Lexical Representations of the Concept of “SEN” (‘dream, sleep’) in the Onomasiological Słownik pojęciowy języka staropolskiego Online

Acta Linguistica Lithuanica 2025, t. 93, p. 1–16 Nuoroda į turinį / Contents link ISSN 2669-218X (internetinis / online) Copyright © 2025 Bożena Sieradzka-Baziur. Wydane przez Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest artykułem o otwartym dostępie, rozpowszechnianym na warunkach licencji Creative Commons Attribution, która zezwala na nieograniczone korzystanie, rozpowszechnianie i reprodukcję na dowolnym nośniku, pod warunkiem podania autorstwa oryginału i źródła. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest dostępny w otwartym dostępie i rozpowszechniany na warunkach licencji „Creative Commons” uznanie autorstwa, zezwalającej na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i reprodukowanie treści na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Otrzymano: / Received: 2025-05-24. Przyjęto: / Accepted: 2025-09-18. 1 LEXICAL REPRESENTATIONS OF THE CONCEPT OF “SEN” (‘DREAM, SLEEP’) IN THE ONOMASIOLOGICAL SŁOWNIK POJĘCIOWY JĘZYKA STAROPOLSKIEGO ONLINE Leksykalne reprezentacje konceptu SEN (‘sen, spanie’) w internetowej wersji onomazjologicznego Słownika pojęciowego języka staropolskiego BOŻENA SIERADZKA-BAZIUR Instytut Języka Polskiego E-mail: [email protected] Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0002-4214-7268 Dziedziny badań: językoznawstwo. https://doi.org/10.35321/all93-08 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ STRESZCZENIE Artykuł zawiera opis Słownika pojęciowego języka staropolskiego, dostępnego online (zwanego dalej również SPJS). Został opracowany w Instytucie Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk w Krakowie w latach 2011–2015 na podstawie drukowanego jedenastotomowego Słownika staropolskiego (dalej również jako SStp). Jest to baza danych do prowadzenia badań onomazjologicznych i innych badań nad najstarszym polskim słownictwem, odnotowanym od XII wieku do początku XVI wieku. W artykule przedstawiono również wyniki analizy onomazjologicznej ciągłych i nieciągłych średniowiecznych jednostek leksykalnych reprezentujących w SPJS pojęcie SEN//DREAM, SLEEP. Jest to jedno z 231 pojęć struktury pojęciowej SPJS. W obrębie tego pojęcia występuje 19 nieciągłych autos emantycznych jednostek i 86 ciągłych autosemantycznych jednostek. Przeprowadzona analiza onomazjologiczna pokazuje, że należą one do 10 odrębnych stref pola semantycznego, z których każda jest komplementarna wobec pozostałych. Większość analizowanych wyrazów przetrwała do czasów współczesnych w niezmienionych znaczeniach, część z nich to archaizmy, a pozostałe to homonimy kompetencyjne. SŁOWA KLUCZOWE: staropolszczyzna, językoznawstwo diachroniczne, onomazjologia, leksyka, pojęcie, pole semantyczne snu/marzenia sennego, klasyfikacja pojęciowa, archaizm semantyczny. 2 ADNOTACJA W artykule omówiono internetową wersję Słownika pojęciowego języka staropolskiego (pol. SPJS). Został on opracowany w latach 2011–2015 na podstawie drukowanego, jedenastotomowego Słownika staropolskiego (pol. SStp) w Instytucie Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Jest to baza danych przeznaczona do badań onomazjologicznych i innych badań najstarszego słownictwa języka polskiego, poświadczonego od XII w. do początku XVI w. W artykule przedstawiono również wyniki analizy onomazjologicznej kontynuantów i niekontynuantów średniowiecznych jednostek leksykalnych