Ukrainian-Lithuanian Linguo-Cultural Parallels and Differences in Ethnonymy and Related Lexical Units

Acta Linguistica Lithuanica 2025, tom 93, s. 1–17 Nuoroda į turinį / Turinio nuoroda ISSN 2669-218X (internetinis / elektroninis) Autorių teisės © 2025 Volodymyr Ponomarenko. Išleido Lietuvių kalbos institutas. Tai yra atvirosios prieigos straipsnis, platinamas pagal „Creative Commons Attribution“ licencijos sąlygas, leidžiančias neribotai naudoti, platinti ir atgaminti kūrinį bet kokia forma, jei tinkamai nurodomi originalus autorius ir šaltinis. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest udostępniany w otwartym dostępie i rozpowszechniany na warunkach licencji „Creative Commons” Uznanie autorstwa, zezwalającej na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i odtwarzanie treści w dowolnym medium, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Gauta: / Gauta: 2025-10-20. Zaakceptowano: / Priimta: 2025-11-07. 1 UKRAIŃSKO-LITEWSKIE PARALELE I RÓŻNICE LINGWOKULTUROWE W ETNONIMII I POWIĄZANYCH JEDNOSTKACH LEKSYKALNYCH JEDNOSTKACH Lingwokulturowe paralele i różnice języków ukraińskiego i litewskiego w etnonimii oraz związanych z nią jednostkach leksykalnych WOŁODYMYR PONOMARENKO Instytut Językoznawstwa im. O. O. Potebni Narodowej Akademii Nauk Ukrainy E-mail: [email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0003-4106-5874 Obszary badań: porównawcza leksykologia indoeuropejska, kontakty językowe, etnolingwistyka. https://doi.org/10.35321/all93-07 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ABSTRAKT Artykuł przedstawia porównawczą analizę lingwokulturową leksyki etnonimicznej i choronimicznej, a także połączeń wyrazowych zawierających pokrewne elementy, w językach ukraińskim i litewskim, wraz z faktami z innych, przede wszystkim sąsiednich, języków europejskiej przestrzeni językowej i kulturowej. W szczególności dotyczy etymologii, która świadczy zarówno o wspólnych cechach indoeuropejskich (przede wszystkim bałtosłowiańskich), jak i o różnicach historycznych. W badaniu analizuje się również zmiany semantyczne, takie jak przeniesienie znaczenia w nazwach etnicznych, nowe znaczenia żeńskich form wyrazów i zdrobnień oraz inne derywaty. Odpowiednie zagadnienia obejmują z semantycznego punktu widzenia etniczność, realia życia codziennego, przyrodę i inne obszary. Przedstawiono frazy i wyrażenia figuratywne, z których znaczna część należy do uniwersaliów międzyjęzykowych: różne jednostki leksykalne (także terminologiczne), obejmujące takie dziedziny, jak nauka, medycyna, sport, sprzęt i przybory gospodarstwa domowego, narzędzia i instrumenty, substancje i materiały oraz żywność. Analizie poddano również frazeologizmy z komponentami etnonimicznymi. Celem badania jest ukazanie określonych wspólnych cech języków słowiańskich, bałtyckich i innych genealogicznie pokrewnych języków europejskiego obszaru językowego i kulturowego, a także rozbieżności wynikających z odmiennych kontaktów językowych i kulturowych. 2 SŁOWA KLUCZOWE: etnonimy, choronimy, język ukraiński, język litewski, etymologia, kontakty językowe, zmiana semantyczna, frazeologia. ADNOTACJA W artykule przedstawiono porównawczą analizę lingwokulturową etnonimicznych i choronimicznych jednostek leksykalnych oraz połączeń wyrazowych języków ukraińskiego i litewskiego, zawierających elementy pokrewne, a także fakty dotyczące innych języków europejskiej przestrzeni językowej i kulturowej, przede wszystkim języków sąsiednich. W szczególności analizowana jest etymologia, świadcząca zarówno o wspólnych cechach indoeuropejskich (przede wszystkim bałtycko-słowiańskich), jak i o różnicach historycznych. W badaniu analizowane są również zmiany semantyczne, takie jak przeniesienie znaczenia w etnonimach, znaczenia nowych form wyrazów rodzaju żeńskiego oraz zdrobnień i innych derywatów. Aktualne tematy z semantycznego punktu widzenia obejmują etniczność, realia życia codziennego, przyrodę i inne zagadnienia. Przedstawiono frazy i wyrażenia o znaczeniu przenośnym, z których znaczna część należy do międzyjęzykowych uniwersaliów: różne jednostki leksykalne (oprócz wymienionych także terminologiczne), obejmujące takie dziedziny, jak nauka, medycyna, sport, artykuły gospodarstwa domowego i inne przedmioty, narzędzia i instrumenty, substancje i materiały oraz żywność. Analizowane są również frazeologizmy z komponentami etnonimicznymi. Celem badania jest ukazanie pewnych wspólnych cech i różnic języków słowiańskich, bałtyckich i innych genetycznie pokrewnych języków europejskiego regionu lingwokulturowego, wynikających z odmiennych kontaktów językowych i kulturowych. SŁOWA KLUCZOWE: etnonimy, choronimy, język ukraiński, język litewski, etymologia, kontakty językowe, zmiana semantyczna, frazeologia. 