Lexical Representations of the Concept of “SEN” (‘dream, sleep’) in the Onomasiological Słownik pojęciowy języka staropolskiego Online

Acta Linguistica Lituanica 2025, vol. 93, pp. 1–16 Contents link / Turinio nuoroda ISSN 2669-218X (online / elektroninis) LEKSYKALNE REPREZENTACJE KONCEPTU „SEN” („SEN, SPANIE”) W ONOMAZJOLOGICZNYM SŁOWNIKU POJĘCIOWYM JĘZYKA STAROPOLSKIEGO ONLINE Leksymalne reprezentacje konceptu SEN („sen, spanie”) w onomazjologicznym internetowym wariancie Słownika pojęciowego języka staropolskiego BOŻENA SIERADZKA-BAZIUR Instytut Języka Polskiego E-mail: boż[email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-4214-7268 Obszary badawcze: językoznawstwo. https://doi.org/10.35321/all93-08 ABSTRAKT Artykuł przedstawia opis Słownika pojęciowego języka staropolskiego, dostępnego online (dalej także jako SPJS). Został on opracowany w Instytucie Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk w Krakowie w latach 2011–2015 na podstawie drukowanego, jedenastotomowego Słownika staropolskiego (dalej także jako SStp). Jest to baza danych służąca prowadzeniu badań onomazjologicznych i innych nad najstarszym polskim słownictwem, poświadczonym od XII wieku do początku XVI wieku. Artykuł przedstawia również wyniki analizy onomazjologicznej ciągłych i nieciągłych średniowiecznych jednostek leksykalnych reprezentujących w SPJS pojęcie SEN//MARZENIE SENNE, SEN. Jest to jedno z 231 pojęć struktury pojęciowej SPJS. W obrębie tego pojęcia znajduje się 19 nieciągłych jednostek autosemantycznych i 86 ciągłych jednostek autosemantycznych. Przeprowadzona analiza onomazjologiczna pokazuje, że należą one do 10 odrębnych stref pola semantycznego, z których każda uzupełnia pozostałe. Większość analizowanych wyrazów przetrwała do czasów współczesnych w niezmienionych znaczeniach, część z nich to archaizmy, a pozostałe to homonimy kompetencyjne. SŁOWA KLUCZOWE: staropolszczyzna, językoznawstwo diachroniczne, onomazjologia, leksyka, pojęcie, pole semantyczne snu, klasyfikacja pojęciowa, archaizm semantyczny. Copyright © 2025 Bożena Sieradzka-Baziur. Opublikowane przez Instytut Języka Litewskiego. Jest to artykuł o otwartym dostępie, rozpowszechniany na warunkach licencji Creative Commons Attribution, która zezwala na nieograniczone korzystanie, rozpowszechnianie i reprodukcję w dowolnym medium, pod warunkiem wskazania autora i źródła. // Išleido Lietuvių kalbos institutas. Šis straipsnis yra atviros prieigos, platinamas pagal „Creative Commons“ priskyrimo licencijos sąlygas, leidžiančias neribotai naudoti, platinti ir atkurti turinį bet kokioje laikmenoje, nurodant autorių ir šaltinį. Otrzymano: / Gauta: 2025-05-24. Zaakceptowano: / Priimta: 2025–09-18. 1 STRESZCZENIE W artykule omówiono internetową wersję Słownika pojęciowego języka staropolskiego (pol. SPJS). Został on opracowany w latach 2011–2015 w Instytucie Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk w Krakowie na podstawie drukowanego, jedenastotomowego Słownika staropolskiego (pol. SStp). Jest to baza danych przeznaczona do badań onomazjologicznych i innych badań nad najstarszym słownictwem języka polskiego, poświadczonym od XII wieku do początku XVI wieku. W artykule przedstawiono także wyniki analizy onomazjologicznej ciągłych i nieciągłych średniowiecznych jednostek leksykalnych reprezentujących w SPJS pojęcie SEN // SEN, SENIE. Jest to jedno z 231 pojęć struktury konceptualnej SPJS. W obrębie tego pojęcia występuje 19 nieciągłych jednostek autosemantycznych i 86 ciągłych jednostek autosemantycznych. Przeprowadzona analiza onomazjologiczna pokazuje, że należą one do 10 odrębnych stref pola semantycznego, które wzajemnie się uzupełniają. Znaczenia większości analizowanych wyrazów przetrwały do dziś bez zmian, niektóre z nich są archaizmami, a pozostałe to homonimy kompetencyjne. SŁOWA KLUCZOWE: język staropolski, lingwistyka diachroniczna, onomazjologia, leksyka, koncept, pole semantyczne wyrazów sen / spanie, klasyfikacja pojęć, archaiczność semantyczna. 1. Wstęp Badania onomazjologiczne mają długą tradycję, zapoczątkowaną w drugiej połowie XIX wieku na gruncie języków romańskich przez językoznawców takich jak Friedrich Diez, Ernst Tappolet i Adolf Zauner. Termin onomazjologia, utworzony z greckiego słowa onomasía, ‘nazywanie’, oraz gr. –logía, wprowadził do językoznawstwa Zauner na początku XX wieku. Zgodnie z etymologicznym znaczeniem tego terminu onomazjologia jest nauką o nazywaniu. W rzeczywistości jednak jej zakres jest znacznie szerszy, ponieważ onomazjolodzy badają między innymi sposoby, w jakie użytkownicy języka kategoryzują rzeczywistość, nadając nazwy wyróżnionym elementom świata. W 1932 roku Karl Jaberg, jeden z najważniejszych teoretyków onomazjologii, bardzo szeroko sformułował jej zadania: W kontekście współczesnego stanu badań onomazjologia jest dyscypliną językoznawczą, która, wychodząc od mniej lub