reprezentujących w SPJS koncept SEN // SEN, SPANIE. Jest to jeden z 231 konceptów struktury konceptualnej SPJS. W tym pojęciu występuje 19 nietrwałych autosemantycznych jednostek i 86 trwałych autosemantycznych jednostek. Przeprowadzona analiza onomazjologiczna pokazuje, że należą one do 10 odrębnych stref pola semantycznego, które wzajemnie się uzupełniają. Znaczenia większości przeanalizowanych słów zachowały się do dziś bez zmian, niektóre ze słów są archaizmami, a inne – homonimami kompetencyjnymi. SŁOWA KLUCZOWE: język staropolski, lingwistyka diachroniczna, onomazjologia, leksyka, koncept, pole semantyczne słów sen / spanie, klasyfikacja pojęć, archaiczność semantyczna. 1. Wprowadzenie Badania onomazjologiczne mają długą tradycję, zapoczątkowaną w drugiej połowie XIX wieku w dziedzinie języków romańskich przez językoznawców takich jak Friedrich Diez, Ernst Tappolet i Adolf Zauner. Termin onomazjologia, utworzony od greckiego słowa onomasía, nazywanie, oraz gr. -logía, został wprowadzony do językoznawstwa przez Zaunera na początku XX wieku. Zgodnie z etymologicznym znaczeniem tego terminu onomazjologia jest nauką o nazywaniu. W rzeczywistości jednak jej zakres jest znacznie szerszy, ponieważ onomazjolodzy badają między innymi sposoby, w jakie użytkownicy języka kategoryzują rzeczywistość, nadając nazwy wyróżnionym elementom świata. W 1932 roku Karl Jaberg, jeden z najważniejszych teoretyków onomazjologii, sformułował jej zadania bardzo szeroko: W kontekście współczesnego stanu badań onomazjologia jest dyscypliną językoznawczą, która, wychodząc od mniej lub bardziej wyodrębnionych, żywych w świadomości danej wspólnoty językowej obrazów lub grup powiązanych pojęć, gromadzi ich różnorodne leksykologiczne, stylistyczne, metaforyczne i wszelkie pozagramatyczne możliwości wyrażania w języku literackim i dialektach na danym terytorium językowym. Ma ona na celu interpretację [wykładników językowych] z uwzględnieniem wszystkich czynników konceptualnych, historyczno-faktograficznych, geograficznych i psychologicznych, w ujęciu diachronicznym i synchronicznym (Jaberg 1932: 21, cyt. za Puzynina 1968: 119–120). Onomazjologia jest działem leksykologii, w którym ciągłe lub nieciągłe jednostki autosemantyczne bada się z różnych punktów widzenia w kontekście nazw pojęć, do których są przyporządkowane. Onomazjolog jest w równym stopniu zainteresowany semantyką tych jednostek i pojęciami, które one reprezentują. Problem badawczy stawiany przez onomazjologię można zatem podsumować w dwóch pytaniach: 1. Jakie pojęcie reprezentuje dana jednostka autosemantyczna? 2. Gdzie pojęcie to jest usytuowane w obrębie określonego schematu klasyfikacyjnego składającego się z nazw pojęć? 3 Ten problem badawczy dał początek badaniom onomazjologicznym prowadzonym w Instytucie Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk (Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk IJP PAN) w Krakowie od 2011 roku do chwili obecnej. 2. Internetowy Słownik pojęciowy języka staropolskiego jako zmodyfikowana baza danych 1 W celu późniejszych onomazjologicznych prac leksykologicznych IJP PAN w Krakowie stworzył w latach 2011–2015 internetowy onomazjologiczny Słownik pojęciowy języka staropolskiego. Jest on dostępny w Internecie od 2015 roku. Nazywam go zmodyfikowaną bazą danych, ponieważ 2 w latach 2015–2025, w wyniku prac onomazjologicznych prowadzonych z wykorzystaniem danych dotyczących charakterystyki jednostek autosemantycznych przypisanych pojęciom tego słownika, 1) jego schemat klasyfikacyjny był i jest udoskonalany poprzez zwiększanie lub zmniejszanie liczby zawartych w nim pojęć oraz 2) miały i mają miejsce modyfikacje przyporządkowania jednostek autosemantycznych do pojęć zawartych w SPJS. Elektroniczny Słownik pojęciowy języka staropolskiego jest zatem dziełem otwartym i systematycznie rozbudowywanym. 