Ukrainian-Lithuanian Linguo-Cultural Parallels and Differences in Ethnonymy and Related Lexical Units

Acta Linguistica Lithuanica 2025, vol. 93, pp. 1–17 Contents link / Turinio nuoroda ISSN 2669-218X (online / elektroninis) UKRAIŃSKO-LITEWSKIE PARALELE I RÓŻNICE LINGWOKULTUROWE W ETNONIMII I POKREWNYCH JEDNOSTKACH LEKSYKALNYCH Lingwokulturowe paralele i różnice w etnonimii oraz związanych z nią jednostkach leksykalnych w językach ukraińskim i litewskim VOLODYMYR PONOMARENKO Instytut Językoznawstwa im. O. O. Potebni Narodowej Akademii Nauk Ukrainy E-mail: [email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0003-4106-5874 Obszary badań: porównawcza leksykologia indoeuropejska, kontakt językowy, etnolingwistyka. https://doi.org/10.35321/all93-07 STRESZCZENIE Artykuł przedstawia porównawczą analizę lingwokulturową leksyki etnonimicznej i choronimicznej, a także połączeń wyrazowych zawierających pokrewne elementy, w językach ukraińskim i litewskim, uwzględniając również fakty z innych języków europejskiej przestrzeni językowo-kulturowej, przede wszystkim sąsiednich. W szczególności omówiono etymologię, która świadczy zarówno o wspólnych cechach indoeuropejskich (przede wszystkim bałtosłowiańskich), jak i o różnicach historycznych. W badaniu analizuje się także zmiany semantyczne, takie jak przeniesienie znaczenia w nazwach etnicznych, nowe znaczenia żeńskich form wyrazów i zdrobnień oraz innych derywatów. Z semantycznego punktu widzenia omawiane zagadnienia obejmują etniczność, realia życia codziennego, przyrodę i inne obszary. Przedstawiono frazy i wyrażenia obrazowe, z których znaczna część należy do międzyjęzykowych uniwersaliów: różnorodne jednostki leksykalne (w tym terminologiczne) dotyczące takich dziedzin jak nauka, medycyna, sport, sprzęt i przybory gospodarstwa domowego, narzędzia i instrumenty, substancje i materiały oraz żywność. Omówiono również frazeologizmy zawierające składniki etnonimiczne. Celem badania jest ukazanie pewnych cech wspólnych języków słowiańskich, bałtyckich i innych języków pokrewnych genealogicznie, należących do europejskiej przestrzeni językowo-kulturowej, a także rozbieżności wynikających z odmiennych kontaktów językowych i kulturowych. Copyright © 2025 Volodymyr Ponomarenko. Opublikowano przez Instytut Języka Litewskiego. Jest to artykuł o otwartym dostępie, rozpowszechniany na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i reprodukowanie utworu na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania pierwotnego autora i źródła. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Ten artykuł jest udostępniany na zasadach otwartego dostępu na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która pozwala na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i odtwarzanie treści na dowolnym nośniku, z podaniem autora i źródła. Otrzymano: / Otrzymano: 2025-10-20. Zaakceptowano: / Zaakceptowano: 2025-11-07. 