1. WPROWADZENIE Leksyka etnonimiczna i choronimiczna stanowi odrębne kategorie w zasobie słownictwa współczesnych języków. Jest to istotna warstwa leksykalna, ściśle związana z historycznymi i społeczno-kulturowymi aspektami istnienia grup etnicznych i obszarów oraz z mentalnością ludzi. Na przykład badania nad etnonimami słowiańskimi pozwoliły badaczom wyciągnąć istotne wnioski dotyczące etnolingwistycznego rozgałęzienia języków indoeuropejskich (Taranec 2013: 16). Skłoniło to również do podjęcia potrzeby porównawczego badania etnonimii, a także choronimii. Porównanie materiału języków bałtyckich i słowiańskich jest szczególnie interesujące. Naszym zdaniem właściwe jest uwzględnienie w analizie przykładów z innych języków, przede wszystkim języków sąsiednich, należących do europejskiego obszaru językowego i kulturowego. Skupimy się na nazwach europejskich grup etnicznych, derywatach etnonimicznych, połączeniach wyrazowych z komponentami etnonimicznymi i bliskimi im pod względem istoty komponentami choronimicznymi, ponieważ (w kontekście językowym i kulturowym) pojęciowy związek między etnonimami a większością choronimów wydaje się oczywisty, a także na jednostkach frazeologicznych. Celem niniejszych badań jest zatem opisanie i porównanie z kulturowej i historycznej perspektywy etnolingwistycznej materiału faktycznego dwóch języków, które w sensie genealogicznym należą do różnych grup indoeuropejskich, mianowicie bałtyckiej i słowiańskiej, jako przykładu szczególnego (choć niejednoznacznego) „podobieństwa arealnego i typologicznego” (Nepokupnyj 1964: 162). W tym kontekście odpowiednie jednostki leksykalne języków ukraińskiego i litewskiego wydają się znamienne z lingwokulturowego punktu widzenia, odzwierciedlając określone cechy mentalności etnicznej, a także konsekwencje kontaktów językowych. Podstawową zastosowaną metodą jest porównawcza analiza semazjologiczna oraz, do pewnego stopnia, analiza etnolingwistyczna z podejściem referencyjnym, uwzględniająca semantyczną i stylistyczną niejednoznaczność jednostek leksykalnych o charakterze etnonimicznym. 3 2. UWAGI ETYMOLOGICZNE I ASPEKTY LEKSYKALNO-SEMANTYCZNE 2.1. Na początek powrócimy do dobrze znanej klasyfikacji etymologicznej etnonimów, która przewiduje ich podział na dwie główne grupy: słowa pochodzenia starożytnego „o utraconej semantyce pierwotnej” oraz „o etymologii zachowanej lub nabytej wtórnie” (Superanskaja 1978: 83). Zgodnie z tym kryterium samookreślenie Litwinów należy zatem zaliczyć do pierwszej grupy (wraz z nazwami Łotyszy, Białorusinów, Czechów, Macedończyków, Słoweńców, Chorwatów, Norwegów, Duńczyków, Anglików, Włochów, Hiszpanów, Greków, a także Węgrów, Estończyków i Finów), podczas gdy nazwa Ukraińców należy do (mniejszej) grupy drugiej (samookreślenia Polaków, Bułgarów, Serbów, Czarnogórców, Islandczyków, Szwedów, Niemców, Rumunów, Francuzów, Portugalczyków, Albańczyków, Walijczyków, Irlandczyków i Szkotów). Warto zauważyć, że spośród licznych znanych nam wersji etymologicznych dotyczących pochodzenia nazwy Litwy, a co za tym idzie, także Litwinów (Ponomarenko 2023: 24‒26), naszym zdaniem, na szczególną uwagę zasługuje sugestia Simasa Karaliūnasa (1995: 55 i in.), poparta przez współczesnych badaczy (por. Dini, Subačius 2019: 104‒105). Ponadto przemawiają na jej korzyść badania ukraińskich językoznawców, przede wszystkim Anatolija Nepokupnego (1994: 290; 1998: 88 i in.; por. Skopnenko 2023: 32). Ukr. українці (lit. ukrainiẽčiai) oraz lit. lietùviai (ukr. литовці) mają należeć do typowych endonimów reprezentujących większość nazw etnicznych, por. Ukr. чехи, lit. čèkai i Cz. Czesi, ukr. Bułgarzy, lit. bulgãrai i Bulg. Bułgarzy itd. W kontekście