bardziej wyodrębnionych, żywych w świadomości danej wspólnoty językowej obrazów lub grup powiązanych pojęć, gromadzi ich różnorodne możliwości wyrażania w języku literackim i dialektach na określonym terytorium językowym: leksykalne, stylistyczne, metaforyczne i wszelkie pozagramatyczne. Jej celem jest interpretacja [wykładników językowych] z uwzględnieniem wszystkich czynników pojęciowych, historyczno-faktycznych, geograficznych i psychologicznych, w ujęciu diachronicznym i synchronicznym (Jaberg 1932: 21, cyt. za Puzynina 1968: 119–120). Onomazjologia jest działem leksykologii, w którym ciągłe lub nieciągłe jednostki autosemantyczne bada się z różnych punktów widzenia w kontekście nazw pojęć, do których są przyporządkowane. Onomazjologa w równym stopniu interesują semantyka tych jednostek oraz reprezentowane przez nie pojęcia. Problem badawczy podejmowany przez onomazjologię można zatem ująć w postaci dwóch pytań: 1. Jakie pojęcie reprezentuje dana jednostka autosemantyczna? 2. Gdzie pojęcie to znajduje się w obrębie określonego schematu klasyfikacyjnego złożonego z nazw pojęć? 2 Ten problem badawczy dał początek badaniom onomazjologicznym prowadzonym w Instytucie Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk (Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk IJP PAN) w Krakowie od 2011 roku do chwili obecnej. 2. Internetowy Słownik pojęciowy języka staropolskiego¹ jako zmodyfikowana baza danych W celu prowadzenia dalszych prac leksykologicznych o charakterze onomazjologicznym IJP PAN w Krakowie opracował w latach 2011–2015 internetowy słownik onomazjologiczny Słownik pojęciowy języka staropolskiego. Jest on dostępny w Internecie od 2015 roku². Nazywam go zmodyfikowaną bazą danych, ponieważ w latach 2015–2025, w wyniku prac onomazjologicznych prowadzonych z wykorzystaniem danych o charakterystyce jednostek autosemantycznych przypisanych do pojęć tego słownika, 1) jego schemat klasyfikacyjny był i jest udoskonalany poprzez zwiększanie lub zmniejszanie liczby zawartych w nim pojęć oraz 2) modyfikowano i nadal modyfikuje się przyporządkowanie jednostek autosemantycznych do pojęć zawartych w SPJS. Elektroniczny Słownik pojęciowy języka staropolskiego jest zatem dziełem otwartym i systematycznie rozbudowywanym. 2.1. Metodologia opracowania Słownika pojęciowego języka staropolskiego³ Celem opracowania internetowego Słownika pojęciowego języka staropolskiego było ujęcie w jego schemacie klasyfikacyjnym, składającym się z nazw pojęć, całego ówczesnego zasobu słownictwa staropolskiego poprzez przypisanie do tego schematu ciągłych jednostek autosemantycznych i nieciągłych jednostek autosemantycznych, tj. znaczeń wraz z przykładami wyekscerpowanymi z haseł drukowanego Słownika staropolskiego – aby umożliwić dalsze badania nad leksyką staropolską, w tym badania onomazjologiczne i inne. Inspiracją do opracowania SPJS były między innymi następujące dzieła leksykograficzne: – Thesaurus of English Words and Phrases Petera Marka Rogeta (1852; 2002); – Der deutsche Wortschatz nach Sachgruppen Franza Dornseiffa (1934; 1970); – Begriffssystem als Grundlage für die Lexikographie. Versuch eines Ordnungsschemas Rudolfa Halliga i Walthera von Wartburga (1952; 1963); – Historical Thesaurus of the Oxford English Dictionary (HTOED 2009 i HTOEDe); ¹ SPJS – Słownik pojęciowy języka staropolskiego, red. B. Sieradzka-Baziur, Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN, 2015. Dostęp w Internecie: http:// spjs.ijp.pan.pl [dostęp 16.04.2025]. ² Dostęp w Internecie: https://spjs.ijp.pan.pl/. ³ Szczegółowy opis procesu tworzenia tego słownika zawarto w monografii Onomazjologiczny słownik online. Metodologia. zawartość, wykorzystanie w badaniach na przykładzie „Słownika pojęciowego języka staropolskiego” (Sieradzka-Baziur 2020). 3 – Wielki słownik języka polskiego PAN (WSJP 2018)⁴ (Wielki słownik języka polskiego Polskiej Akademii Nauk), redagowany przez Piotra Żmigrodzkiego (alfabetyczny słownik języka ogólnego, w którym jednostki leksykalne są również klasyfikowane tematycznie). Dostępny online onomazjologiczny Słownik pojęciowy języka staropolskiego opracowano na podstawie materiału zawartego w jedenastotomowym drukowanym Słowniku staropolskim (1953–2002), redagowanym przez Stanisława Urbańczyka, oraz w Słowniku staropolskim. Suplement, cz. I (verba absentia) (SStpS 2014), redagowanym przez Ewę Deptuchową. Podstawę materiałową dostępnego online onomazjologicznego Słownika pojęciowego języka staropolskiego stanowi 22 735 haseł ze Słownika staropolskiego oraz 1 151 wyrazów hasłowych z jego suplementu. Hasła te obejmują najstarsze polskie słownictwo, poświadczone od XIIᵗʰ wieku do pierwszej połowy XVIᵗʰ wieku. Dostępny online Słownik pojęciowy języka staropolskiego uwzględnia pełną strukturę wszystkich haseł Słownika staropolskiego i jego suplementu. Dane wyekscerpowane z alfabetycznego, drukowanego