1 SŁOWA KLUCZOWE: etnonimy, choronimy, język ukraiński, język litewski, etymologia, kontakty językowe, zmiana semantyczna, frazeologia. ADNOTACJA W artykule przedstawiono porównawczą analizę lingwokulturową etnonimicznych i choronimicznych jednostek leksykalnych oraz związków wyrazowych zawierających pokrewne elementy w językach ukraińskim i litewskim, a także dane dotyczące innych języków europejskiej przestrzeni językowej i kulturowej, przede wszystkim języków sąsiednich. W szczególności omówiono etymologię, która świadczy zarówno o wspólnych cechach indoeuropejskich (przede wszystkim bałtosłowiańskich), jak i o różnicach historycznych. W badaniu analizowane są również zmiany semantyczne, takie jak przeniesienie znaczenia w nazwach etnicznych, nowe znaczenia żeńskich form wyrazowych i zdrobnień oraz innych derywatów. Z semantycznego punktu widzenia istotne zagadnienia obejmują etniczność, realia życia codziennego, przyrodę i inne. Przedstawiono frazy i wyrażenia przenośne, z których znaczna część należy do uniwersaliów międzyjęzykowych: różne jednostki leksykalne (w tym terminologiczne), obejmujące takie dziedziny jak nauka, medycyna, sport, sprzęty i przybory gospodarstwa domowego, narzędzia i instrumenty, substancje i materiały oraz żywność. Omówiono także frazeologizmy z komponentami etnonimicznymi. Celem badania jest ukazanie pewnych cech wspólnych języków słowiańskich, bałtyckich i innych języków genetycznie spokrewnionych europejskiego obszaru lingwokulturowego, a także rozbieżności wynikających z odmiennych kontaktów językowych i kulturowych. SŁOWA KLUCZOWE: etnonimy, choronimy, język ukraiński, język litewski, etymologia, kontakty językowe, zmiana semantyczna, frazeologia. 1. WPROWADZENIE Leksyka etnonimiczna i choronimiczna stanowi odrębne kategorie w słownictwie współczesnych języków. Jest to istotna warstwa leksykalna, ściśle związana z historycznymi i społeczno-kulturowymi aspektami istnienia grup etnicznych i obszarów, a także z mentalnością ludzi. Na przykład badania nad etnonimami słowiańskimi pozwoliły badaczom sformułować istotne wnioski dotyczące etnolingwistycznego rozgałęzienia języków indoeuropejskich (Taranec 2013: 16). Dało to również impuls do badań porównawczych nad etnonimią i choronimią. Szczególnie interesujące jest porównanie materiału języków bałtyckich i słowiańskich. Naszym zdaniem w analizie należy uwzględnić przykłady z innych języków europejskiej przestrzeni językowej i kulturowej, przede wszystkim języków sąsiednich. Skupimy się na nazwach europejskich grup etnicznych, derywatach etnonimicznych, związkach wyrazowych z komponentami etnonimicznymi oraz bliskimi im pod względem istoty komponentami choronimicznymi, ponieważ (w kontekście językowym i kulturowym) pojęciowy związek między etnonimami a większością choronimów wydaje się oczywisty, a także na jednostkach frazeologicznych. Celem niniejszego badania jest zatem opisanie i porównanie z perspektywy kulturowo-historycznej i etnolingwistycznej materiału faktograficznego dwóch języków, które pod względem genealogicznym należą do różnych grup indoeuropejskich, mianowicie bałtyckiej i słowiańskiej, jako przykładu określonego (choć niejednoznacznego) „podobieństwa arealnego i typologicznego” (Nepokupnyj 1964: 162). W tym kontekście odpowiednie jednostki leksykalne języka ukraińskiego i litewskiego wydają się znaczące z lingwokulturowego punktu widzenia, odzwierciedlając pewne cechy mentalności etnicznej, a także następstwa kontaktów językowych. Podstawową zastosowaną metodą jest porównawcza analiza semazjologiczna, a do pewnego stopnia także etnolingwistyczna, oparta na podejściu referencyjnym i uwzględniająca semantyczną oraz stylistyczną niejednoznaczność jednostek leksykalnych o charakterze etnonimicznym. 