litewskim należy zwrócić uwagę na obecność formy ukra nai ‘Ukraińcy’ (bliższej ukraińskiemu dubletowi), a tym samym przymiotnika ukra niškas ‘ukraiński’, obok „standardowych”, tj. ukrainiẽčiai i ukrainiẽtiškas (LKŽe). Osobliwie litewskie lénkai (ukr. поляки, pol. Polacy, łot. poļi) uważa się za pochodzące ze wschodniosłowiańskiego podłoża (Fraenkel 1962: 356; Smoczyński 2016: 896), łącząc je etymologicznie z ukraińskim historyzmem лях (ЕSUМ III 343–344), a także z zapożyczonymi nazwami pochodzenia kontaktowego w niektórych językach nieindoeuropejskich, jak węg. lengyelek i gag. Lählär, należące do tego samego gniazda etymologicznego. Poniższa tabela została opracowana na podstawie współczesnych źródeł leksykograficznych, a zasada uporządkowania ma głównie charakter arealny. Tabela. Ludy europejskie: nazwy etniczne Etnos Język Nazwa własna Nazwa ukraińska Nazwa litewska ukrainai Białorusini białoruski беларусы білоруси baltarusiai Rosjanie rosyjski русские росіяни Ukraińcy ukraiński українці українці liet. ukrainiečiai / rusai Bułgarzy bułgarski българи болгари bulgarai Macedończycy macedoński Македонци македонці makedoniečiai Serbowie serbski Срби (Srbi) серби serbai 4 Czarnogórcy czarnogórski ЦрногорBośniacy bośniacki Bošnjaci босняки боснійці /bosniai Chorwaci chorwacki Hrvati хорвати kroatai Słoweńcy słoweński Slovenci словенці slovėnai Czesi czeski Češi чехи čekai Słowacy słowacki Slováci словаки slovakai Polacy polski Polacy поляки lenkai Litwini litewski lietuviai литовці lietuviai Łotysze łotewski latvieši латиші / латвійці latviai Niemcy niemiecki Deutsche Niderlandczycy (ludzie) Niderlandczycy holendrнідерландці /nyderlandiečiai / zy olandai німці vokiečiai Flamandowie (ludzie) niderlandzki Vlamingen фламандці flamandai Anglicy (ludzie) angielski English англійці anglai Islandczycy islandzki Íslendingar ісландці islandai Norwegowie norweski nordmenn норвежці norvegai Duńczycy duński danskere Szkoci / данці / szkocki gaelicki Albannaich szотландці škotai датчани danai Szwedzi szwedzki svenskar шведи švedai Irlandczycy (ludzie) ци чорногорці juodkalniečiai Włosi włoski italiani італійці italai irlandzki Éireannaigh ірландці airiai Walijczycy walijski Cymry валлійці valai / velsiečiai Rumuni rumuński români румуни rumunai Francuzi (ludzie) francuski Français французи prancūzai Walończycy francuski Wallons валлони valonai Katalończycy kataloński Węgrzy / Catalans Węgrzy magyarok мадяри (угорці) vengrai каталонці katalonai Hiszpanie hiszpański españoles іспанці ispanai Portugalczycy (ludzie) portugalski Portugueses португальці portugalai Grecy / Hellenowie grecki Έλληνες греки graikai Albańczycy albański shqiptar албанці аlbanai Madziarzy Estończycy estoński eestlased естонці estai Finowie fiński suomalaiset фіни suomiai 2.2. Należy również zwrócić uwagę na semantycznie osobliwe ukr. литвин, które nie ma odpowiednika w leksyce litewskiej (z wyjątkiem nazwiska Litvinas). Wiadomo, że ta nazwa etniczna znajduje odzwierciedlenie w nazwiskach takich jak ukr. Литвин, Литвиненко, Литвинчук, błr. Літвінаў itd. (Motora, Nepokupnyj 1989: 50–51; Laučiūtė 2004: 72–73), była używana historycznie nie tylko w odniesieniu do Litwinów, lecz także do Białorusinów i Ukraińców z ziem Polesia (SUM 499; SUM IV 494), a ros. литвин mógł również odnosić się do Polaka (Nepokupnyj 1994: 290). Inne specyficzne przykłady to zapożyczenia z jidysz, takie jak ukr. литвак(и) i 5 lit. l tvakai, por. ang. Litwacy (zob. Friedlander 1994: 243), historyzmy odnoszące się do Żydów aszkenazyjskich, którzy mieszkali w regionie bałtyckim i na sąsiednich obszarach słowiańskich. W przeszłości nazwy zbiorowe, takie jak ukr. литва, były powszechnie używane w odniesieniu zarówno do Litwinów, jak i Białorusinów (ESUM III 245; por. Hrinčenko 1908: 363). W ostatnim źródle znajdujemy również wyjątkowo czułe ukr. Литвонька. Jeśli chodzi o ukr. литва w ujęciu historycznym, znany ukraiński badacz bałtosłowiańskich relacji językowych odnotował specyficzne znaczenie „wędrowni cyrkowcy” (którzy przybyli z terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego), spowodowane w szczególności „etniczną inflacją” onimu Литва, którego zakres rozszerzono na część Łotyszy, Polaków, Białorusinów i