Słownika staropolskiego wprowadzono do pamięci komputera i poddano licznym procedurom porządkowania oraz interpretacji, dostosowanym do charakteru opracowywanego dzieła: słownika elektronicznego o hierarchicznej strukturze semantycznej, przedstawiającego materiał staropolski w różnych układach — przede wszystkim pojęciowym, ale także alfabetycznym i gramatycznym. Zgromadzony w Słowniku staropolskim i suplemencie leksykon staropolski, obejmujący 23 886 haseł, reprezentowany jest w największym stopniu przez ciągłe autos emantyczne jednostki leksykalne (38 234) oraz nieciągłe autosemantyczne jednostki leksykalne (5 943). To właśnie te ciągłe i nieciągłe jednostki autosemantyczne mają kluczowe znaczenie w słowniku pojęciowym — przypisano je do schematu klasyfikacyjnego SPJS i stanowią istotę tego projektu⁵. Sklasyfikowano je i przypisano do 231 kategorii pojęciowych SPJS (dane na 16 kwietnia 2025 r.). Przypisania jednostek do pojęć dokonałam, wykorzystując konteksty, w których występowało dane słowo lub struktura wyrazowa, definicje redaktorów Słownika staropolskiego, a często także analizę danych etymologicznych i słowotwórczych dotyczących badanego słownictwa. Jednostki leksykalne SPJS sklasyfikowane według znaczenia i reprezentujące pojęcia są częścią rzeczownikowych, czasownikowych, przymiotnikowych i przysłówkowych haseł Słownika staropolskiego, w których poświadczono najstarsze polskie słownictwo, zapisane w tekstach średniowiecznych powstałych do początku XVIᵗʰ wieku włącznie. Schemat klasyfikacyjny SPJS zawiera obecnie (16 kwietnia 2025 r.) 79 782 jednostki semantyczne, czyli przypisania jednostek leksykalnych do tej struktury⁶. Słownictwo zawarte w Słowniku pojęciowym języka staropolskiego stanowi cenny materiał do badań onomazjologicznych ze względu na bogactwo zawartych w nim jednostek leksykalnych, reprezentujących kilkaset ⁴ Dostęp internetowy: https://wsjp.pl [dostęp 16.04.2025]. ⁵ Ponieważ SPJS jest pełnym słownikiem alfabetycznym, opracowanym na podstawie materiału słownika drukowanego, zawiera również jednostki synsemantyczne oraz niepełne A, niepełne B i inne. ⁶ Dostęp internetowy: https://spjs.ijp.pan.pl/ukladSemant/index [dostęp 16.04.2025]. 4 pojęć — w tym słownictwo odnoszące się między innymi do wszechświata, świata, roślin, zwierząt, fizycznego, psychicznego, duchowego i społecznego życia człowieka, a także do czasu, przestrzeni, ruchu, formy, struktury, liczby i relacji. Moje badania onomazjologiczne nad tym słownictwem mają na celu scharakteryzowanie wykładników językowych stosowanych przez średniowiecznych tłumaczy tekstów obcych, głównie łacińskich, lub rodzimych twórców, w celu uporządkowania najstarszego polskiego leksykonu w obrębie pojęć. Dotychczasowe analizy, oparte na danych zgromadzonych w schemacie klasyfikacyjnym Słownika pojęciowego języka staropolskiego, dotyczyły sposobów werbalizowania w średniowieczu między innymi takich pojęć SPJS jak: 2.2.2. EMOCJE; 2.3.5.1.3.1. CHRZEST. CHRZEST JANA. CHRZEST PAŃSKI; 2.3.5.1.3.4. MSZA ŚWIĘTA; 2.4.1.4. EDUKACJA; 2.4.1.5.3. POŚREDNICTWO; 2.4.4. JĘZYK; 2.4.4.7. MILCZENIE⁷. Prowadzenie tych badań wynika z chęci lepszego poznania języka poprzez wykrywanie związków semantycznych występujących w obrębie grup leksykalnych z najstarszego okresu rozwoju polszczyzny oraz dostarczanie danych do dalszych analiz onomazjologicznych i semantycznych, których celem jest ustalenie, jak dane pojęcie werbalizowano w kolejnych epokach — pomocna może być w tym zaproponowana przeze mnie metodologia. 2.2. Schemat klasyfikacyjny Słownika pojęciowego języka staropolskiego online Najważniejszą częścią Słownika pojęciowego języka staropolskiego, systematycznie rozbudowywaną i udoskonalaną, jest schemat klasyfikacyjny SPJS z przypisanymi do niego średniowiecznymi autosemantycznymi jednostkami leksykalnymi. Został zaprojektowany tak, aby umożliwić systematyczne badanie najstarszego polskiego słownictwa na podstawie zawartych w nim danych leksykalnych. Tabela 1. Schemat klasyfikacyjny⁸ Słownika pojęciowego języka staropolskiego. Dostęp internetowy: https://spjs.ijp.pan.pl [dostęp 16.04.2025] ⁷ Zob. rozwijaną sekcję Słownika pojęciowego języka staropolskiego: Prace nad SPJS i zawarty w nim materiał https://spjs.ijp.pan.pl/spjs/strona/praceNtSlownika [dostęp 16.04.2025]. ⁸ Ten schemat w SPJS jest dostępny wyłącznie w wersji polskiej. 