2 2. UWAGI ETYMOLOGICZNE I ASPEKTY LEKSYKALNO-SEMANTYCZNE 2.1. Na początek wróćmy do znanej klasyfikacji etymologicznej etnonimów, która dzieli je na dwie główne grupy: wyrazy o dawnym pochodzeniu „z utraconą semantyką pierwotną” oraz „z etymologią zachowaną lub nabywaną wtórnie” (Superanskaja 1978: 83). Zgodnie z tym kryterium nazwa własna Litwinów powinna zatem zostać zaliczona do pierwszej grupy (wraz z nazwami Łotyszy, Białorusinów, Czechów, Macedończyków, Słoweńców, Chorwatów, Norwegów, Duńczyków, Anglików, Włochów, Hiszpanów, Greków, a także Węgrów, Estończyków i Finów), natomiast nazwa Ukraińców należy do (mniejszej) grupy drugiej (nazwy własne Polaków, Bułgarów, Serbów, Czarnogórców, Islandczyków, Szwedów, Niemców, Rumunów, Francuzów, Portugalczyków, Albańczyków, Walijczyków, Irlandczyków i Szkotów). Warto zauważyć, że spośród licznych znanych nam wersji etymologicznych dotyczących pochodzenia nazwy Litwy, a tym samym Litwinów (Ponomarenko 2023: 24–26), naszym zdaniem na szczególną uwagę zasługuje propozycja Simasa Karaliūnasa (1995: 55 i in.), poparta przez współczesnych badaczy (por. Dini, Subačius 2019: 104–105). Na jej korzyść świadczą również badania ukraińskich językoznawców, przede wszystkim Anatolija Nepokupnego (1994: 290; 1998: 88 i in.; por. Skopenko 2023: 32). Ukr. українці (lit. ukrainiečiai) i lit. lietuviai (ukr. литовці) zaliczają się do typowych endonimów, reprezentujących większość nazw etnicznych, por. ukr. чехи, lit. čekai i cz. Češi, ukr. болгари, lit. bulgārai i bułg. българи itd. W kontekście litewskim należy zwrócić uwagę na formę ukrainai ‘Ukraińcy’, bliższą ukraińskiemu dubletowi, oraz odpowiadający jej przymiotnik ukrainiškas, obok form „standardowych”, czyli ukrainiečiai i ukrainietiškas (LKŽe). Osobliwa litewska forma lénkai (ukr. поляку, pol. Polacy, łot. poļi) ma, jak się uważa, wschodniosłowiańskie pochodzenie (Fraenkel 1962: 356; Smoczyński 2016: 896) i jest etymologicznie związana z ukraińskim archaizmem лях (ESUM III 343–344), a także z zapożyczonymi nazwami pochodzenia kontaktowego w niektórych językach nieindoeuropejskich, takimi jak węg. lengyelek i gag. Läḧlär, należącymi do tego samego gniazda etymologicznego. Poniższa tabela została opracowana na podstawie współczesnych źródeł leksykograficznych, a zasadą porządkowania jest głównie kryterium arealne. Tabela. Ludy Europy: nazwy etniczne Etnos | Język | Nazwa własna | Nazwa ukraińska | Nazwa litewska Ukraińcy | ukraiński | українці | українці | ukrainiečiai / ukrainai Białorusini | białoruski | беларусы | білоруси | baltarusіai Rosjanie | rosyjski | русские | росіяни | rusai Bułgarzy | bułgarski | българи | болгари | bulgarai Macedończycy | macedoński | Македонци | македонці | makedoniečiai Serbowie | serbski | Срби (Srbi) | серби | serbai 3 Czarnogórcy | czarnogórski | Црногорци | чорногорці | Czarnogórcy Bośniacy | bośniacki | Bošnjaci | босняки / боснійці | Bośniacy Chorwaci | chorwacki | Hrvati | хорвати | Chorwaci Słoweńcy | słoweński | Slovenci | словенці | Słoweńcy Czesi | czeski | Češi | чехи | Czesi Słowacy | słowacki | Slováci | словаки | Słowacy Polacy | polski | Polacy | поляки | Polacy Litwini | litewski | lietuviai | литовці | Litwini Łotysze | łotewski | latvieši | латыші / латвійці | Łotysze Niemcy | niemiecki | Deutsche | німці | Niemcy Holendrzy (naród) | niderlandzki | Nederlanders | нідерландці / голландці | Holendrzy / Niderlandczycy Flamandowie (naród) | niderlandzki | Vlamingen | фламандці | Flamandowie Anglicy (naród) | angielski | English | англійці | Anglicy Islandczycy | islandzki | Íslendingar | ісландці | Islandczycy Norwegowie | norweski | nordmenn | норвежці | Norwegowie Duńczycy | duński | danskere | данці / датчани | Duńczycy Szwedzi | szwedzki | svenskar | шведи | Szwedzi Irlandczycy (naród) | irlandzki | Éireannaigh | ірландці | Irlandczycy Szkoci (naród) / Szkoci | szkocki gaelicki | Albannaich | шотландці | Szkoci Walijczycy | walijski | Cymry | валлійці | Walijczycy Rumuni | rumuński | români | румуни | Rumuni Włosi | włoski | italiani | італійці | Włosi Francuzi (naród) | francuski | Français | французи | Francuzi Walonowie | francuski | Wallons | валлони | Walonowie Katalończycy | kataloński | Catalans | каталонці | Katalończycy Hiszpanie | hiszpański | españoles | іспанці | Hiszpanie Portugalczycy (naród) | portugalski | Portugueses | португальці | Portugalczycy Grecy / Hellenowie | grecki | Ἕλληνες | греки | Grecy Albańczycy | albański | shqip­tar | албанці | Albańczycy Węgrzy / Madziarzy | węgierski | magyarok | мадяри (угорці) | Węgrzy Estończycy | estoński | eestlased | естонці | Estończycy Finowie | fiński | suomalaiset | фіни | Finowie 2.2. Należy również zwrócić uwagę na semantycznie swoistą ukr. литвин, która nie ma odpowiednika w leksyce litewskiej (poza nazwiskiem Litvinas). Wiadomo, że ta nazwa etniczna występuje w nazwiskach takich jak ukr. Литвин, Литвиненко, Литвинчук, błr. Літвінаў itd. (Motora, Nepokupnyj 1989: 50–51; Laučiūtė 2004: 72–73), a historycznie była używana nie tylko w odniesieniu do Litwinów, lecz także Białorusinów i Ukraińców z ziem Polesia (SUM 499; SUM IV 494); ros. литвин mogło również oznaczać Polaka (Nepokupnyi 1994: 290). Inne swoiste przykłady to zapożyczenia z jidysz, takie jak ukr. литвак(у) oraz 4 Lith. литvakai, cf. Eng. Litvaks (see Friedlander 1994: 243), historicisms referred to Ashkenazi Jews who lived in the Baltic region and neighbouring Slavic areas. In the past, collective names, such as Ukr. литва, were widely used applying to both Lithuanians and Belarusians (ESUM III 245; cf. Hrinčenko 1908: 363). In the last source, we also find the uniquely affectionate Ukr. Литовонька. Concerning Ukr. литва in historical terms, a well-known Ukrainian researcher of Balto-Slavic language relations recorded the specific meaning of “traveling circus people” (who came from the territory of the Grand Duchy of Lithuania), caused, in particular, by “ethnic inflation” of the onym Литва, which was extended to a part of Latvians, Poles, Belarusians and Ukrainians (Nepokupnyj 1994: 288–291). Another historical meaning of Ukr. литва (as well as Bel. лiтва and Pol. litwa) refers to the designation of the groom’s companions at the wedding, reflected in folk songs of the Ukrainians, Belarusians, and Poles (Nepokupnyj 1998: 88–104). Wschodniosłowiańskie słownictwo etnonimiczne cechuje obecność kilku synonimów częściowych, takich