1832 289; mielaſſis G1732 8, G1735 11, G1745 12, G1748 12, G[1752] 12, G1757 12 → mielaſis G1832 14; tikkraſis G1732 8, G1735 11, G1745 12, G1748 12, G[1752] 12, G1757 12 → tikraſis G1832 14, chociaż różnorodność nadal 81 O właściwościach językowych śpiewnika Kebera zob. Kabašinskaitė 2001: 45–47. 22 jest nieunikniona. Podwójne spółgłoski dość systematycznie zachowuje się w przyrostkach abstraktów -immas i -ummas, np. : Suſſimėgimmas G1732 8, G1735 11, G1745 12, 82 G1748 12, G[1752] 12, G1757 12 → Suſimėgimmas G1832 15. Również stopniowo powraca się do oznaczania palatalizacji spółgłosek literą <i>, np.: 83 mylėćiau G1732 206, mylėcʒau G1735 239, G1745 262, G1748 262, G[1752] 262, G1757 [2]62 → mylẽcʒiau G1832 300; Kerd us G1732 204, G1735 238, Kerdʒus G1745 261, G1748 261, G[1752] 261, G1757 261 → Kerdʒius G1832 299; Klyſtanćiujû G1732 204, Klyſtancʒujû G1735 238, G1745 261, G1748 261, G[1752] 261, G1757 261 → Klyſtancʒiujû G1832 299; ne geid iu G1732 204, ne geid u G1735 238, ne geidʒu G1745 261, G1748 261, G[1752] 261, G1757 261 → ne geidʒiu G1832 299. Warto przypomnieć, że już w pierwszym wydaniu kancjonału Kvanto-Berento w pewnych przypadkach, najczęściej po spółgłosce <ć> i afrykacie <dʒ>, zgodnie z zasadami deklarowanymi przez Kleina, stosowano taki znak odzwierciedlający miękkość spółgłosek. Spośród poprawek innego rodzaju warto wymienić zmianę przypadka: Garbe taw Diewui wiſſaday G1732 8, G1735 11, Garbe taw, Diewui wiſſaday G1745 12, G1748 12, G1757 12 → Garbe taw, Diewe, wiſſaday G1832 14. Należy również wspomnieć o zmianie na poziomie grafiki – o wymianie czcionek oznaczających samogłoskę [·], tj. <ė> → <ẽ>, np. : Tėw G1732 8, G1735 11, G1748 12, Tėwą G[1752] 12, G1757 12 → Tẽwą G1832 14; Iėʒus G1732 13, G1735 16, G1748 16, G[1752] 16, G1757 16 → Iẽʒus G1832 16(c); norėjo G1732 13, G1735 16, G1748 16, G[1752] 16, G1757 16 → norẽjo G1832 16(c); mylėti G1732 14, G1735 16, G1748 17, G[1752] 17, G1757 17 → mylẽti G1832 16(c). 4.8. Bodaj najwyraźniejszą cechą redakcji Kuršaitisa, odzwierciedlającą się w pieśniach Ruigysa, jest jeszcze bardziej konsekwentne i radykalne rezygnowanie z podwójnych spółgłosek, np. : Gerrummo G1732 205, G1735 239, G1745 262, G1748 262, G[1752] 262, G1757 [2]62, Gerummo G1832 300 → Gerumo G1877 262; prigimm s G1732 204, G1735 238, G1745 260, G1748 260, prigimmęs G[1752] 260, G1757 260, G1832 299 → prigimęs G1877 260; wiſſaday G1732 8, G1735 11, G1745 12, G1748 12, G[1752] 12, G1757 12, G1832 14 → wiſaday G1877 12, choć sporadycznie wciąż przedostają się przypadki wcześniej stosowanej pisowni. Również jeszcze zdecydowaniej powraca się do systematycznego oznaczania palatalizacji spółgłosek za pomocą znaku <i>, np.: monû ‘ludzi’ G1732 9, G1735 12, G1745 13, Ʒmonû G1748 13, G[1752] 13, G1757 13, G1832 15 → moniû G1877 13; ißneßoti G1732 13, G1735 16, G1745 17, G1748 17, G[1752] 17, G1757 17, G1832 16(c) → ißneßioti G1877 17; krikßćionißkay G1732 14, krikßcʒonißkay G1735 16, G1745 17, G1748 17, G[1752] 17, G1757 17, G1832 16(c) → krikßcʒionißkay G1877 17; Awélû G1732 204, G1735 238, G1745 261, G1748 261, G[1752] 261, G1757 261, G1832 299 → Awéliû G1877 261; Angelėlams G1732 205, G1735 82 W śpiewniku Kebera abstrakty z przyrostkami -immas, -ummas nadal zapisywane są z podwójnymi spółgłoskami, zob. Kabašinskaitė 2001: 45. 83 W śpiewniku Kebera znak miękkości wprowadzono po miękkich spółgłoskach [č’], [dž’], [š’], [ž’] (Kabašinskaitė 2001: 45). 