5 1.4.1. ROZWÓJ ZWIERZĄT. RASA ZWIERZĄT. MŁODE ZWIERZĘ 126 1.4.2. CHOROBY ZWIERZĄT. ŚMIERĆ ZWIERZĄT 84 1.4.3. CZĘŚCI CIAŁA ZWIERZĄT. FUNKCJE CZĘŚCI CIAŁA. WYGLĄD 266 1.4.4. ZACHOWANIE ZWIERZĄT. ODŻYWIANIE ZWIERZĄT 242 1.4.5. MIĘSO ZWIERZĘCE. SKÓRA ZWIERZĘCA. MIÓD itp. 169 1.4.6. LEGOWISKO ZWIERZĘCIA. JAMA ZWIERZĘCA. GNIAZDO 13 1.4.7. TYPY ZWIERZĄT 6 1.4.7.1. CZWORONÓG 674 1.4.7.2. PTAK 285 1.4.7.3. RYBA SŁODKOWODNA. ZWIERZĘ SŁODKOWODNE. RYBA MORSKA. ZWIERZĘ MORSKIE 131 1.4.7.4. GAD. PŁAZ. OWAD itp. 189 1.4.8. Zwierzę określone przez redaktorów SStp wyłącznie po łacinie 38 1.4.9. ZWIERZĘ MITYCZNE. ZWIERZĘ BAŚNIOWE 29 2. CZŁOWIEK (tu także uosobiona istota duchowa itp.) 119 2.1. ŻYCIE FIZYCZNE 17 2.1.1. POCZĄTEK ŻYCIA. NARODZINY. KOLEJNE ETAPY ŻYCIA. ŚMIERĆ 1043 2.1.2. PŁEĆ 127 2.1.3. CZĘŚCI CIAŁA CZŁOWIEKA. FUNKCJE CZĘŚCI CIAŁA. WYGLĄD 1062 2.1.4. ZMYSŁY 10 2.1.4.1. ZMYSŁ WZROKU 127 2.1.4.2. ZMYSŁ SŁUCHU 33 2.1.4.3. ZMYSŁ DOTYKU 60 2.1.4.4. ZMYSŁ SMAKU 6 2.1.4.5. ZMYSŁ WĘCHU 6 2.1.5. STAN ZDROWIA. LECZENIE 1054 2.1.6. ODŻYWIANIE. PICIE 242 2.1.6.1. POSIŁEK. ŚNIADANIE. OBIAD. KOLACJA 22 2.1.6.2. ŻYWNOŚĆ. POTRAWY 240 2.1.6.3. MIĘSO. WĘDLINY. RYBY. TŁUSZCZ 94 2.1.6.4. MĄKA. WYROBY MĄCZNE 149 2.1.6.5. NABIAŁ. JAJA 65 2.1.6.6. OWOCE. WARZYWA. MIÓD. ORZECHY. PRZETWORY 207 2.1.6.7. NAPÓJ. ALKOHOL 137 2.1.7. SEN. SPANIE 105 2.1.8. OCHRONA CIAŁA PRZED ZIMNEM itp. 66 2.1.8.1. UBRANIA. NAKRYCIA GŁOWY. OBUWIE. OZDOBY itp. 438 2.1.8.2. TKANINA. SKÓRA. WŁÓKNA itp. 354 2.1.9. PIELĘGNACJA CIAŁA 94 2.1.10. POTRZEBY MATERIALNE 31 2.2. ŻYCIE PSYCHICZNE 36 2.2.1. POZNAWANIE 0 2.2.1.1. PERCEPCJA ZMYSŁOWA 1046 2.2.1.2. ŚWIADOMOŚĆ 108 2.2.1.3. UWAGA 69 2.2.1.4. PAMIĘĆ 113 2.2.1.5. WYOBRAŹNIA 39 2.2.1.6. MYŚLENIE 891 2.2.2. EMOCJE 94 2.2.2.1. RODZAJE EMOCJI 0 2.2.2.1.1. SYMPATIA. PRZYJAŹŃ. MIŁOŚĆ. 109 2.2.2.1.2. PODZIW. ZACHWYT. DUMA 184 2.2.2.1.3. WDZIĘCZNOŚĆ 19 2.2.2.1.4. LITOŚĆ. WSPÓŁCZUCIE 67 2.2.2.1.5. ZADOWOLENIE. PRZYJEMNOŚĆ. SZCZĘŚCIE. RADOŚĆ 236 2.2.2.1.6. SPOKÓJ. UKOJENIE. ULGA 59 2.2.2.1.7. NADZIEJA. ZAUFANIE 57 2.2.2.1.8. ZASKOCZENIE. ZDUMIENIE. OSŁUPIENIE 23 2.2.2.1.9. PEWNOŚĆ. NIEPEWNOŚĆ. TRUDNOŚĆ 29 2.2.2.1.10. NIECHĘĆ. URAZA. WROGOŚĆ. NIENAWIŚĆ 74 2.2.2.1.11. ZAZDROŚĆ. ZAWIŚĆ 14 2.2.2.1.12. WSTRĘT. OBRZYDZENIE. NIECHĘĆ 41 2.2.2.1.13. POGARDA 83 2.2.2.1.14. ZADUFANIE 72 2.2.2.1.15. PORUSZENIE. GNIEW. FURIA 99 2.2.2.1.16. CIERPIENIE. SMUTEK. ROZCZAROWANIE. ROZPACZ. ŻAL. SKRUCHA 390 2.2.2.1.17. TĘSKNOTA 8 2.2.2.1.18. NIEPOKÓJ. STRACH. LĘK. PRZERAŻENIE 219 2.2.2.1.19. WSTYD 54 2.2.2.2. WYWOŁYWANIE EMOCJI 411 2.2.2.3. WYRAŻANIE EMOCJI 373 2.2.3. WOLA 0 2.2.3.1. PRAGNIENIE. CHCENIE. UPODOBANIE. PROŚBA. ŻĄDANIE 170 2.2.3.2. WOLNOŚĆ. NIEPOSŁUSZEŃSTWO. OPÓR 431 6 2.2.3.3. NIEWOLNICTWO. ZALEŻNOŚĆ 192 2.2.3.4. WYWIERANIE WPŁYWU 913 2.3. ŻYCIE DUCHOWE 81 2.3.1. PIĘKNO. DOSKONAŁOŚĆ. WSPANIALOŚĆ 192 2.3.2. PRAWDA 100 2.3.3. ZNACZENIE 156 2.3.4. ISTNIENIE 550 2.3.5. RELIGIA 0 2.3.5.1. DOKTRYNA. WIARA 1870 2.3.5.1.1. ISTOTY DUCHOWE 370 2.3.5.1.2. ŻYCIE WIECZNE 96 2.3.5.1.3. SAKRAMENTY ŚWIĘTE 0 2.3.5.1.3.1. CHRZEST. CHRZEST JANOWY. CHRZEST PAŃSKI 40 2.3.5.1.3.2. POKUTA 59 2.3.5.1.3.3. BIERZMOWANIE 3 2.3.5.1.3.4. MSZA ŚWIĘTA 98 2.3.5.1.3.5. KAPŁAŃSTWO 6 2.3.5.1.3.6. NAMASZCZENIE CHORYCH 3 2.3.5.1.3.7. MAŁŻEŃSTWO 2 2.3.5.2. ORGANIZACJA KOŚCIOŁÓW 403 2.3.5.3. KULT 939 2.3.5.4. ZASADY ŻYCIA ZGODNE Z RELIGIĄ 1253 2.3.5.5. EMOCJE RELIGIJNE 204 2.3.5.6. KSIĘGI ŚWIĘTE. RZECZYWISTOŚĆ PRZEDSTAWIONA W KSIĘGACH ŚWIĘTYCH 412 2.3.5.7. MITOLOGIA. POGAŃSTWO. CZAROWNICTWO 189 2.3.5.8. AGNOSTYCYZM. ATEIZM. WALKA Z RELIGIĄ 38 2.3.6. WYJĄTKOWOŚĆ. CUDA 85 2.3.7. LITERATURA. SZTUKA 537 2.4. ŻYCIE SPOŁECZNE 0 2.4.1. ORGANIZACJA SPOŁECZEŃSTWA 0 2.4.1.1. TERYTORIUM. LUDNOŚĆ 295 2.4.1.2. ZARZĄDZANIE 523 2.4.1.2.1. DANINA. PODATEK. OPŁATA. CZYNSZ. SKŁADKA. ZOBOWIĄZANIA itp. 611 2.4.1.3. KLASY SPOŁECZNE 92 2.4.1.3.1. KRÓL. MAGNAT. RYCERZE. SZLACHTA. DOSTOJNIK 267 2.4.1.3.2. STATUS PANOWANIA 9 2.4.1.3.3. LUDNOŚĆ WIEJSKA 226 2.4.1.3.4. KLASA ŚREDNIA 25 2.4.1.3.5. ORSZAK. DWORZANIN. SŁUŻBA. LUDNOŚĆ SŁUŻEBNA 148 2.4.1.4. EDUKACJA 0 2.4.1.4.1. KSZTAŁCENIE 0 2.4.1.4.1.1. SZKOŁA. UNIWERSYTET. SAMOKSZTAŁCENIE 251 2.4.1.4.1.2. CECH 31 2.4.1.4.2. WYCHOWANIE 9 2.4.1.4.2.1. WYCHOWANIE DOMOWE 5 2.4.1.4.2.2. WYCHOWANIE RELIGIJNE 14 2.4.1.4.2.3. WYCHOWANIE RYCERSKIE 6 2.4.1.4.3. OPIEKA 80 2.4.1.5. WYMIAR SPRAWIEDLIWOŚCI 0 2.4.1.5.1. SYSTEM SĄDOWNICZY 3880 2.4.1.5.2. KARA 381 2.4.1.5.3. MEDIACJA 1 2.4.1.5.3.1. MEDIATOR 21 2.4.1.5.3.2. MEDIACJA 52 2.4.1.5.3.3. OPŁATA ZA MEDIACJĘ 4 2.4.1.5.4. ŚRODEK ZARADCZY. ODSZKODOWANIE. DOTRZYMANIE ZOBOWIĄZANIA 96 2.4.1.6. UTRZYMYWANIE PORZĄDKU. ZAPEWNIANIE BEZPIECZEŃSTWA 102 2.4.1.7. ARMIA. WOJNA. WALKA 722 2.4.1.8. PRZEMIESZCZANIE SIĘ 646 2.4.1.8.1. DROGA LĄDOWA. DROGA WODNA 527 2.4.1.8.2. INNE KRAJE. KONTAKTY Z INNYMI KRAJAMI. MIESZKAŃCY INNYCH KRAJÓW 186 2.4.1.9. KOMUNIKACJA JĘZYKOWA. PRZEKAZYWANIE INFORMACJI. POCZTA. 