Ukraińców (Nepokupnyj 1994: 288–291). Inne historyczne znaczenie ukr. литва (a także biał. літва i pol. litwa) odnosi się do określenia towarzyszy pana młodego podczas wesela, odzwierciedlonego w pieśniach ludowych Ukraińców, Białorusinów i Polaków (Nepokupnyj 1998: 88–104). Wschodniosłowiański leksykon etnonimiczny charakteryzuje się obecnością kilku częściowych synonimów, takich jak ukr. латиші ‘rdzenni mieszkańcy Łotwy, naród tytularnyʼ i латвійці ‘obywatele Łotwyʼ (biał. латыши i латвийцы), por. lit. lãtviai i łot. Łotysze (jednocześnie w języku łotewskim współistnieją częściowo synonimiczne nazwy w liczbie pojedynczej: latvietis i, rzadziej, latvis), a także (z jednej strony) pol. Łotysze i (z drugiej strony) bułg. латвийци, bośn. Latvijci. Egzonimy europejskich grup etnicznych w obu porównywanych językach na ogół odpowiadają rejestrowi, na przykład ukr. албанці i lit. albãnai (prawdopodobnie pochodzenia kaukaskiego, por. białor. албанцы, pol. Albańczycy, łot. albāņi itd.). Różnice te można dostrzec w wymownych przykładach, takich jak ukr. німці (biał. немцы, pol. Niemcy itd.) oraz lit. vókiečiai, a także odpowiednio łot. vācieši, pochodzenia słowiańskiego (z pewnymi zastrzeżeniami) i przypuszczalnie germańskiego. Należy jednak zauważyć, że istnieją alternatywne nazwy zapożyczone, takie jak lit. niẽmčius (Smoczyński 2016: 1119), pliùkas lub germãnas (LKŽe). Ukr. угорці (pochodzenia tureckiego) oraz zapożyczona nazwa własna мадяри (węg. magyarok) to kolejny przykład, który można odnotować, por. łot. Węgrzy oraz (nieco przestarzałe i potoczne) madziarzy, białorus. венгры oraz мадзьяры, pol. Węgrzy and Madziarzy/Madziarowie, while Lith. veñgrai uważa się za starożytne zapożyczenie z języków słowiańskich (por. np. dolnołuż. Hungory). Ponadto ukr. фіни (pochodzenia skandynawskiego, por. pol. Finowie, niem. Finnen i inne nazwy słowiańskie i germańskie, a także węg. finnek) różni się od lit. súomiai (zapożyczona nazwa własna; por. fiń. suomalaiset, łot. somi, est. soomlased). Inny przypadek dotyczy śledzenia etnonimów z innych języków, w szczególności słowiańskich, w językach bałtyckich i innych niesłowiańskich, por. ukr. białorusini (białor. беларусы, pol. Białorusini itd.) i lit. baltarùsiai, łot. baltkrievi; należy również wspomnieć o historycznej nazwie etnicznej gùdai, przypuszczalnie pochodzenia germańskiego (Karaliūnas 2004: 146–150; por. Roback 1944: 104, gdzie niem. Gudde/Guddas ‘Polak, Litwin lub Rosjanin’ jest interpretowane jako „oczywiście przydomek wschodniego (północnego) Słowianina”; por. lit. dial. báltgudis ‘białoruski’), lub ukr. чорногорці (serb. Црногорци, błr. чарнагорцы, pol. Czarnogórcy itd.) i lit. 6 juodkalniẽčiai (łot. melnkalnieši, rum. muntenegrenii, gr. Μαυροβούνιοι lub tur. Czarnogórcy). 3. ROZSZERZENIE SEMANTYCZNE: PLAN PORÓWNAWCZY Transformacje semantyczne są charakterystyczną cechą etnonimów ze względu na konotacje wykraczające poza granice sfery onomastycznej. W związku z tym należy wspomnieć teorię Andreja A. Beleckiego, wiarygodnego ukraińskiego językoznawcy (Beleckij 1972: 190–191), który dodał funkcję indywidualizacji do pojęcia semantyki nazw własnych, w tym etnonimów. 3.1. Zacznijmy od znaczeń przenośnych etnonimów. W warunkach porównywania języków niespokrewnionych lub słabo spokrewnionych trudno prześledzić paralele „paradygmatyczne” (jedynym wyjątkiem są historyzmy o charakterze międzynarodowym, takie jak ukr. вандали lub lit. vandãlai), ponieważ na rozszerzenie semantyczne wpływają czynniki pozajęzykowe i jest ono również związane z obecnością stereotypów etnicznych. Znaczenie przenośne niektórych nazw etnicznych jest raczej charakterystyczne dla obu języków (głównie potocznych), np. ukr. турок („Turkʼ) w dawnym regionalnym znaczeniu „osoba zaniedbana” lub француз („Frenchʼ): w niektórych regionach eufemistyczne określenie Żyda, przeważnie żartobliwe (na podstawie własnych obserwacji autora z lat 60. i 70. ubiegłego wieku); por. lit. vókietis „protestantʼ, tu kas „niechrześcijaninʼ itd. (Butkus 1995: 223 i in.). 