jak ukr. латыши ‘rdzenni mieszkańcy Łotwy, naród tytularny’ oraz латвийцы ‘obywatele Łotwy’ (błr. латыши i латвийцы), por. lit. lātviai i łot. latvieši (jednocześnie w łotewskim współistnieją częściowo synonimiczne nazwy w liczbie pojedynczej: latvietis oraz, rzadziej, latvis), a także z jednej strony pol. Lotyši, z drugiej zaś bułg. латвийцы, bośn. Latvijci. Egzonimy europejskich grup etnicznych w obu porównywanych językach zasadniczo odpowiadają przyjętemu repertuarowi, na przykład ukr. албанці i lit. albāņai (prawdopodobnie pochodzenia kaukaskiego, por. błr. албанцы, pol. Albańczycy, łot. albāņi itd.). Różnice widać na wymownych przykładach, takich jak ukr. німці (błr. немцы, pol. Niemcy itd.) oraz lit. vókiečiai, a także łot. vācieši, odpowiednio pochodzenia słowiańskiego (z pewnymi zastrzeżeniami) i przypuszczalnie germańskiego. Należy jednak zaznaczyć, że istnieją alternatywne nazwy zapożyczone, takie jak lit. niẽmčius (Smoczyński 2016: 1119), pliūkas lub germānas (LKŽe). Innym przykładem są ukr. яроці (pochodzenia tureckiego) oraz zapożyczona nazwa własna мадяри (węg. magyarok); por. łot. ungāri i (nieco przestarzałe oraz potoczne) māgāri, błr. венгры i мадзьяры, pol. Węgrzy oraz Madziary/Madziarowie, natomiast lit. veñgrai uważa się za dawne zapożyczenie z języków słowiańskich (por. np. łuż. Hungory). Ponadto ukr. фіни (pochodzenia skandynawskiego, por. pol. Finowie, niem. Finnen i inne nazwy słowiańskie oraz germańskie, a także węg. finnek) różni się od lit. súomiai (zapożyczona nazwa własna; por. fiń. suomalaiset, łot. somi, est. soomlased). Innym przypadkiem jest śledzenie etnonimów z innych języków, zwłaszcza słowiańskich, w językach bałtyckich i innych niesłowiańskich; por. ukr. білоруси (błr. беларусы, pol. Białorusini itd.) oraz lit. baltarusiai, łot. baltkrievi; należy również wspomnieć o historycznej nazwie etnicznej gūdai, przypuszczalnie pochodzenia germańskiego (Karaliūnas 2004: 146–150; por. Roback 1944: 104, gdzie niem. Gudde/Guddas ‘Polak, Litwin lub Rosjanin’ interpretuje się jako „oczywiście przezwisko Słowianina wschodniego (północnego)”; por. lit. dial. báltgudis ‘Białorusin’, albo ukr. чорногорці (serb. Црногорци, błr. чарнагорцы, pol. Czarnogórcy itd.) oraz lit. 5 juodkalniečiai (Latv. melnkalnieši, Rum. muntenegren̦i, Gr. Μαυροβούνιοι or Tur. Karadağlılar). 3. ROZSZERZENIE SEMANTYCZNE: UJĘCIE PORÓWNAWCZE Przekształcenia semantyczne są charakterystyczną cechą etnonimów ze względu na konotacje wykraczające poza granice sfery onomastycznej. W tym kontekście należy wspomnieć o teorii Andrej A. Beleckij, cenionego ukraińskiego językoznawcy (Beleckij 1972: 190–191), który dodał funkcję indywidualizacji do koncepcji semantyki nazw własnych, w tym etnonimów. 3.1. Zacznijmy od znaczeń przenośnych etnonimów. W przypadku porównywanych języków niespokrewnionych blisko trudno wskazać „paradygmatyczne” paralelizmy (jedynym wyjątkiem są internacjonalne historyzmy, takie jak ukr. вандали czy lit. vandālai), ponieważ na rozszerzenie semantyczne wpływają czynniki pozajęzykowe i wiąże się ono również z obecnością stereotypów etnicznych. Znaczenie przenośne niektórych nazw etnicznych jest dość charakterystyczne dla obu języków (głównie potocznych), np. ukr. турок (‘Turk’) w dawnym, regionalnym znaczeniu „zachwaszczona osoba” albo француз (‘Francuz’): w niektórych regionach eufemistyczne, przeważnie żartobliwe określenie Żyda (na podstawie własnych obserwacji autora z lat 60. i 70. ubiegłego wieku); por. lit. vokietis ‘protestant’, turkas ‘niechrześcijanin’ itd. (Butkus 1995: 223 itd.). 