23 238, G1745 261, G1748 261, G[1752] 261, G1757 261, Angelẽlams G1832 300 → Angẽlẽliams G1877 261. Zaczyna się stosować litery nosowe lub <u> z cyrkumfleksem w przedostatniej sylabie odpowiednich form zaimkowych, np.: acc. sg. f. Sʒwentaje G1732 13, G1735 16, [ßw]entaje G1745 17, ßwentaje G1748 17, G[1752] 17, G1757 17, ßwentaję G1832 16(c) → ßwentąję G1877 17; acc. sg. m. mielaj G1732 13, G1735 16, G1745 17, G1748 17, G[1752] 17, G1757 17, mielaji G1832 16(c) → mieląj G1877 17; gen. pl. Gundintujû G1732 205, G1735 238, G1745 261, G1748 261, G[1752] 261, G1757 261, Gundintujù G1832 299 → Gundintûjû G1877 261; dopełniacz l.mn. Bėdnujû ‘biednych’ G1732 8, G1735 11, G1745 13, B[ẽ]dnujû G1748 13, Bėdnujû G[1752] 13, G1757 13, B[ẽ]dnujû G1832 14 → Bẽdnûjû G1877 13. Poprawiane są przypadki mieszania [ė] i [ie], np.: teber G1732 204, tebėr G1735 237, tebẽr G1745 260, teb[ė]r G1748 260, tebėr G[1752] 260, G1757 260, tebẽr G1832 299 → tebier G1877 260; praes. 2 sg. wertės G1732 204, G1735 238, wert[ẽ]s G1745 260, wertės G1748 260, wertés G[1752] 260, wertės G1757 260, wertẽs G1832 299 → werties G1877 260; Ne wienėmʼs Gerrėmʼs G1732 204, G1735 238, G1745 261, G1748 261, Ne wienėms Gerrėmʼs G[1752] 261, G1757 261, Ne wienẽms Gerẽmʼs G1832 299 → Ne wieniems Geriemʼs G1877 261; nėkin G1732 205, G1735 238, G1745 261, G1748 261, G[1752] 261, G1757 261, nẽkin G1832 299 → niekin G1877 261. Z korekt morfologicznych należy wspomnieć, że w pieśni Ruigysa „Jėzus miels atėjo” derywat z przyrostkiem -ėlis zmieniono na derywat z przyrostkiem -ulis: Pawargelis G1732 13, G1735 16, Pawargėlis G1745 17, G1748 17, G[1752] 17, G1757 17, Pawargelis G1832 16(c) → Pawargulis G1877 17. Z drugiej strony nie można wykluczyć, że taką korektę mogły motywować względy stylistyczne. 4.9. W ostatnim śpiewniku ewangelicko-luterańskim, który ukazał się przed II wojną światową — Pagerintos giesmių knygos, wydrukowanym w 1936 r. w należącej już wówczas do Republiki Litewskiej Kłajpedzie, w drukarni „Lituania” — w pieśniach Ruigysa nie widać nowych kierunków redakcyjnych. Jedynie jeszcze konsekwentniej przestrzegano zasad redakcji językowej stosowanych już w XIX w., np. poprawiono przypadki podwajania spółgłosek, które przeoczyły wcześniejsze wydania (zwłaszcza z <ſſ>), i jeszcze uporczywiej umieszczano znak <i> oznaczający palatalizację spółgłosek. Co prawda, zaproponowany przez Kuršaitisa wariant derywacyjny pavargulis nie został przyjęty; powrócono do używanego niegdyś derywatu z przyrostkiem -ėlis – pavargėlis. Słowo marios zmieniono na marės i odmieniono według innego paradygmatu. Ponadto przejrzano interpunkcję: na nowo wyznaczono granice zdań, a wewnątrz zdania doprecyzowano jego segmentację lub wybrano inne znaki interpunkcyjne (np. dwukropek zamiast średnika). Jak podaje Domas Kaunas, ze względu na niezwykle dużą objętość (696 pieśni) ten śpiewnik oceniano nieprzychylnie. Ponadto ówczesne społeczeństwo nie było zgodne co do języka pieśni, który w ciągu kilku stuleci znacznie oddalił się już od rzeczywistego użycia: starsze pokolenie wiernych chciało zachować stabilność i nie aprobowało zmian językowych, podczas gdy 24 inteligencja domagała się starannej redakcji języka śpiewnika zgodnie z ówczesnymi normami, co 84 więcej, proponowano przejście od czcionki gotyckiej do łacińskiej. Jak świadczą badania Dariusa Petkūnasa, konsystorz litewskich ewangelików luteranów, współpracując z konsystorzem litewskich ewangelików reformowanych, dążył do przygotowania ekumenicznego śpiewnika w 85 języku ogólnym, jednak nowy zbiór pieśni w 1942 r. wydali drukiem wyłącznie reformowani. Nie zagłębiając się w to, jak autorom ekumenicznego śpiewnika udało się zrealizować swoje cele, dlaczego nie został