2.1. Metodologia opracowywania Słownika pojęciowego języka staropolskiego Języka 3 Celem stworzenia internetowego Słownika pojęciowego języka staropolskiego było ujęcie w jego schemacie klasyfikacyjnym, składającym się z nazw pojęć, całego współczesnego słownictwa staropolskiego poprzez przypisanie do tego schematu ciągłych jednostek autosemantycznych i nieciągłych jednostek autosemantycznych, tj. znaczeń wraz z przykładami wyekscerpowanymi z haseł słownikowych drukowanego Słownika staropolskiego – aby umożliwić dalsze prace nad leksyką staropolską, w tym badania onomazjologiczne i inne. Inspiracją do stworzenia SPJS były między innymi następujące prace leksykograficzne: – Thesaurus of English Words and Phrases autorstwa Petera Marka Rogeta (1852; 2002); – Der deutsche Wortschatz nach Sachgruppen autorstwa Franza Dornseiffa (1934; 1970); – System pojęciowy jako podstawa leksykografii. Versuch eines Ordnungsschemas autorstwa Rudolfa Halliga i Walthera von Wartburga (1952; 1963); – Historical Thesaurus of the Oxford English Dictionary (HTOED 2009 i HTOEDe); 1 SPJS – Słownik pojęciowy języka staropolskiego, red. B. Sieradzka-Baziur, Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN, 2015. Dostęp przez Internet: http:// spjs.ijp.pan.pl [dostęp 16.04.2025]. 2 Dostęp przez Internet: https://spjs.ijp.pan.pl/. 3 Szczegółowy opis procesu tworzenia tego słownika zawarto w monografii Onomazjologiczny słownik online. Metodologia. zawartość, wykorzystanie w badaniach na przykładzie „Słownika pojęciowego języka staropolskiego” (Sieradzka-Baziur 2020). 4 – Wielki słownik języka polskiego PAN 4 (WSJP 2018) (The Great Dictionary of the Polish Język Polskiej Akademii Nauk), pod redakcją Piotra Żmigrodzkiego (alfabetyczny słownik języka ogólnego, w którym jednostki leksykalne są również kategoryzowane tematycznie). Internetowy onomazjologiczny Słownik pojęciowy języka staropolskiego opracowano na podstawie materiału zawartego w jedenastotomowym, drukowanym Słowniku staropolskim (1953–2002), pod redakcją Stanisława Urbańczyka, oraz na podstawie Słownika staropolskiego. Uzupełnienie, z. I (verba absentia) (SStpS 2014), pod redakcją Ewy Deptuchowej. Podstawę materiałową internetowego onomazjologicznego Słownika pojęciowego języka staropolskiego stanowi 22 735 haseł słownikowych ze Słownika staropolskiego oraz 1 151 haseł z jego uzupełnienia. Hasła te zawierają najstarsze polskie słownictwo od XII wieku do pierwszej połowy XVI wieku. Internetowy Słownik pojęciowy języka staropolskiego uwzględnia pełną strukturę wszystkich haseł słownikowych Słownika staropolskiego i jego uzupełnienia. Dane wyekscerpowane z alfabetycznego, drukowanego Słownika staropolskiego wprowadzono do pamięci komputera i poddano licznym procedurom porządkowania oraz interpretacji – dostosowanym do charakteru wykonywanej pracy, którą jest elektroniczny słownik o semantycznej strukturze hierarchicznej, prezentujący materiał staropolski w różnych układach: przede wszystkim pojęciowym, ale także dodatkowo alfabetycznym i gramatycznym. Leksykon staropolski zgromadzony w Słowniku staropolskim i jego uzupełnieniu, w obrębie 23 886 haseł słownikowych, jest reprezentowany w największym stopniu przez ciągłe jednostki autosemantyczne (38 234) oraz nieciągłe jednostki autosemantyczne (5 943). To właśnie te ciągłe i nieciągłe jednostki autosemantyczne mają kluczowe znaczenie w słowniku pojęciowym – zostały przypisane do schematu klasyfikacyjnego SPJS i stanowią istotę tego projektu. 