3.2. Istnieją również podobne przykłady, nieco odmienne pod względem charakteru, takie jak ukr. (współczesne) німець „motocykl produkcji niemieckiej” lub швед(ка) „klucz w stylu szwedzkim”; można tu stwierdzić rodzaj substantywizacji połączeń wyrazowych z przymiotnikami narodowościowymi. W niektórych przypadkach znaczenie może być terminologiczne: por. (zapożyczone z angielskiego) ukr. фін (rodzaj sportowej żaglówki) i lit. finn (w opozycji do etnonimu súomių). 3.3. Szczególne transformacje semantyczne często dotyczą żeńskich form wyrazów oznaczających nazwy etniczne; w tym względzie typowymi przykładami są ukr. литовка (˂ Литва), oznaczająca rodzaj kosy, „oczywiście odnosi się do nazwy obszaru, z którego rozpowszechniła się kosa z długim prostym trzonkiem” (ЕSUМ III 248; Kregždys 2015: 150), a także inny przedmiot (o tej samej nazwie, z pol. litewka (SJP IV 172), zapożyczony do różnych języków europejskich): nazwa munduru (lub kurtki) noszonego podczas pierwszej wojny światowej. Ukr. летовка, oznaczająca odmianę ziemniaków (ESUM III 227), jest przypuszczalnie związana z Litwą. Kolejny obszar omówiono w przypadku ukr. шведка (шведська піч, dosłownie: „szwedzki piec”) „ceglany piec do pomieszczeń mieszkalnych”, por. lit. švèdiška órkaitė. Takie terminy o dość choronimicznym charakterze, związane z działalnością gospodarczą, zwykle wskazują na realia wywodzące się z określonych obszarów, a ich nazwy odzwierciedlają ich pochodzenie geograficzne. Na przykład dzięki Arabom Europejczycy już dawno zapoznali się z egzotyczną gryką i jej ziarnami: por. fr. sarrasin, wł. grano saraceno. Jednakże niektóre nazwy słowiańskie i bałtyckie, w szczególności ukr. гречка, białorus. грэчка, pol. gryka (także litewka i tatarka, a także ukr. татарка, por. nazwy etniczne, takie jak ukr. грекиня | гречанка, biał. грэчанка, pol. Greczynka), lit. (pochodzenia słowiańskiego) 7 gr kis, gr kiai (Gritėnienė et al. 2022: 121), łot. griķi (por. lit. gra kė, łot. grieķu) prawdopodobnie (ponieważ obecność semu „grecki” jest hipotetyczna) wskazują na inny sposób dotarcia tej samej kultury na inne terytoria (por. także zapożyczone z ukraińskiego rum. hrișcă, por. greakă, etnonim rodzaju żeńskiego). Rodzaj żeński tego słowa wyjaśnia się w większości przypadków rzeczownikiem pierwotnym, który wyszedł z użycia wskutek eliptycznego skrócenia połączenia wyrazowego, jak w przypadku ukr. (pot.) болгарка (ludowa nazwa szlifierki; jej pierwsze egzemplarze przybyły w latach 60. z Bułgarii); por. azer. bolqarka, uzb. bolgarka itp.). Jeśli chodzi o lit. bulgárkė (slangowa nazwa, przeciwstawiana żeńskiemu etnonimowi bulgãrė), wspominana w źródłach elektronicznych, chodzi raczej o śledzenie semantyczne. Jednocześnie realia takie jak ukr. угорка (odmiana śliwy) lub фінка („nóż fiński”) są po litewsku nazywane vengrinė slyva, suomiškas peilis (Ibid.: 513, 530). W kontekście podanych przykładów możemy zaobserwować pewną „uniwersalizację” grup rzeczownikowych zawierających przymiotniki choronimiczne. Dyskutowane są również inne kwestie etymologiczne. Przechodząc do innych obszarów tematycznych, warto wspomnieć na przykład o dobrze znanym gatunku tańca: (ang.) polka. Według niektórych etymologów (Václav Machek, Max Vasmer, Pavel Chernych) ma ona czeskie pochodzenie, a jej nazwa, używana w wielu językach, nie jest związana z etnonimią, dlatego pol. polka jest określana jako „niejasna” we współczesnym źródle (Bańkowski 2000: 688). Związek etnonimiczny stwierdza się w Etymologicznym słowniku języka ukraińskiego, według którego ukr. полька (podobnie jak niektóre inne nazwy słowiańskie) „została zapożyczona, być może za pośrednictwem języka polskiego, z czeskiego; cz. polka jest wynikiem semantycznej modyfikacji etnonimu polka, a ponadto stanowi „symbol solidarności z Polską, która walczyła przeciwko uciskowi caratu” (ESUM IV 506). Potwierdzają to w pewnym stopniu nazwy odnotowane w innych językach, w tym lit. pòlka (DLKŽ1 606). Istnieje również przejrzysty przypadek z nazwą poloneza, gatunku muzycznego z Polski zakorzenionego w polskim folklorze, który w XVI wieku stał się tańcem dworskim we Francji i innych krajach europejskich; dlatego pierwotna nazwa była francuska, tj. fr. polonaise, zapożyczona w innych językach (w tym słowiańskich), a nawet w samym języku polskim, por. ukr. полонез, biał. паланэз, pol. polonez, lit. polonez. Innym przykładem tego typu jest ukr. алеманда ‘francuski taniec dworski wywodzący się z niemieckich korzeni, sięgający XVI wieku’ oraz lit. alemándė jako rodzaj kalki. Zainteresowanie obejmuje również złożenia z obcymi choronimami, por. ukr. падеспань i lit. padespãnas wywodzące się z fr. pas d’Espagne, nazwa tańca towarzyskiego zawierającego elementy hiszpańskie, znanego od początku XIX wieku. Jednocześnie ukr. іспанський крок (fr. pas espagnol) jest jednym z podstawowych elementów jeździectwa. 