on zatwierdzony przez luteranów, ani nie analizując śpiewników litewskich ewangelików luteranów funkcjonujących w drugiej połowie XX w. na Litwie i na emigracji, należy jednak krótko powiedzieć, że w ciągu trzech stuleci istnienia pieśni Ruigysa najintensywniej redagowano je podczas przygotowywania obecnego luterańskiego śpiewnika Krikščioniškos giesmės (2007): zamieszczone tu pod nazwiskiem Ruigysa 8 tekstów najbardziej zmieniło swój pierwotny kształt. Charakter redakcji jest nie tylko językowy (t. y. poprawiano pisownię, interpunkcję, leksykę, morfologię, składnię), lecz obejmuje również środki wyrazu artystycznego, ponadto występują także zmiany strukturalne (t. y. zmniejszono liczbę strof). Wśród przejętych pieśni znajdują się nie tylko pieśni tłumaczone, lecz także pieśń „Dvasia Dievo tu šventoji” stworzona przez samego Ruigysa, jednak znacznie skrócona: z 13 strof pozostało 6. Jak twierdzą redaktorzy nowego śpiewnika, dążenie do zachowania dziedzictwa kulturowego litewskiej hymnografii i włączenia do repertuaru zbioru pieśni dawnych, a zarazem uwzględnienia współczesnych potrzeb wspólnoty luterańskiej nieuchronnie zmuszało do bardziej radykalnej redakcji dawnych tekstów: nie tylko do rezygnacji z leksykalnych i syntaktycznych obcości, a także archaicznych słów i ich form, lecz również do zapewnienia płynnego wersyfikowania zgodnie z zasadami budowy wiersza, dostosowania tekstu pieśni do melodii, tj. uzgodnienia rytmiki melodii z naturalnym akcentem poprawnego języka, dążenia do możliwie najlepszej artykulacji tekstów podczas śpiewu, a także, w celu uniknięcia powtarzania treści, zmniejszenia liczby strof itd. 86 5. WNIOSKI 1. Analiza oparta na źródłach pierwotnych pozwoliła zrekonstruować wkład Ruigysa w rozwój repertuaru oficjalnego kościelnego śpiewnika ewangelicko-luterańskiego. Z jednej strony wykazała, że litewski śpiewnik był stopniowo uzupełniany pieśniami przetłumaczonymi i napisanymi przez Ruigysa. Z drugiej strony potwierdziła twierdzenie Ostermejera, autora pierwszej historii litewskich śpiewników Erste Littauische Liedergeschichte (1793), że Ruigys dał litewskiemu śpiewnikowi w sumie 12 pieśni. 2. Pieśni Ruigysa, opublikowane po raz pierwszy w śpiewniku Berenta Iß naujo pérweizdėtos ir pagérintos Giesmû-Knygos (Królewiec, 11732), stały się trwałą częścią repertuaru litewskiego oficjalnego kościelnego śpiewnika ewangelicko-luterańskiego i przetrwały nie tylko do czwartej dekady XX w., lecz niektóre z nich, co prawda w znacznie odnowionej formie, – nawet do naszych czasów. 84 O ówczesnej ocenie Pagerintos giesmių knygos, które ukazały się w Kłajpedzie w 1936 r. i wcześniej (w 1930 r.), a także o dążeniach inteligencji zob. Kaunas 1996: 618–619. 85 Więcej o przedwojennych staraniach ewangelików luterańskich zmierzających do wydania śpiewnika w ogólnym języku litewskim zob. Petkūnas 2012: 7–26; o ekumenicznym śpiewniku przygotowywanym wspólnie przez luteranów i reformowanych oraz o zbiorze pieśni zaaprobowanym i wydrukowanym w 1942 r. wyłącznie przez reformowanych zob. Petkūnas 2019: 41–68; o śpiewniku opracowanym w czasach sowieckich zgodnie z normami języka ogólnego oraz o jego trzech wydaniach (Maldų ir giesmių knygelė 11956, Giesmių ir maldų knygelė 21982, 31988) zob. Petkūnas 2023: 54–77. 86 Szerzej o zasadach redakcyjnych nowego śpiewnika ewangelicko-luterańskiego Krikščioniškos giesmės zob. Kiseliūnaitė 2012: 59–65. 