5 Zostały one sklasyfikowane i przypisane do 231 kategorii pojęciowych SPJS (dane na dzień 16 2025). kwietnia, Przyporządkowania jednostek do pojęć dokonałem na podstawie kontekstów, w których występowało dane słowo lub struktura słowna, definicji redaktorów Słownika staropolskiego, a często także po przeanalizowaniu danych etymologicznych i słowotwórczych dotyczących badanej leksyki. Skategoryzowane znaczeniowo jednostki leksykalne SPJS, reprezentujące pojęcia, stanowią część rzeczownikowych, czasownikowych, przymiotnikowych i przysłówkowych haseł Słownika staropolskiego, w którym poświadczone jest najstarsze polskie słownictwo odnotowane w tekstach średniowiecznych, powstałych do początku XVI wieku włącznie. Schemat klasyfikacyjny SPJS zawiera obecnie (16 kwietnia 2025 r.) 79 782 jednostki semantyczne, tj. przyporządkowania jednostek leksykalnych do tej struktury. 6 Słownictwo zawarte w Słownik pojęciowy języka staropolskiego jest cennym materiałem do badań onomazjologicznych ze względu na bogactwo zawartych w nim jednostek leksykalnych, reprezentujących kilkaset 4 Dostęp internetowy: https://wsjp.pl [dostęp: 16.04.2025]. 5 Ze względu na to, że SPJS jest pełnym słownikiem alfabetycznym, opracowanym na podstawie materiału słownika drukowanego, zawiera również jednostki synsemantyczne oraz niepełne A, niepełne B i inne. 6 Dostęp do Internetu: https://spjs.ijp.pan.pl/ukladSemant/index [dostęp: 16.04.2025]. 5 pojęcia – w tym słownictwo odnoszące się między innymi do wszechświata, świata, roślin, zwierząt, fizycznego, psychicznego, duchowego i społecznego życia człowieka, a także do czasu, przestrzeni, ruchu, formy, struktury, liczby i relacji. Moje badania onomazjologiczne nad tym słownictwem mają na celu scharakteryzowanie wykładników językowych używanych przez średniowiecznych tłumaczy tekstów obcojęzycznych, głównie pisanych po łacinie, lub przez rodzimych twórców, aby usystematyzować najstarszy leksykon polski w obrębie pojęć. Moje dotychczasowe analizy, oparte na danych zebranych w ramach schematu klasyfikacyjnego Słownika pojęciowego języka staropolskiego, dotyczyły sposobów werbalizowania w średniowieczu między innymi takich pojęć SPJS jak 2.2.2. EMOCJE; 2.3.5.1.3.1. CHRZEST. CHRZEST ŚWIĘTEGO JANA. PAŃSKI CHRZEST; 2.3.5.1.3.4. MSZA ŚWIĘTA; 2.4.1.4. EDUKACJA; 2.4.1.5.3. MEDIACJA; 2.4.4. JĘZYK; 2.4.4.7. MILCZENIE. Przeprowadzenie tych badań podyktowane jest pragnieniem 7 lepszego zrozumienia języka poprzez wykrywanie powiązań semantycznych zachodzących w obrębie grup leksykalnych z najstarszego okresu rozwoju języka polskiego oraz dostarczanie danych do dalszych analiz onomazjologicznych i semantycznych, mających na celu ustalenie, w jaki sposób dane pojęcie było werbalizowane w kolejnych epokach – w czym pomocna może być zaproponowana przeze mnie metodologia. 