3.4. Formy zdrobniałe stanowią szczególny przedmiot zainteresowania. Możemy zaklasyfikować je jako morfologicznie i semantycznie równoważne ukr. україночка i lit. lietuváitė ‘litewska dziewczyna’ (Lyberis 2005: 391), jednak istotne różnice semantyczne można ustalić, porównując na przykład ukr. німчик i lit. vokietùkas, które nie tylko są pozbawione znaczenia zdrobniałego lub afektywnego: pierwsze słowo ma konotację negatywną (SUM V 425), podczas gdy w drugim przypadku możemy zaobserwować kilka znaczeń przenośnych, w szczególności ‘dawny taniec’ i ‘grzyb Rozites caperata’, co obejmuje również inne „ludowe” nazwy: gudùkas lub tu kas (LKŽe), 8 por. niektóre nazwy w innych językach: białorus. турак, serb. циганчић, Cr. сiganček lub ciganin, Ger. Zigeuner. Nie mniej interesujące jest folklorystyczne użycie słowa Lith. vokietùkas / vokiečiùkas w odniesieniu do diabła, por. Pol. niemczyk (Roback 1944: 123). Przykładem pluralia tantum jest ludowa nazwa rośliny: Ukr. литвинчики (Hrinčenko 1908: 363), lub смілка литовська (łac. Silene lithuanica), por. lit. lietùvinė nakt žiedė, pol. lepnica litewska. Paralelizm gramatyczny i różnice semantyczne świadczą o specyfice historycznej ewolucji środków morfosemantycznych różnych (choć genetycznie spokrewnionych) języków. 3.5. Kolejną część leksemów relacyjnych stanowią internacjonalizmy o historycznym „doświadczenie” (zapożyczone w większości języków, w tym bałtyckich i słowiańskich), zachowujące ślady choronimów. Przypomnijmy sobie na przykład ukr. indygo i lit. ind gas (etymologia jest grecka) lub nazwy turkusu oparte na semie „turecki”: por. ukr. (przestarzałe) туркус (Tymčenko 2003: 405), wywodzące się z fr. turquoise (ESUM V 682), oraz lit. tu kis. Wśród nazw odzieży znajdujemy na przykład ukr. далматика i lit. dalmãtika, por. fr. dalmatyka (NPL 1970: 284) lub wł. dalmatyka (Zingarelli 2005: 494), pochodząca z łaciny. Według podobnej zasady utworzono sztuczne nazwy terminologiczne kilku pierwiastków chemicznych na podstawie choronimów, w zależności od miejsca odkrycia: ukr. polon, german, frans, gal, ruten i lit. polònis, germãnis, fráncis, gãlis, rutènis. Wydaje się również celowe wspomnieć o nazwach botanicznych o historycznie uwarunkowanym charakterze geograficznym, które pokrywają się z pewnymi połączeniami wyrazów choronimicznych lub od nich pochodzą, takimi jak ukr. персик oraz lit. pe sikas (ta chińska kultura dotarła do Europy przez Persję), por. łot. persiks, pol. piersik itp. Zo­onimy mogą być reprezentowane przez nazwy takie jak ukr. indyk, z odpowiednikami semantycznymi lub podobieństwami w wielu językach europejskich: można go porównać do pol. indyk, białor. індык, fr. dinde (na podstawie nazwy poule d’Inde), wł. gallo d’India, tur. hindi; por. lit. kalakùtas (Fraenkel 1962: 207). Większość nazw tego typu oznacza rasy zwierząt związane z określonymi krajami lub regionami historycznymi: por. ukr. далматин i lit. dalmat nas (łot. dalmācietis; pol. dalmatyńczyk, chorw. dalmatinac, ang. Dalmatian itd.). Czasami upowszechnia się nazwa związana z innym obszarem pochodzenia, jak w przypadku fr. spaniel ˂ starofr. espaignol (NPL 1970: 284), por. ukr. спанієль i lit. spaniẽlis, a także pol., ang. spaniel, łot. spaniels itd. 3.6. Połączenia wyrazowe i wyrażenia frazeologiczne można również uznać za przykłady metaforycznej deonimizacji idiomów choronimicznych. Sekcje tematyczne obejmują różne sfery działalności człowieka. 3.6.1. Znaczna część utrwalonych połączeń wyrazowych należy do kategorii uniwersaliów (między)językowych. Wiele z tych wyrażeń ma pochodzenie historyczne (w szczególności biblijne). Współcześnie są one używane przenośnie w wielu językach: por. ukr. egipska niewola, wieża babilońska i lit. Eg pto neláisvė, Bãbelio bókštas (Gritėnienė et al. 2022: 53). 