3.2. Istnieją również podobne przykłady o nieco innym charakterze, takie jak współczesne ukr. німець ‘motocykl niemieckiej produkcji’ albo швед(ка) ‘klucz szwedzki’; można tu mówić o swego rodzaju substantywizacji połączeń wyrazowych z przymiotnikami narodowościowymi. W niektórych przypadkach znaczenie może mieć charakter terminologiczny: por. ukr. фін (zapożyczone z angielskiego; rodzaj sportowej żaglówki) i lit. finn (w odróżnieniu od etnonimu súomių). 3.3. Szczególne przekształcenia semantyczne często dotyczą żeńskich form nazw etnicznych; typowym przykładem jest ukr. литовка (< Литва), oznaczające rodzaj kosy, „oczywiście chodzi o nazwę obszaru, z którego rozpowszechniła się kosa z długim, prostym trzonkiem” (ESUM III 248; Kregždys 2015: 150), a także inny przedmiot o tej samej nazwie, zapożyczonej z pol. litewka (SJP IV 172) i obecnej w różnych językach europejskich: nazwa munduru (lub kurtki) noszonego podczas I wojny światowej. Ukr. летовка, oznaczająca odmianę ziemniaków (ESUM III 227), jest przypuszczalnie związane z Litwą. Inny obszar semantyczny reprezentuje ukr. шведка (шведська піч, dosłownie: „szwedzki piec”) ‘ceglany piec do pomieszczeń mieszkalnych’, por. lit. švediška órkaitė. Takie określenia o dość wyraźnym charakterze choronimicznym, związane z działalnością gospodarczą, zwykle wskazują na realia pochodzące z określonych obszarów, a ich nazwy odzwierciedlają geograficzne pochodzenie. Na przykład dzięki Arabom Europejczycy już dawno poznali egzotyczną grykę i jej ziarna: por. fr. sarrasin, wł. grano saraceno. Jednak niektóre nazwy słowiańskie i bałtyckie, w szczególności ukr. гречка, błr. грэчка, pol. gryka (także litewka i tatarka, a także ukr. татарка; por. żeńskie nazwy etniczne, takie jak ukr. грекіня | гречанка, błr. грэчанка, pol. Greczynka), lit. (pochodzenia słowiańskiego) grìkis, grìkiai (Griteniene et 6 al. 2022: 121), Latv. grikį (cf. Lith. graikė, Latv. grieķu) presumably (since the presence of the seme ‘Greek’ is hypothetical) point to another way for the same culture to reach other territories (cf. also borrowed from Ukrainian Rum. hriščă, cf. greacă, feminine ethnonym). The feminine gender of the word is explained in most cases by the original noun, which fell out of use due to elliptical shortening of a word combination, as in the case with Ukr. (colloquial) болгарка (popular name for a grinding machine, its initial samples arrived in the 60s from Bulgaria); cf. Az. bolqarka, Uzb. bolgarka, etc.). When it comes to Lith. bulgārkė (slang name, opposed to the feminine ethnonym bulgarė), mentioned in electronic sources, it’s more about a semantic tracing. At the same time, realia like Ukr. угорка (plum variety) or фінка (‘Finnish knife’), in Lithuanian are called vengrinė slyva, suomiškas peilis (Ibid.: 513, 530). In the context of the given examples, we can observe certain “universalization” of noun phrases including choronymic adjectives. Dyskutuje się także o innych kwestiach