382 2.4.2. RODZINA. RÓD 45 2.4.2.1. TOŻSAMOŚĆ. DOBRE URODZENIE. ZŁE URODZENIE 169 2.4.2.2. STAN CYWILNY. ŚLUB 375 2.4.2.3. KREWNY. SPOKREWNIONY 645 2.4.2.4. POGRZEB 80 2.4.2.5. WDOWIEŃSTWO. SIEROC- TWO. DZIEDZICZENIE. POSAG 154 2.4.3. KONTAKTY SPOŁECZNE. WYDARZENIA. ZWYCZAJE 1938 2.4.3.1. MORALNOŚĆ 2161 2.4.3.2. ZOBOWIĄZANIE. OBIETNICA. PRZYRZECZENIE. PRZYSIĘGA. PAKT 446 2.4.3.3. SPRAWDZANIE 23 2.4.3.4. POMOC. ŻYCZLIWOŚĆ 919 2.4.3.5. ZGODA. POROZUMIENIE 275 7 2.4.3.6. KONFLIKT 1887 2.4.3.7. HONOR 241 2.4.3.8. HAŃBA 233 2.4.3.9. ETYKIETA. STOSOWNOŚĆ. WULGARNOŚĆ 49 2.4.4. JĘZYK. KOMUNIKACJA 6 2.4.4.1. UMIEJĘTNOŚĆ MÓWIENIA. SPOSÓB MÓWIENIA. SZTUKA WYMAWIANIA. CECHY GŁOSU 210 2.4.4.2. WYPOWIEDŹ 1976 2.4.4.3. PISANIE 468 2.4.4.4. KONTAKTY JĘZYKOWE. TŁUMACZENIE TEKSTÓW 96 2.4.4.5. Terminy językoznawcze 2.4.4.5.1. Nazywanie; nazwa własna, przezwisko, określenia miejsc, narodowości itp. 301 2.4.4.5.2. Słowa o znaczeniu przenośnym; porównania, użycia poetyckie 1370 2.4.4.5.3. Słowa opatrzone przez redaktorów SStp uwagami dotyczącymi semantyki, fleksji, pochodzenia, eufemizacji itp. 263 2.4.4.5.4. Znaczenie nie zostało jasno określone przez redaktorów SStp 1074 2.4.4.6. KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 2.4.4.6.1. NIEWERBALNA KOMUNIKACJA CIAŁEM 348 2.4.4.6.2. NIEWERBALNA KOMUNIKACJA CIAŁEM i PRZEDMIOTAMI 19 2.4.4.6.3. KOMUNIKACJA NIEWERBALNA. PRZEDMIOTY I ELEMENTY PRZYRODY 247 2.4.4.7. MILCZENIE 79 2.4.5. DZIAŁANIE. UWARUNKOWANIE DZIAŁANIA. CECHY CZŁOWIEKA WARUNKUJĄCE DZIAŁANIE itp. 3974 2.4.5.1. SUKCES. POWODZENIE. ZBAWIENIE 278 2.4.5.2. NIEPOWODZENIE. NIESZCZĘŚCIE. TRUDNA SYTUACJA 413 2.4.6. PRACA 12 2.4.6.1. ORGANIZACJA PRACY. WYKONYWANIE PRACY. STOSUNEK DO PRACY. WYNIKI PRACY 223 2.4.6.1.1. ZAWÓD. ZAJĘCIE. FUNKCJA 976 2.4.6.1.2. MIEJSCE PRACY. MIEJSCE PRZECHOWYWANIA WYNIKÓW PRACY 99 2.4.6.1.3. NARZĘDZIE. URZĄDZENIE. ZBIORNIK. POJEMNIK 1062 2.4.6.1.4. SUBSTANCJA. CIECZ. MATERIAŁ 389 2.4.6.2. PRODUKCJA ŻYWNOŚCI 13 2.4.6.2.1. POSIADŁOŚĆ ZIEMSKA. GOSPODARSTWO. GOSPODARSTWO CHŁOPSKIE 207 2.4.6.2.1.1. ŻYWY INWENTARZ. INNE ZWIERZĘTA BLISKO ZWIĄZANE Z CZŁOWIEKIEM. HODOWLA ZWIERZĄT. ZAPRZĘGANIE. WOZY 790 2.4.6.2.1.2. ROLNICTWO. OGRODNICTWO 867 2.4.6.2.1.3. PSZCZELARSTWO 120 2.4.6.2.2. RYBOŁÓWSTWO 129 2.4.6.2.3. ŁOWIECTWO 83 2.4.6.3. RZEMIOSŁO. PRZEMYSŁ 481 2.4.6.4. BUDOWNICTWO. MIESZKANIE 297 2.4.6.4.1. KONSTRUKCJA. BUDOWLA. DOM itp. 249 2.4.6.4.2. CZĘŚCI KONSTRUKCJI. CZĘŚCI BUDYNKU. OTOCZENIE KONSTRUKCJI. OTOCZENIE BUDYNKU. OGRODZENIE 338 2.4.6.4.3. MEBLE. PRZYBORY KUCHENNE. POŚCIEL. OBRUS. RĘCZNIKI itp. 346 2.4.6.4.4. OGRZEWANIE. OŚWIETLENIE 23 2.4.6.4.5. ZAOPATRZENIE W WODĘ. WYKORZYSTANIE WODY 51 2.4.6.4.6. PRACA WEWNĄTRZ I WOKÓŁ KONSTRUKCJI. PRACA WEWNĄTRZ I WOKÓŁ BUDYNKU. PRACE DOMOWE 125 2.4.7. ZMĘCZENIE. ODPOCZYNEK. WAKACJE. UROCZYSTOŚĆ. GRY. AKTYWNOŚĆ RUCHOWA 535 2.4.8. RZECZY I CZŁOWIEK 22 2.4.8.1. WŁAŚCIWOŚCI RZECZY. NADMIAR RZECZY. BRAK RZECZY. UŻYTECZNOŚĆ RZECZY itp. 772 2.4.8.2. ZJAWISKA ZWIĄZANE Z MATERIĄ 309 2.4.8.2.1. ŚWIATŁO. CIEMNOŚĆ. OGIEŃ. KOLOR 547 2.4.8.3. WARTOŚĆ MATERIALNA 2.4.8.3.1. MAJĄTEK, WARTOŚĆ, HANDEL, POŻYCZKA. WYNAGRODZENIE. ŚRODKI UTRZYMANIA. POSAG itp. 2935 2.4.8.4. RUINA. ZNISZCZENIE. SZKODA 338 3. CZŁOWIEK i WSZECHŚWIAT i ŚWIAT 4 3.1. CZAS 1182 3.1.1. PRZESZŁOŚĆ 115 3.1.2. TERAŹNIEJSZOŚĆ 16 3.1.3. PRZYSZŁOŚĆ 111 3.2. PRZESTRZEŃ 1108 8 3.3. RUCH 1955 3.3.1. SZYBKOŚĆ 132 3.4. WSPÓŁZALEŻNOŚĆ 3.4.1. FORMA 357 3.4.2. STRUKTURA 293 3.4.3. CZĘŚĆ. CAŁOŚĆ 666 3.4.4. LICZBA. ILOŚĆ. WYMIARY 1593 3.4.5. INTENSYWNOŚĆ. AKUMULACJA. CZĘSTOTLIWOŚĆ 512 3.4.6. RELACJA. WSKAZYWANIE. PODOBIEŃSTWO. RÓŻNICA. RÓWNOWAGA. PROPORCJE 902 3.4.7. ZMIANA. PROCES. TRWAŁOŚĆ. POWTARZALNOŚĆ. TYPOWOŚĆ 389 SUMA WSZYSTKICH JEDNOSTEK 79782 Tabela 1 zawiera przede wszystkim pojęcia współtworzące schemat klasyfikacyjny Słownika pojęciowego języka staropolskiego. Jak wiadomo, pojęcia są reprezentacją (odzwierciedleniem, odwzorowaniem) obiektów w umyśle użytkownika, dzielących się na konkretne i abstrakcyjne. Charakteryzują się tym, że nie podlegają definicji i mają własne nazwy. Językowy proces przypisywania nazw pojęciom nadrzędnym wobec materiału leksykalnego powiązanego wspólnym znaczeniem, wyekscerpowanego ze słownika lub pozyskanego w inny sposób, określa się mianem konceptualizacji strukturyzującej. Kategoria pojęciowa to jedno lub więcej pojęć umieszczonych w schemacie klasyfikacyjnym SPJS, stanowiących jego najmniejszą, graficznie wyodrębnioną część oznaczoną numerem. Pojęcia w kategoriach pojęciowych zapisuje się wielkimi literami i rozdziela kropkami, jeśli występują szeregowo, zob. na przykład 2.4.3.7. HONOR, 2.4.6.1.1. ZAWÓD. ZAJĘCIE. FUNKCJA. Ciągłe i nieciągłe jednostki autosemantyczne przypisuje się do kategorii pojęciowych SPJS ze względu na ich znaczenie. Wszystkie nazwy pojęć SPJS tworzą system pojęciowy słownictwa staropolskiego. Schemat klasyfikacyjny SPJS zawiera, oprócz kategorii pojęciowych, także kategorie opisowe. Kategorie te przypisano tym ciągłym i nieciągłym jednostkom autosemantycznym wyekscerpowanym ze Słownika staropolskiego, których opis obejmował pewne dodatkowe informacje, na przykład metajęzykowe, dotyczące występowania w znaczeniach przenośnych lub zakresu funkcjonowania danych jednostek (np. jako nazw własnych, przezwisk). Inne kategorie opisowe grupowały jednostki (głównie nazwy roślin i zwierząt), których znaczenia w Słowniku staropolskim podano wyłącznie po łacinie. Osobna