2.2. Schemat klasyfikacji Słownika pojęciowego staropolszczyzny Język online Najważniejszą częścią Słownika pojęciowego języka staropolskiego, systematycznie rozszerzanego i udoskonalanego, jest schemat klasyfikacyjny SPJS, do którego przyporządkowano średniowieczne autosemantyczne jednostki leksykalne. Został on opracowany w celu umożliwienia prowadzenia systematycznych badań nad najstarszym słownictwem polskim na podstawie zawartych w nim danych leksykalnych. Tabela 1. Schemat 8 klasyfikacyjny Słownika pojęciowego języka staropolskiego. Internet Dostęp: https://spjs.ijp.pan.pl [dostęp: 16.04.2025] Liczba jednostek leksykalnych Nazwa kategorii pojęciowej lub opisowej Liczba jednostek semantycznych 1. WSZECHŚWIAT i ŚWIAT 34 1.1. NIEBO 32 1.1.2. 1.1.1. CIAŁO NIEBIESKIE 102 1.3.5. ROŚLINA ZJAWISKO ATMOSFERYCZNE. POGODA 223 1.2. ZIEMIA 50 1.2.1. TEREN. KRAJOBRAZ 484 1.2.2. MINERAŁ. SKAŁA. TYP GLEBY itp. 229 1.2.3. METAL. ZWIĄZEK CHEMICZNY 197 1.2.4. WODA ŚRÓDLĄDOWA. MORZE 461 1.3. ROŚLINA 14 1.3.1. ROZWÓJ ROŚLINY. CZĘŚĆ ROŚLINY. OWOC. WARZYWO ŁĄKOWA. ROŚLINA LEŚNA. ROŚLINA WODNA. ROŚLINA OZDOBNA itp. 1598 612 1.3.2. CHOROBA ROŚLIN. OBUMIERANIE ROŚLINY 51 1.3.3. DRZEWO. KRZEW. LAS 575 1.3.4. ZBOŻE. ROŚLINA ZBOŻOWA 137 1.3.6. Roślina zdefiniowana przez redaktorów SStp wyłącznie po łacinie 354 1.4. ZWIERZĘ 33 7 Zob. rozwijaną sekcję Słownika pojęciowego języka staropolskiego: Prace nad SPJS i zawarty w nim materiał https://spjs.ijp.pan.pl/spjs/strona/praceNtSlownika [dostęp 16.04.2025]. 8 Ten schemat w SPJS ma wyłącznie wersję polską. 6 1.4.1. ROZWÓJ ZWIERZĘCIA. RASA ZWIERZĘCIA. MŁODE 1.4.3. CZĘŚCI CIAŁA ZWIERZĄT. ZWIERZĘ 126 1.4.2. CHOROBA ZWIERZĘCIA. ŚMIERĆ ZWIERZĘCIA 84 1.4.4. ZACHOWANIE ZWIERZĄT. ŻYWIENIE ZWIERZĄT 242 1.4.5. MIĘSO ZWIERZĘCE. SKÓRA ZWIERZĘCA. MIÓD itd. 1.4.7.3. RYBA SŁODKOWODNA. ZWIERZĘ SŁODKOWODNE. RYBA MORSKA. ZWIERZĘ MORSKIE 131 169 1.4.6. LEGOWISKO ZWIERZĘCIA. JASKINIA ZWIERZĘCA. GNIAZDO 13 1.4.7. TYPY ZWIERZĄT 6 1.4.7.1. ZWIERZĘ CZWORONOŻNE 674 1.4.7.2. PTAK 285 2.1.1. POCZĄTEK ŻYCIA. NARODZINY. KOLEJNE ETAPY ŻYCIA. ŚMIERĆ 1043 1.4.7.4. GAD. PŁAZ. OWAD itp. 189 1.4.8. Zwierzę zdefiniowane przez redaktorów SStp wyłącznie po łacinie 38 1.4.9. FUNKCJE CZĘŚCI CIAŁA. ZWIERZĘ MITYCZNE. ZWIERZĘ BAŚNIOWE 29 2. CZŁOWIEK (tu również uosobiona istota duchowa itp.) 119 2.1. ŻYCIE FIZYCZNE 17 2.1.2. PŁEĆ 127 2.1.3. CZĘŚCI CIAŁA CZŁOWIEKA. FUNKCJE CZĘŚCI CIAŁA. WYGLĄD 1062 2.1.4. ZMYSŁY 10 2.1.4.1. ZMYSŁ WZROKU 127 2.1.4.3. ZMYSŁ DOTYKU 60 2.1.4.4. WYGLĄD 266 2.1.4.2. ZMYŚŁ ZMYSŁ SMAKU 6 2.1.4.5. ZMYSŁ WĘCHU 6 2.1.5. STAN ZDROWIA. LECZENIE 1054 2.1.6. ODŻYWIANIE. PICIE 242 2.1.6.1. POSIŁEK. ŚNIADANIE. OBIAD. KOLACJA 22 2.1.6.2. ŻYWNOŚĆ. DANIA 240 2.1.6.3. MIĘSO. WĘDLINY. RYBY. TŁUSZCZ 94 2.1.6.4. MĄKA. PRODUKTY MĄCZNE 149 2.1.6.5. NABIAŁ. JAJA 65 2.1.6.6. OWOCE. SŁUCHU 33 2.1.6.7. NAPÓJ. WARZYWA. MIÓD. ORZECHY. PRZETWORY 207 2.1.7. SEN, SPANIE 105 2.1.8. OCHRONA CIAŁA PRZED ZIMNEM itp. 66 2.1.8.1. ODZIEŻ. NAKRYCIA GŁOWY. OBUWIE. OZDOBY itp. 438 2.1.8.2. TKANINA. SKÓRA. WŁÓKNA itp. 354 2.1.9. PIELĘGNACJA CIAŁA 94 2.1.10. POTRZEBY MATERIALNE 31 2.2. ŻYCIE ALKOHOL 137 2.2.1.4. PAMIĘĆ 113 UMYSŁOWE 36 2.2.1. POZNAWANIE 0 2.2.1.1. PERCEPCJA ZMYSŁOWA 1046 2.2.1.2. ŚWIADOMOŚĆ 108 2.2.1.3. UWAGA 69 2.2.1.5. WYOBRAŹNIA 39 2.2.1.6. MYŚLENIE 891 2.2.2. EMOCJE 94 2.2.2.1. RODZINY 2.2.2.1.16. CIERPIENIE. SMUTEK. ROZCZAROWANIE. ROZPACZ. PRZEPRASZAM. SKRUCHA 390 2.2.2.1.8. NIESPODZIANKA. ZADZIWIENIE. ZDUMIENIE 23 2.2.2.1.17. TĘSKNOTA 8 EMOCJI 0 2.2.2.1.1. UPODOBANIE. PRZYJAŹŃ. MIŁOŚĆ. 