3.6.2. Należy wskazać, że istnieją również międzynarodowe nazwy terminologiczne z komponentami o specyficznym charakterze (zbliżonym do etnonimicznego lub choronimicznego): ukr. арабські числа oraz lit. arãbiški ska tmenys; ukr. турецьке сідло (termin anatomiczny) oraz lit. tu kiškas ba nas (w tym przypadku przyczyną jest jedynie zewnętrzne podobieństwo). 9 3.6.3. Jak wiadomo, wprowadzono międzynarodowy system łacińskich nazw w celu usystematyzowania nazw botanicznych, a wśród nich jest całkiem wiele przykładów z komponentami choronimicznymi (o znaczeniach uogólnionych), które odnoszą się do pochodzenia rośliny lub sposobów poznawania i przyswajania jej przez różne kultury: por. ukr. пшениця польська (łac. Triticum polonicum) i lit. lénkinis kvietỹs, ukr. китайський фінік i lit. kniška datùlė (por. łot. Ķīnas datele, ang. Chinese date), ukr. коноплі індійські (łac. Cannabis indica) i lit. iñdinė kanãpė itd. Jednak porównanie międzyjęzykowe może ujawnić różne odniesienia geograficzne do nazwy tej samej rośliny uprawnej w różnych językach, a także wykazać zmienność terminów w obrębie tego samego języka: por. ukr. дуб австрійський (łac. Quercus cerris) i lit. tu kiškas žuolas, por. pol. dąb burgundzki, łot. Austrijas ozols, ang. Austrian / Turkish oak, fr. Chêne lombard / de Bourgogne / de Turquie): gatunek ten występuje w Europie Południowo-Zachodniej i Azji Mniejszej. Jedną ze szczególnie wymownych serii reprezentują nazwy takie jak ukr. (wariant) грецький горіх i lit. gra kinis r ešutas (Gritėnienė et al. 2022: 117); podobne nazwy są używane w języku rumuńskim i innych językach, podczas gdy na przykład w irlandzkim ten sam orzech nazywa się „galijski”; może być również nazywany „germańskim” (jak w fińskim, co wskazuje na dalszą migrację kultury azjatyckiej w kierunku północnym). Najczęściej używana ukraińska nazwa tego orzecha to волоський, która pochodzi od ukr. волох ‘rumuński’, por. pol. orzech włoski, dosłownie „włoski orzech”. Jak dotąd „narodowa” treść semantyczna w nazwach ogólnych tego rodzaju może ulegać zatarciu. To samo dotyczy nazw-fraz z odniesieniami choronimicznymi, używanych do identyfikowania ras zwierząt: por. ukr. kot perski i lit. pe sų kat , łot. kot perski, pol. kot perski, itd., ukr. owczarek niemiecki i lit. vókiečių av ganis (por. biał. нямецкая аўчарка, pol. owczarek niemiecki, łot. vācu aitu suns, ang. owczarek niemiecki) lub ukr. dog niemiecki i lit. vókiečių dògas (por. niem. Deutsсhe Dogge, białorus. нямецкі дог, pol. dog niemiecki, łot. vācu dogs itp.). 3.6.4. Zjawiska naturalne znajdują również odzwierciedlenie w niektórych podobnych połączeniach wyrazowych. Lit. iñdiška vãsara jest kalką ang. Indian summer; nie ma uzasadnionego wyjaśnienia dla „etnicznego” pochodzenia tej nazwy, zapożyczonej lub skopiowanej w innych językach europejskich (por. np. niem. Indian Summer lub słow. Indiansko poletje); być może jest ona odzwierciedleniem wrażenia wywołanego przez pogodę doświadczaną przez Europejczyków na ziemiach indyjskich. Większość języków słowiańskich (podobnie jak bałtyckie) ma własne wyrażenia, zarówno z innym komponentem etnonimicznym (por. bułg. циганско лято), jak i bez niego: por. ukr. бабине літо i lit. bóbų vãsara (LKŽe). 3.6.5. Większość międzynarodowego słownictwa medycznego z elementami choronimicznymi stanowią nazwy chorób: por. ukr. мальтійська (гібралтарська) гарячка (brucellosis, pochodzenia śródziemnomorskiego) i lit. Máltos ka štligė lub ukr. іспанський грип i lit. ispãniškasis gr pas, por. Ukr. (potocznie) іспанка (SUM 408), itp. 3.6.6. Zbadajmy również sfery sportu i rekreacji. Ustalone wyrażenia terminologiczne mogą czasami zastępować tradycyjne nazwy w innych językach. Na przykład w większości z nich terminem (raczej etnicznym) używanym do opisania klasycznego stylu zapasów sportowych jest „grecko-rzymski”: por. Ukr. zapasy grecko-rzymskie (dawniej zapasy klasyczne i lit. gra kų-rom nų imtỹnės, itp. Sytuacja dotycząca takich idiomów jak ukr. летючий голландець and Lith. skrajójantis olándas is somewhat different, not only because they are 16 Lyberis Antanas 2005: Słownik litewsko–rosyjski / Литовско–русский словарь [Lithuanian– Russian Dictionary], redaktor specjalny V. Čekmonas, wydanie 4, Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Motora Evhenija V., Nepokupnyj Anatolij P. 1989: Mižetnični zviazky v ukrajinskij antroponimiji XVII st. [Więzi międzyetniczne w ukraińskiej antroponimii XVII wieku], Кyiv: Naukova dumka, 59–63. Nebesky Richard 2001: Lonely Planet Phrasebook Guides: Rozmówki Europy Środkowej, wyd. 2, Melbourne: Lonely Planet Publications. Nepokupnyj Anatolij P. 1964: Arealnye aspekty balto-slavianskich jazykovych otnošenij [Arealne aspekty bałtosłowiańskich relacji językowych], Kiev: Naukova dumka. Nepokupnyj Anatolij P. 1994: Apeliatyv lytva v “Enejidi” I. P. Kotliarevskoho ta joho kulturnoistoryčna parallel u “Nesamovytomu Rolandi” L. Ariosto [Apelatyw Litwa w „Eneidzie” I. P. Kotlarewskiego i jego kulturowo-historyczny odpowiednik w „Nieposkromionym Rolandzie” L. Ariosta], Kyjiv: Naukova dumka, 288‒293. Nepokupnyj Anatolij P. 1998: Etnonim litva i nazvanie družiny ženicha v svadebnych pesniach Ukrainy, Belorusii i Polši [Etnonim Litwa i nazwa orszaku pana młodego w pieśniach weselnych Ukrainy, Białorusi i Polski]. ‒ Wzajemne oddziaływanie dawnego piśmiennictwa i folkloru: doświadczenie kulturowe Wielkiego Księstwa Litewskiego, t. 6, red. R. Repšienė, Vilnius: Instytut Literatury Litewskiej i Folkloru, 88–104. Nepokupnyj Anatolij, Taranenko Aušrelė 2004: Z Ukrajiny do Lytvy: ukrainsko–litovskij rozmovnik [Z Ukrainy na Litwę: rozmówki ukraińsko-litewskie], Luck: Wołyńska drukarnia obwodowa. NPL 1970: Nouveau Petit Larousse, red. É. Guillon i in., Playa: Lud i Edukacja ICL. Ponomarenko Volodymyr 2023: Doktor Nepokupnyj i jego Litwa [Dr Nepokupny i jego Litwa]. ‒ Bałto-Słowiańsko-Germańska: kontakty językowe w synchronii i diachronii: zbiór tez referatów, Kijów: Wydawnictwo Dmytra Buraho, 22‒27. Roback Aaron A. 1944: Słownik międzynarodowych obelg (etnofaulizmów): z esejem uzupełniającym o aspektach uprzedzeń etnicznych, Cambridge, Mass. : Sci-Art Publishers. SJP IV: Słownik języka polskiego [Polish Dictionary] 4: L–Ni, red. naczelny W. Doroszewski, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1962. Skopnenko Oleksandr 2023: Litwa, Letuva, litovci, lietuvisy, lytvyny, lytsvyny we współczesnym uzusie białoruskim [Lithuania, Letuva, litovci, letuvysy, lytvyny, lytsvyny we współczesnym uzusie białoruskim]. – Bałto-Słowiańsko-Germańska: kontakty językowe w synchronii i diachronii: zbiór tez referatów, Kijów: Wydawnictwo Dmytra Buraho, 28‒34. Smoczyński Wojciech 2016: Słownik etymologiczny języka litewskiego [Etymological Dictionary of the Lithuanian Language], wyd. drugie, na prawach rękopisu. Sohlman Interpreter nr 2: angielski, francuski, niemiecki, rosyjski, W. J. Adams, Londyn: Edward Hak. 17 SUM: Słownik języka ukraińskiego, red. odp. czerwony. V. V. Žajworonok, Kijów: Proswita, 2016. SUM IV: Slovnyk ukrainskoji movy [Słownik języka ukraińskiego] 4: І‒М, hol. redkol. I. K. Bilodid, Kijów: Naukowa dumka, 1973. SUM V: Słownik języka ukraińskiego [Dictionary of the Ukrainian Language] 5: Н‒О, red. redkol. I. K. Bilodid, Kijów: Naukowa dumka, 1974. Superanskaja Aleksandra V. 1978: Grupowe określenia ludzi w leksykalnym systemie języka. Rzeczownik pospolity i rzeczownik własny [Grupowe określenia ludzi w leksykalnym systemie języka], Moskwa: Nauka, 59–83. Taranec Valentyn H. 2013: Ukraińcy – etnos i język [Ukraińcy ‒ etniczność i język], Odessa: ORIDU NADU. Teixeira da Silva Jaime A. 2025: Językowy wokeizm: rewizjonizm dotyczący brudnicy nieparki i karpia azjatyckiego oraz los rosyjskiej sałatki. ‒ Acta Linguistica Lithuanica 92, [1‒8]. DOI: https://doi.org/10.35321/all92-12. Tymčenko Evhen 2003: Materialy do slovnyka pysemnoji ta knyžnoji ukrajinskoji movy XV‒ XVIII st. [Materiały do słownika pisanego i literackiego języka ukraińskiego XV‒XVIII wieku], Kijów, Nowy Jork: VPTs „Litopys”. Webster’s 1973: Webster’s Seventh New Collegiate Dictionary: Based on Webster’s Third New International Dictionary, Hawana: Instituto Cubano del Libro. Zaikauskienė Dalia 2004: Nowy rok ‒ nowe karty. Šiuolaikinės patarlių raidos tendencijos [„Nowy rok, świeże liście”: współczesne tendencje w rozwoju przysłów]. ‒ Tautosakos darbai 21(28), 127‒136. Zingarelli Nicola 2005: Słownik języka włoskiego, Bolonia: wydawnictwo Zanichelli.