kategoria opisowa obejmowała również te jednostki, których znaczenia nie zostały jasno określone w SStp. Dane te w pewnym stopniu uzupełniają obraz średniowiecznego leksyku i dostarczają pewnych informacji o języku staropolskim. Wszystkie kategorie pojęciowe SPJS wraz z zawartymi w nich nazwami pojęć oraz kategoriami opisowymi tworzą hierarchiczny schemat klasyfikacyjny SPJS. Po najechaniu na interesującą badacza kategorię pojęciową elektronicznego Słownika pojęciowego języka staropolskiego i wybraniu jej, po prawej stronie ekranu pojawiają się wszystkie hasła słownikowe, w obrębie których znajdują się przypisane do niej jednostki autosemantyczne. Kliknięcie dowolnej z tych jednostek przekierowuje użytkownika do hasła słownikowego, w którym znajduje się jednostka autosemantyczna reprezentująca dane pojęcie. 9 Prototypową jednostką leksykalną autosemantyczną SPJS jest hasło słownikowe reprezentujące jednostkę leksykalną z oznaczeniem numerycznym stosowanym w tym słowniku, odsyłające do Słownika staropolskiego i zawierające definicję semantyczną zilustrowaną przykładem opatrzonym lokalizacją. Może to być ciągła jednostka autosemantyczna, taka jak na przykład spanie (1) 1. ‘sen, stan fizycznego i umysłowego odpoczynku połączony z utratą świadomości, somnus’: Gdy da mylym swogym spane (somnum) Fl 126, 4, sim. Puł. W haśle słownikowym może występować również nieciągła jednostka autosemantyczna. Na przykład trzecią jednostką autosemantyczną w haśle słownikowym śmiertny, śmirtny (3) 1. ~ jest: śmiertny sen ‘śmierć, morte’: Ten psalm powyada, yze Xps za nas szmyertny sen przyol y wstał z martwych, by nas ozywyl Puł 3 arg. 3. Charakterystyka materiału leksykalnego reprezentującego pojęcie SNU w dostępnym online Słowniku pojęciowym języka staropolskiego Sen jest naturalnym stanem organizmu, który zapewnia odpoczynek i jego regenerację; charakteryzuje się zmniejszoną wrażliwością na bodźce, ograniczeniem kontrolowanej aktywności ruchowej, spowolnieniem akcji serca, oddechu i innych funkcji organizmu, zamknięciem oczu oraz czasową utratą świadomości. Przedmiotem analizy będzie pojęcie SNU reprezentowane w SPJS przez 105 ciągłych i nieciągłych jednostek autosemantycznych. Pojęcie SNU reprezentuje w SPJS 19 nieciągłych jednostek autosemantycznych i 86 ciągłych jednostek autosemantycznych. Należą one do 10 odrębnych stref pola semantycznego przedstawionych w tabeli 2. Każda z nich uzupełnia pozostałe. Tabela 2. Leksykalne reprezentacje pojęcia SNU w SPJS – strefy pola semantycznego The concept of DREAM/SLEEP – zones of the semantic field 1) sleep as a state of the body Lexical representations of the concept of DREAM/SLEEP – sen (1) 1.; spanie (1) 1.; drz emanie (1); drzemota (1); uśnienie (1) 1.; nocleg (1); śpiączka, dictionary entry we śpiączki (1); – spać sen, dictionary entry spać (2) 1. ~; położyć się spać, dictionary entry położyć (4) 1. ~; drzemotą uciążon, dictionary entry (uciążyć) uciężyć (się) (2) 1. ~; poch wav ać się ze snu, dictionary entry pochować, poch wa cić się, pofa cić (3) 2; – drzemać (1); kłaść się (4) 1. ~; morzyć, morzyć się (5) 4; (nadejść) nadyć, nadić (3) 3; 10 naspać się (1); obudzać (1); obudzić (1); ocucić (1); ocucić się (2) ~; pobudzić (5) 3; prz 2) pora snu (pierwospy), pirwospy, pirzwospy (1) 3) miejsca, przedmioty i czynności związane ze snem noc (3) 1. ~; nocleg (1); nocować (1); ostać, bywać na noc, dictionary entry noc (4) 1. ~; na noc położyć, dictionary entry położyć (3) 1. ~ dom (6) 3. ~; dormitarz (1); leg (1); leganie (2) 2; łóżko (1); łóżeczko (1); łóżnica (1); łoże (1) 1.a; łóżnica (2) ~; łóżnicki (1); łóżniczy (1); 2; łóżny (1); wyleganie (1); 2. posłanie, posłanie (1); zagłówek (1) 4) zaburzenia snu bezsenny (1); kołczy móżdżek, dictionary entry móżdżek (2) ~; nocnice (1); latawiec (1); miesięcznik (1) 1; namiesięcznik (1); niewyspanie (1) 5) sny i ich znaczenia mara (1); sen (4) 2; sennik (1); snowe ukazanie, dictionary entry ukazanie (3) 2; snowy (1); spanie (3) 2; śnić się (1); widzenie, widzienie (6) 4; wykładacz (2) 1. ~; zgadnienie (1); zgodnienie (1) 6) sen jako śmierć spać 3.1. ~; spanie (2) 1. ~; usnąć (2) ~; uśnienie (2) ~; sen pokoja, dictionary entry sen (3) 1. ~~; śmiertny sen, dictionary entry śmiertny, śmirtny (3) 1. ~, (śmiertny) sen, dictionary entry sen (2) 1. ~; usnąć s oczy, (w panie), we śmierci, dictionary entry usnąć (3) ~, 11 w wiek ujej śmierci zaspać, dictionary entry zaspać (2) 2. 7) sen jako niweczenie czegoś przespać, przespać się (1) 1. 8) seks sen (5) 3; spać z kimś, hasło słownikowe spać (4) 2; spanie (4) 3; nocny sen, hasło słownikowe sen (6) 4. 