109 2.2.2.1.2. PODZIW. ZACHWYT. DUMA 184 2.2.2.1.3. WDZIĘCZNOŚĆ 19 2.2.2.1.4. LITOŚĆ. WSPÓŁCZUCIE 67 2.2.2.1.5. SATYSFAKCJA. PRZYJEMNOŚĆ. SZCZĘŚCIE. RADOŚĆ 236 2.2.2.1.6. POKÓJ. UKOJENIE. ULGA 59 2.2.2.1.7. NADZIEJA. ZAUFANIE 57 2.2.2.1.9. PEWNOŚĆ. NIEPEWNOŚĆ. TRUDNOŚĆ 29 2.2.2.1.10. NIECHĘĆ. SKARGA. WROGOŚĆ. NIENAWIŚĆ 74 2.2.2.1.11. ZAZDROŚĆ. ZAWIŚĆ 14 2.2.2.1.12. WSTRĘT. ODRAZA. AWERSJA 41 2.2.2.1.13. POGARDA 83 2.2.2.1.14. ZADUFANIE 72 2.2.2.1.15. POBUDZENIE. GNIEW. WŚCIEKŁOŚĆ 99 2.2.2.1.18. LĘK. STRACH. NIEPOKÓJ. TERROR 219 2.2.2.1.19. WSTYD 54 2.2.2.2. WYWOŁYWANIE EMOCJI 411 2.2.2.3. WYRAŻANIE EMOCJI 373 2.2.3. WOLA 0 2.2.3.1. PRAGNIENIE. CHCIEĆ. LUBIĆ. PROŚBA. ŻĄDANIE 170 2.2.3.2. WOLNOŚĆ. NIEPOSŁUSZEŃSTWO. OPÓR 431 7 2.2.3.3. NIEWOLA. ZALEŻNOŚĆ 192 2.2.3.4. WYWIERA2.3. ŻYCIE DUCHOWE 81 NIE WPŁYWU 913 2.3.1. PIĘKNO. DOSKONAŁOŚĆ. WSPANIAŁOŚĆ 192 2.3.2. PRAWDA 100 2.3.3. ZNACZENIE 156 2.3.4. ISTNIENIE 550 2.3.5. RELIGIA 0 2.3.5.1. DOKTRYNA. WIARA 1870 2.3.5.1.1. ISTOTY DUCHOWE 370 2.3.5.1.2. ŻYCIE WIECZNE 96 2.3.5.1.3. SAKRAMENTY ŚWIĘTE 0 2.3.5.1.3.1. CHRZEST. CHRZEST 2.3.5.1.3.3. POTWIERDZENIE 3 JANOWY. CHRZEST PAŃSKI 40 2.3.5.1.3.2. POKUTA 59 2.3.5.1.3.4. MSZA ŚWIĘTA 98 2.3.5.1.3.5. KAPŁAŃSTWO 6 2.3.5.1.3.6. NAMASZCZENIE CHORYCH 3 2.3.5.1.3.7. MAŁŻEŃSTWO 2 2.3.5.2. ORGANIZACJA KOŚCIOŁÓW 403 2.3.5.3. KULT 939 2.3.5.4. ZASADY ŻYCIA ZGODNIE Z RELIGIĄ 1253 2.3.5.5. EMOCJE RELIGIJNE 204 2.3.5.6. 2.3.6. JEDNOZNACZNOŚĆ. KSIĘGI ŚWIĘTE. RZECZYWISTOŚCI PRZEDSTAWIONE W ŚWIĘTYCH KSIĘGACH 412 2.3.5.7. MITOLOGIA. PŁAŃSTWO. CZARY 189 2.3.5.8. AGNOSTYCYZM. ATEIZM. WALKA Z RELIGIĄ 38 2.3.7. LITERATURA. SZTUKA 537 2.4. ŻYCIE SPOŁECZNE 0 2.4.1. ORGANIZACJA SPOŁECZEŃSTWA 0 2.4.1.1. TERYTORIUM. CUDA 85 2.4.1.3.5. PROCESJA. LUDNOŚĆ 295 2.4.1.2. ZARZĄDZANIE 523 2.4.1.2.1. DANINA. PODATEK. OPŁATA. CZYNSZ. SKŁADKA. ZOBOWIĄZANIA itp. 611 2.4.1.3. KLASY SPOŁECZNE 92 2.4.1.3.1. KRÓL. MAGNAT. RYCERZE. SZLACHTA. DOSTOJNIK 267 2.4.1.3.2. STATUS ZWIERZCHNICTWA 9 2.4.1.3.3. LUDNOŚĆ CHŁOPSKA 226 2.4.1.3.4. KLASA ŚREDNIA 25 2.4.1.4. DWORZANIN. SŁUDZY. POPULACEDUKACJA 0 2.4.1.4.1. SZKOLENIE 0 2.4.1.4.1.1. SZKOŁA. UNIWERSYTET. SAMOKSZTAŁCENIE 251 2.4.1.4.1.2. GILDIA 31 2.4.1.4.2. WYCHOWANIE 9 2.4.1.4.2.1. WYCHOWANIE DOMOWE 5 2.4.1.4.2.2. WYCHOWANIE RELIGIJNE 14 2.4.1.4.2.3. WYCHOWANIE 2.4.1.8.2. INNE KRAJE. KONTAKTY Z INNYMI KRAJAMI. MIESZKAŃCY INNYCH KRAJÓW 186 2.4.1.9. KOMUNIKACJA JĘZYKOWA. PRZEKAZYWANIE INFORMACJI. POCZTA. 382 JA SŁUG 148 2.4.1.5.2. KARA 381 2.4.2. RODZINA. RODOWÓD 45 RYCERSKIE 6 2.4.1.4.3. OPIEKA 80 2.4.1.5. ADMINISTRACJA WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI 0 2.4.1.5.1. SYSTEM SĄDOWNICTWA 3880 2.4.1.5.3. MEDIACJA 1 2.4.1.5.3.1. MEDIATOR 21 2.4.1.5.3.2. MEDIACJA 52 2.4.1.5.3.3. OPŁATA MEDIACYJNA 4 2.4.1.5.4. ŚRODEK ZARADCZY. ODSZKODOWANIE. DOTRZYMYWANIE ZOBOWIĄZANIA 96 2.4.1.6. UTRZYMYWANIE PORZĄDKU. UTRZYMYWANIE BEZPIECZEŃSTWA 102 2.4.1.7. ARMIA. WOJNA. WALKA 722 2.4.1.8. RUCH 646 2.4.1.8.1. TRASA LĄDOWA. DROGA WODNA 527 2.4.2.1. TOŻSAMOŚĆ. DOBRE POCHODZENIE. ZŁE POCHODZENIE 169 2.4.2.2. STAN CYWILNY. ŚLUB 375 2.4.2.3. KREWNY. SPOKREWNIONY 645 2.4.2.4. POGRZEB 80 2.4.2.5. WDOWIEŃSTWO. SIEROCIŃSTWO. DZIEDZICZENIE. POSAG 154 2.4.3. KONTAKTY SPOŁECZNE. WYDARZENIA. ZWYCZAJE 1938 2.4.3.1. MORALNOŚĆ 2161 2.4.3.2. ZOBOWIĄZANIE. OBIETNICA. PRZYRZECZENIE. PRZYSIĘGA. PRZYMIERZE 446 2.4.3.3. TESTOWANIE 23 2.4.3.4. POMOC. ŻYCZLIWOŚĆ 919 2.4.3.5. ZGODA. POROZUMIENIE 275 8 2.4.3.6. KONFLIKT 1887 2.4.3.7. HONOR 241 2.4.3.9. ETYKIETA. 2.4.3.8. HAŃBA 233 PRZYZWOITOŚĆ. WULGARNOŚĆ 49 2.4.4. JĘZYK. KOMUNIKA2.4.4.1. 