25 Wbrew opinii Biržiški w pierwszym (1732) wydaniu tak zwanego śpiewnika Kvantasa-Berenta opublikowano 9 pieśni Ruigysa (co sugerowały już badania Michelini’ego). Stanowiły one około 12 proc. nowych pieśni tego wydania. Dokładnie tyle samo opublikowano również w drugim wydaniu (1735). Jak dotąd brak danych o pieśniach Ruigysa w trzecim (1738) i czwartym (1740) wydaniu, ponieważ obecnie nie jest znany ani jeden egzemplarz tych wydań. Mimo to przeprowadzona analiza ujawniła, że do połowy XVIII wieku repertuar oficjalnego śpiewnika uzupełniono o nowe pieśni Ruigysa: w piątym wydaniu (1745) opublikowano jeszcze 3 jego pieśni, innymi słowy, ich łączna liczba wzrosła do 12. Tak więc mniej więcej od piątej dekady XVIII wieku wszystkie te pieśni Ruigysa przedrukowywano aż do przeddzień drugiej wojny światowej: w ostatnim wydaniu Pagerintos giesmių knygos (Kłajpeda, 1936) nadal znajduje się 12 pieśni Ruigysa. Znajdują się one również we współczesnym śpiewniku ewangelicko-luterańskim Krikščioniškos giesmės (Wilno, 2007), tyle że jest ich o jedną trzecią mniej – 8, wśród nich także oryginalna pieśń Ruigysa „Dvasia Dievo tu šventoji”, choć znacznie skrócona i zredagowana. Tak trwająca niemal trzy stulecia ciągłość pieśni Ruigysa świadczy o ich trwałości i aktualności dla współczesnej wspólnoty luterańskiej. 4. Pieśni Ruigysa publikowano nie tylko w oficjalnym śpiewniku ewangelicko-luterańskim: oto opublikowano je w zbiorze pieśni Ostermejera Giesmes ßwentos Bažnyczoje ir Namėj’ giedojamos (Królewiec, 1781), a wszystkie 12 przejęto do zbioru Milkausa Sénos ir naujos krikßczonißkos Giesmės (Królewiec, 1806). 5. Począwszy od pierwszego (1732) wydania kancjonału Kvanta-Berenta pieśni Ruigysa były mniej lub bardziej redagowane. Przegląd redakcji tych pieśni w kancjonałach XVIII–pierwszej połowy XX w. ujawnił, że zasadniczo dominowały poprawki językowe. Obejmowały one kilka poziomów: najczęściej poprawiano ortografię i interpunkcję, lecz niekiedy pojawiały się również korekty fonetyki, morfologii, leksyki i składni. Niektóre poprawki mogły być motywowane względami stylistycznymi. Prawdopodobne jest, że omówione wyraźniejsze tendencje w poprawianiu pieśni Ruigysa odzwierciedlały także ogólne tendencje redakcyjne konkretnych kancjonałów oraz zmieniające się z czasem poglądy językowe ich redaktorów. ŹRÓDŁA G1732: Ißnaujo pérweiʒdėtos ir pagérintos Gieſmû=Knygos [Nowo zrewidowane i ulepszone Księgi pieśni] / kurrůſe brangiáuſos ſénos ir naujos Gieſmes ſuraßytos / Diewui ant Garbês / ir Pruſû Karalyſteje eſantiems Lietuwninkams ant Dußû Ißgánimo / podraug ſu Maldû=Knygomis / kurrůſe ne tiktay ſénos, bet ir naujos Małdos randamos yra, Karalaucʒuie, Anno 1732. Iſſpauſtos Iono Prideriko Reuſnero; SBB PK: En 9820. (Wydanie internetowe: Jonas Berentas, Na nowo przejrzane i ulepszone księgi pieśni, 1732, opracowanie transkrypcji dokumentalnej i konkordancji form wyrazowych B. Triškaitė, V. Zinkevičius, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2025. Dostęp online: https://seniejirastai.lki.lt.) G1735: Na nowo przejrzane i ulepszone Księgi Pieśni [Newly Revised and Improved Hymn Books] / w których spisane są najdroższe stare i nowe pieśni / ku Chwale Boga oraz dla Zbawienia Dusz Litwinów mieszkających w Królestwie Pruskim, wraz z 32 ZM V: „Rękopis pośredni” do staropruskiej księgi ewangelickich pastorów 5: Obereigner do Rzadtki [„Rękopis pośredni” do staropruskiej księgi ewangelickich pastorów 5: Obereigner do Rzadtki], opracowany na podstawie zbiorów F. Moellera przez W. Müller-Dultza, R. Helinga, W. Kranza, Hamburg: nakładem własnym stowarzyszenia [ds. badań genealogicznych w Prusach Wschodnich i Zachodnich e. V. Źródła, materiały i zbiory do staropruskich badań genealogicznych (QMS)], 2014.