9) przeciwieństwo snu jaw czy jawa (1) 10) brak snu sen (7) 5.; cucenie (1); czucie (1) 1.; czuć (1) 1.; czujny (1) 1.; ponocować (1) Stosując kryterium zrozumiałości znaczenia średniowiecznych leksemów z punktu widzenia współczesnego użytkownika języka, w badanym materiale można wyróżnić kilka grup wyrazów. Ilustrują to dane przedstawione w tabeli 3. Tabela 3. Charakterystyka semantyczna jednostek leksykalnych reprezentujących pojęcie SNU/SPANIA w SPJS Charakterystyka jednostek autosemantycznych pod względem ich znaczenia Przykłady 1) jednostki leksykalne całkowicie niezrozumiałe dla współczesnego użytkownika języka domitarz «sypialnia» (1); leg «miejsce do leżenia» (1); kołtczy móżdżek «mózg kota uważany za środek nasenny» (2) ~; namieśęcznik «lunatyk» (1); plurale tantum nocnice «koszmar senny, ciężki sen z halucynacjami i uczuciem duszności» (1); (pierwospy), pirwospy, pirzwospy «pierwsza część nocy, pora, w której zapada się w pierwszy sen» (1); pochwać, pochwać się, pofacić «podskoczyć, wstać, szybko się podnieść» (3) 2; wyleganie «miejsce do leżenia, łóżko, posłanie» (1); zgodnienie «zgadywanie, objaśnianie, tutaj: objaśnianie snu» (1) 2) Homonimy kompetencyjne piać (2), 2.; wykładacz (2) 1. ~ zaspać (1). 1. 3) Wyrazy użyte w znaczeniu przenośnym Występują one głównie w obrębie strefy semantycznej nr 6: sen jako śmierć 4) Wyrazy używane w takich samych lub podobnych znaczeniach jak współcześnie. Jest to grupa jednostek najliczniej reprezentowana w badanym materiale. Przykłady jednostek leksykalnych: sen (1) 1.; spać 1.1. ~; spanie (1) 1. 12 Jednostki leksykalne całkowicie niezrozumiałe dla współczesnego użytkownika języka, tj. archaizmy semantyczne, stanowią około 10 procent ciągłych i nieciągłych jednostek autosemantycznych przypisanych do pojęcia SEN. W badanym materiale występują również jednostki, które nie zmieniły swojej postaci fonetycznej i graficznej⁹ w toku rozwoju języka, lecz obecna kompetencja językowa jego użytkowników sprawia, że błędnie rozumieją ich znaczenie. Jednostki tego rodzaju nazywam homonimami kompetencyjnymi; są one typem archaizmów semantycznych. Onomazjolog poświęca im szczególną uwagę, ponieważ użytkownik SPJS dostrzega je ze względu na ich — w istocie pozorną — różnicę semantyczną w porównaniu z innymi wyrazami zaklasyfikowanymi do poszczególnych pojęć tego słownika. Mogą one budzić wątpliwości co do poprawności przyporządkowania ich do określonej kategorii pojęciowej, co jest szczególnie widoczne, gdy reprezentacja leksykalna danego pojęcia w SPJS jest skromna. Dane w tabeli 4 poniżej przedstawiają przykłady homonimów kompetencyjnych wraz ze znaczeniami odnoszącymi się do materiału średniowiecznego oraz współczesnymi znaczeniami tych wyrazów. Tabela 4. Homonimy kompetencyjne w SPJS Jednostka leksykalna | Znaczenie w SPJS (za Słownikiem staropolskim) | Znaczenie współczesne piąć (2), 2. | «chrapać przez sen» | Współcześnie wyraz piać ma trzy znaczenia: 1) wydawać charakterystyczny, wysoki, piskliwy głos (o kogucie); 2) wydawać wysoki, piskliwy głos; 3) przesadnie kogoś lub coś wychwalać wykładacz (2). 1. ~ | «o kimś, kto tłumaczy sny» | Współcześnie wykładacz to: «osoba, która wykłada coś, np. towary na półkach» zaspać (1). 1. | «zasnąć» | Współcześnie zaspać znaczy: «obudzić się zbyt późno» Analiza jednostek leksykalnych reprezentujących pojęcie SEN w SPJS pozwala wyróżnić kilka rodzin wyrazowych, co świadczy o ścisłym związku semantyki ze słowotwórstwem. ⁹ Jeśli chodzi o postać graficzną, należy zauważyć, że staropolskie wyrazy zapisane w rękopisach często wymagają transkrypcji. 13 W badanym materiale średniowiecznym najliczniejsza rodzina wyrazów opiera się na rdzeniu -sppresentnym w takich wyrazach prasłowiańskich, jak: *sъpati ‘spać’ (Boryś 2005: 568), *usъpiti ‘spowodować, że ktoś zaśnie’ (Ibid.: 673), *sъnъ [< *sъpъnъ < *súpno-] ‘spanie, sen’ (Ibid.: 541). Rodzina ta obejmuje: 1) czasowniki naspać się; przespać, przespać się; przesypiać się; spać; śnić się; usnąć; uśpić; zasnąć; zaspać; zasypiać; zesnąć 2) rzeczowniki niewyspanie; pirwospy, pirzwospy; sen; sennik; spanie; śpiączka; uśnienie; 3) przymiotniki bezsenny; śnieżny; Inne, mniej rozbudowane rodziny wyrazów występujące w analizowanym materiale reprezentują następujące grupy jednostek: – łoże; łożnica; łożniki; łożniczy; łożny; łożys czko; łóżko; – obudzać; obudzić; pobudzić; wzbudzać; wzbudzić; zbudzić; – noc; nocleg; nocnice; nocny; nocować; ponocować; – cucenie; ocucić; ocucić się; przecucić; – czucie; czuć; czujny; uczuć; – drzemać; wzdrzemać; drzemanie; drzemota; – wstać; wstajać; wstawać; – leg; leganie; wyleganie; – miesięcznik; namiesięcznik. Większość tych rodzin wyrazów wzbogaciła się o wiele nowych leksemów w toku rozwoju języka; inne rodziny zanikły, pojawiły się też nowe, które współtworzą współczesne pojęcie SNU // SPANIA. Do tych ostatnich należy grupa wyrazów skupionych wokół leksemu oniryzm, oznaczającego ‘sposób przedstawiania rzeczywistości na podobieństwo snu’. Wyraz ten pochodzi z języka greckiego, w którym óneiros oznacza ‘sen, marzenie senne’. Gniazdo wyrazowe, które powstało od tego wyrazu w języku polskim, zawiera takie wyrazy pochodzące od słowa oniryzm, jak: oniryczność, postoniryczność, onironauka, onironawigacja, oniryczny, onirycznie. 