210 UMIEJĘTNOŚĆ MÓWIENIA. SPOSÓB MÓWIENIA. SZTUKA WYMOWY. CECHY GŁOSU OTOCZENIE CJA 6 2.4.4.2. STWIERDZENIE 1976 2.4.4.3. PISANIE 468 2.4.4.4. KONTAKTY JĘZYKOWE. TŁUMACZENIE 2.4.4.5.1. Nazewnictwo; nazwa własna, przydomek, określenia odnoszące się do miejsc, narodowości itp. 301 2.4.4.5.2. Słowa o znaczeniach przenośnych; porównania, użycia poetyckie 1370 2.4.4.5.3. Słowa opatrzone przez redaktorów SStp uwagami dotyczącymi semantyki, fleksji, pochodzenia, eufemizacji itp. 263 TEKSTU 96 2.4.4.5. Terminy językoznawcze 2.4.4.5.4. Znaczenie nie jest 2.4.4.6.2. KOMUNIKACJA NIEWERBALNA CIAŁO i PRZEDMIOTY 19 2.4.4.6.3. KOMUNIKACJA NIEWERBALNA. OBIEKTY I ELEMENTY NATURY 247 jasno określone przez 2.4.5. DZIAŁANIE. UWARUNKOWANIE DZIAŁANIA. CECHY LUDZKIE WARUNKUJĄCE DZIAŁANIE 3974 redaktorów SStp 1074 2.4.4.6. KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 2.4.4.6.1. NIEWERBAitd. 2.4.6.1. 223 WŁASNOŚĆ, WARTOŚĆ, HANDEL. POŻYCZKA. PŁACA. ŚRODKI WYNIKI UTRZYMANIA. POSAG itp. ORGANIZACJA PRACY. WYKONYWANIE PRACY. STOSUNEK LNA KOMUNIKACJA CIAŁA 2.4.6.1.2. MIEJSCE PRACY. MIEJSCE PRZECHOWYWANIA WYNIKÓW PRACY 99 348 2.4.4.7. MILCZENIE 79 2.4.5.1. SUKCES. DOBROBYT. ZBAWIENIE 278 2.4.5.2. PORAŻKA. NIESZCZĘ2.4.6.2.1. MAJĄTEK ZIEMSKI. GOSPODARSTWO ROLNE. GOSPODARSTWO CHŁOPSKIE 207 2.4.6.2.1.1. INWENTARZ ŻYWY. INNE ZWIERZĘTA BLISKO ZWIĄZANE Z CZŁOWIEKIEM. HODOWLA ZWIERZĄT. UPRZĄŻ. WOZY 790 ŚCIE. TRUDNA SYTUACJA 413 2.4.6. PRACA 12 2.4.6.1.1. 2.4.6.2.2. RYBOŁÓWSTWO ZAWÓD. ZAWÓD. FUNKCJA 976 2.4.6.1.3. NARZĘDZIE. URZĄDZENIE. ZBIORNIK. POJEMNIK 1062 2.4.6.1.4. 2.4.6.4.2. CZĘŚCI KONSTRUKCJI. CZĘŚCI BUDYNKU. OTOCZENIE KONSTRUKCJI. BUDYNKU. OGRODZENIE 338 2.4.6.4.3. MEBLE. PRZYBORY KUCHENNE. POŚCIEL. OBRUS. RĘCZNIKI itp. 346 SUBSTANCJA. CIECZ. MATERIAŁ 389 2.4.6.2. PRODUKCJA 2.4.6.4.6. PRACE WEWNĄTRZ STRUKTURY I WOKÓŁ NIEJ. PRACE WEWNĄTRZ BUDYNKU I WOKÓŁ NIEGO. PRACE DOMOWE 125 2.4.7. ZMĘCZENIE. ODPOCZYNEK. WAKACJE. ŚWIĘTOWANIE. GRY. AKTYWNOŚCI RUCHOWE 535 ŻYWNOŚCI 13 2.4.6.2.1.2. ROLNICTW2.4.8.1. WŁAŚCIWOŚCI RZECZY. NADMIAR RZECZY. BRAK RZECZY. UŻYTECZNOŚĆ RZECZY itd. 772 O. OGRODNICTWO 867 2.4.6.2.1.3. PSZCZELARSTWO 120 2.4.6.2.3. ŁOWIECT2.4.8.3.1. DO PRACY. PRACA 2935 WO 83 2.4.6.3. RZEMIOSŁ129 3. CZŁOWIEK i WSZECHŚWIAT i ŚWIAT 4 O. PRZEMYSŁ 481 2.4.6.4. BUDOWNICTWO. ZAMIESZKANIE 297 2.4.6.4.1. KONSTRUKCJA. BUDYNEK. DOM itp. 249 2.4.6.4.4. OGRZEWANIE. OŚWIETLENIE 23 2.4.6.4.5. ZAOPATRZENIE W WODĘ. ZUŻYCIE WODY 51 2.4.8. RZECZY I CZŁOWIEK 22 2.4.8.2. ZJAWISKA ZWIĄZANE Z MATERIĄ 309 2.4.8.2.1. ŚWIATŁO. CIEMNOŚĆ. OGIEŃ. KOLOR 547 2.4.8.3. WARTOŚĆ MATERIALNA 2.4.8.4. RUINA. ZNISZCZENIE. SZKODA 338 3.1. CZAS 1182 3.1.1. PRZESZŁOŚĆ 115 3.1.2. TERAŹNIEJSZOŚĆ 16 3.1.3. PRZYSZŁOŚĆ 111 3.2. PRZESTRZEŃ 1108 9 3.3. RUCH 1955 3.3.1. PRĘDKOŚĆ 132 3.4.1. FORMA 3.4. WSPÓŁZALEŻNOŚĆ 357 3.4.2. STRUKTURA 293 3.4.3. CZĘŚĆ. CAŁOŚĆ 666 3.4.4. LICZBA. ILOŚĆ. WYMIARY 1593 3.4.5. INTENSYWNOŚĆ. KUMULACJA. 3.4.6. RELACJA. WSKAZYWANIE. PODOBIEŃSTWO. RÓŻNICA. RÓWNOWAGA. PROPORCJE 902 3.4.7. ZMIANA. PROCES. TRWAŁOŚĆ. POWTARZALNOŚĆ. TYPOWOŚĆ Tabela 1 zawiera przede wszystkim 389 CZĘSTOTLIWOŚĆ 512 SUMA WSZYSTKICH JEDNOSTEK 79782 pojęcia, które współtworzą schemat klasyfikacyjny Słownika pojęciowego języka staropolskiego. Jak wiadomo, pojęcia są reprezentacją (odzwierciedleniem, odwzorowaniem) obiektów w umyśle użytkownika i dzielą się na konkretne oraz abstrakcyjne. Charakteryzują się tym, że nie podlegają definiowaniu i mają własne, odrębne nazwy. Językowy proces przypisywania nazw pojęciom nadrzędnym wobec materiału leksykalnego powiązanego wspólnym znaczeniem, wyekscerpowanego ze słownika lub uzyskanego w inny sposób, określa się mianem konceptualizacji