4. Wnioski Analiza najstarszego polskiego słownictwa zgromadzonego w ramach pojęcia SNU // SPANIA w Słowniku pojęciowym języka staropolskiego umożliwiła lepsze poznanie języka dzięki wykryciu relacji semantycznych zachodzących w grupach leksykalnych z najstarszego okresu rozwoju języka polskiego. Ciągłe i nieciągłe jednostki autosemantyczne reprezentujące pojęcie SPANIA w SPJS i poświadczone od 12th do początku 16th wieku, a także polskie archaizmy językowe, świadczą o trwałości słownictwa związanego z tym pojęciem. Większość analizowanych wyrazów jest również używana w 14 niezmienionych znaczeniach do dziś. Wynika to prawdopodobnie w dużej mierze z ich częstego używania na przestrzeni dziejów języka polskiego, ponieważ dotyczą tak istotnych dla człowieka kwestii, jak funkcjonowanie ciała, odpoczynek, a w znaczeniach przenośnych także śmierć. Podczas analizy jednostek leksykalnych reprezentujących pojęcie SEN // SLEEP w SPJS wyodrębniono rodziny wyrazów, które wykazały ścisłe związki między semantyką a słowotwórstwem. Wyniki przeprowadzonych analiz można wykorzystać w badaniach porównawczych, których celem jest ukazanie, w jaki sposób pojęcie SEN // SLEEP werbalizowano na kolejnych etapach rozwoju języka polskiego, oraz porównanie tego zasobu ze słownictwem funkcjonującym w obrębie tego pojęcia w innych językach we wczesnych fazach ich rozwoju. REFERENCES Boryś Wiesław 2005: Słownik etymologiczny języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language], Kraków: Wydawnictwo Literackie. Dornseiff Franz 1934: Der deutsche Wortschatz nach Sachgruppen [The German Vocabulary by Subject Groups], Berlin, Leipzig: Walter de Gruyter & Co. Dornseiff Franz 1970: Der deutsche Wortschatz nach Sachgruppen [The German Vocabulary by Subject Groups], siebente Aufl., Berlin: Walter de Gruyter & Co. Hallig Rudolf, Wartburg Walther von 1952: Begriffssystem als Grundlage für die Lexikographie. Versuch eines Ordnungsschemas [Conceptual System as a Basis for Lexicography. An Attempt at a Classification Scheme], Berlin: Akademie-Verlag. Hallig Rudolf, Wartburg Walther von 1963: Begriffssystem als Grundlage für die Lexikographie. Versuch eines Ordnungsschemas [Conceptual System as a Basis for Lexicography. Attempt at a Classification Scheme], 2., neu bearb. und erweiterte Aufl., Berlin: Akademie-Verlag. HTOED 2009: Historical Thesaurus of the Oxford English Dictionary, ed. Ch. Kay, J. Roberts, M. Samuels, I. Wotherspoon, Oxford: Oxford University Press. HTOED: Historical Thesaurus of the Oxford English Dictionary, online version, chief editor Ch. Kay, Oxford: Oxford University Press, 2020. Internet Access: https://www.oed.com/public/htoed/loginpage. Jaberg Karl 1932: Sprachtradition und Sprachwandel [Language Tradition and Language Change]: Rektoratsrede gehalten an der 97. Stiftungsfeier der Universität Bern am 21. November 1931, Bern: Haupt. Puzynina Janina 1968: Co to jest onomazjologia [What is Onomasiology]. – Lingua Posnaniensis 12/13, 119–124. Roget Peter Mark 1852: Thesaurus of English Words and Phrases, Classified and Arranged so as to Facilitate the Expression of Ideas and Assist in Literary Composition, London: Longman, Brown, Green, and Longmans. 15 Roget Peter M. 2002: Roget’s Thesaurus of English Words & Phrases, 150th anniversary edition, written by G. Davidson, London: The Penguin Reference Library. Sieradzka–Baziur Bożena 2020: Onomazjologiczny słownik online. Metodologia, zawartość, wykorzystanie w badaniach na przykładzie „Słownika pojęciowego języka staropolskiego” [Onomasiological online dictionary. Methodology, content, use in research based on the example of the “Conceptual Dictionary of the Old Polish Language”], editorial board U. Bijak, M. Eder, A. Tyrpa, P. Żmigrodzki, Kraków: Institute of Polish Language PAS. SPJS 2015: Słownik pojęciowy języka staropolskiego [Conceptual Dictionary of the Old Polish Language], ed. B. Sieradzka–Baziur, Kraków: Institute of the Polish Language PAS. Internet Access: http://spjs.ijp.pan.pl. SStp 1953–2002: Słownik staropolski [Dictionary of Old Polish] 1–11, ed. S. Urbańczyk, Wrocław, Warszawa, Kraków: Ossoliński National Institute, Polish Academy of Sciences Publishing House, Institute of Polish Language PAS. SStpS 2014: Słownik staropolski. Suplement [Dictionary of Old Polish. Supplement] 1 (verba absentia), ed. E. Deptuchowa, Kraków: Institute of the Polish Language PAS. WSJP 2018: Wielki słownik języka polskiego [Great Dictionary of the Polish Language] PAN, ed. P. Żmigrodzki, Kraków: Institute of the Polish Language PAS. Internet Access: https://www.wsjp.pl. Zauner Adolf 1903: Die romanischen Namen der Körperteile: Eine onomasiologische Studie. Romanische Forschungen [The Romance Names of Body Parts: An Onomasiological Study] 14, 339–530. 16