struktury. Kategoria pojęciowa to jedno lub więcej pojęć umieszczonych w schemacie klasyfikacyjnym SPJS, stanowiących jego najmniejszą, graficznie wyodrębnioną część oznaczoną numerem. Pojęcia w kategoriach konceptualnych zapisywane są wielkimi literami i oddzielane kropkami, jeśli występują w szeregu; zob. na przykład 2.4.3.7. HONOUR, 2.4.6.1.1. PROFESSION. OCCUPATION. FUNCTION. Ciągłe i nieciągłe jednostki autosemantyczne przyporządkowuje się kategoriom konceptualnym SPJS ze względu na ich znaczenie. Wszystkie nazwy pojęć SPJS tworzą system konceptualny słownictwa staropolskiego. Schemat klasyfikacyjny SPJS, oprócz kategorii konceptualnych, zawiera również kategorie opisowe. Kategorie te przypisano tym ciągłym i nieciągłym jednostkom autosemantycznym wyekscerpowanym ze Słownika staropolszczyzny, których opis zawierał dodatkowe informacje, np. metajęzykowe, dotyczące ich występowania w znaczeniach przenośnych lub zakresu funkcjonowania danych jednostek (np. jako nazw własnych, przezwisk). Inne kategorie opisowe grupowały te jednostki (głównie nazwy roślin i zwierząt), których znaczenia w Słowniku staropolszczyzny podano wyłącznie po łacinie. Odrębna kategoria opisowa obejmowała również te jednostki, których znaczenia nie zostały jasno zdefiniowane w SStp. Dane te w pewnym stopniu uzupełniają obraz średniowiecznego leksyku i dostarczają informacji o języku staropolskim. Wszystkie kategorie pojęciowe SPJS, wraz z zawartymi w nich nazwami pojęć oraz kategoriami opisowymi, tworzą hierarchiczny schemat klasyfikacyjny SPJS. Po najechaniu kursorem na interesującą badacza kategorię pojęciową elektronicznego Słownika pojęciowego języka staropolskiego i wybraniu jej, po prawej stronie ekranu pojawiają się wszystkie nazwy haseł słownikowych, wśród których znajdują się przypisane do niej jednostki autosemantyczne. Kliknięcie dowolnej z tych jednostek przekierowuje użytkownika do hasła słownikowego, które zawiera jednostkę autosemantyczną reprezentującą dane pojęcie. 16 Roget Peter M. 2002: Roget’s Thesaurus of English Words & Phrases, wydanie z okazji 150-lecia, oprac. G. Davidson, London: The Penguin Reference Library. Sieradzka-Baziur Bożena 2020: Onomazjologiczny słownik online. Metodologia, zawartość, wykorzystanie w badaniach na przykładzie „Słownika pojęciowego języka staropolskiego” [Onomazjologiczny słownik internetowy. Metodologia, zawartość, wykorzystanie w badaniach na przykładzie „Słownika pojęciowego języka staropolskiego”], komitet redakcyjny U. Bijak, M. Eder, A. Tyrpa, P. Żmigrodzki, Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN. SPJS 2015: Słownik pojęciowy języka staropolskiego [Słownik pojęciowy języka staropolskiego], red. B. Sieradzka-Baziur, Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN. Dostęp internetowy: http://spjs.ijp.pan.pl. SStp 1953−2002: Słownik staropolski [Słownik staropolski] 1–11, red. S. Urbańczyk, Wrocław, Warszawa, Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Instytut Języka Polskiego PAN. SStpS 2014: Słownik staropolski. Suplement [Słownik staropolski. Suplement] 1 (verba absentia), red. E. Deptuchowa, Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN. WSJP 2018: Wielki słownik języka polskiego PAN, red. P. Żmigrodzki, Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN. Dostęp internetowy: https://www.wsjp.pl. Zauner Adolf 1903: Romańskie nazwy części ciała: studium onomazjologiczne. Romanische Forschungen [Romantyczne nazwy części ciała: studium onomazjologiczne] 14, 339–530.