etymologicznych. Przechodząc do innych obszarów tematycznych, warto wspomnieć na przykład o znanym gatunku tańca: (Eng.) polka. Według niektórych etymologów (Václav Machek, Max Vasmer, Pavel Chernych) ma on czeskie pochodzenie, a jego nazwa, używana w wielu językach, nie jest związana z etnonimią, dlatego w nowym źródle Pol. polka została określona jako „niejasna” (Bańkowski 2000: 688). Związek etnonimiczny wskazano w Etymologicznym słowniku języka ukraińskiego, według którego Ukr. полька (podobnie jak niektóre inne nazwy słowiańskie) „została zapożyczona, być może za pośrednictwem polszczyzny, z czeskiego; Cz. polka jest rezultatem semantycznej modyfikacji etnonimu polka, a ponadto stanowi «symbol solidarności z Polską, która walczyła z uciskiem carskim»” (ESUM IV 506). Do pewnego stopnia potwierdzają to nazwy odnotowane w innych językach, w tym Lith. pȯlka (DLKŽ I 606). Przejrzystym przypadkiem są również nazwy poloneza, gatunku muzycznego wywodzącego się z polskiego folkloru; w XVI wieku stał się on tańcem dworskim we Francji i innych krajach europejskich, toteż pierwotna nazwa była francuska, tj. Fr. polonaise, zapożyczona przez inne języki (w tym słowiańskie), a nawet sam język polski; por. Ukr. полонез, Bel. паланэз, Pol. polonez, Lith. polonėžas. Innym przykładem tego typu jest Ukr. алеманда ‘francuski taniec dworski wywodzący się z niemieckich tradycji, sięgający XVI wieku’ oraz Lith. alemāndė jako rodzaj kalki. Interesujące są także złożenia z obcymi choronimami, por. Ukr. падеспань i Lith. padespãnas, wywodzące się z Fr. pas d’Espagne, nazwy tańca towarzyskiego zawierającego elementy hiszpańskie, znanego od początku XIX wieku. Zarazem Ukr. іспанський крок (Fr. pas espagnol) jest jednym z podstawowych elementów jazdy konnej. 3.4. Szczególnie interesujące są formy zdrobniałe. Można uznać je za równoważne morfologicznie i semantycznie Ukr. україночка i Lith. lietuvaitė ‘Litwinka’ (Lyberis 2005: 391), jednak istotne różnice semantyczne ujawniają się przy porównaniu na przykład Ukr. німчук i Lith. vokietukas, które nie tylko są pozbawione znaczenia zdrobniałego czy pieszczotliwego: pierwsze słowo ma negatywne zabarwienie (SUM V 425), podczas gdy w drugim przypadku można zaobserwować kilka znaczeń przenośnych, w szczególności ‘dawny taniec’ i ‘grzyb Rozites caperata’, obejmujących także inne „ludowe” nazwy: gudūkas 7 lub tur̄kas (LKŽe); por. niektóre nazwy w innych językach: Bel. myраk, Serb. циганчит, Cr. ciganček lub ciganin, Ger. Zigeuner. Nie mniej interesujące jest folklorystyczne użycie Lith. vokietukas / vokiečiukas w odniesieniu do diabła; por. Pol. niemczyk (Roback 1944: 123). Przykładem pluralia tantum jest ludowa nazwa rośliny: Ukr. литвинчики (Hrinčenko 1908: 363) lub смілка литовська (Lat. Silene lithuanica); por. Lith. lietūvinė naktžiedė, Pol. lepnica litewska. Równoległość gramatyczna i różnice semantyczne świadczą o specyfice historycznego rozwoju środków morfosemantycznych w różnych (choć genetycznie spokrewnionych) językach. 3.5. Inną część leksemów relacyjnych stanowią internacjonalizmy o historycznym „doświadczeniu” (zapożyczone przez większość języków, w tym bałtyckie i słowiańskie), zachowujące ślady choronimów. Przypomnijmy na przykład Ukr. indigo i Lith. indigas (etymologia jest grecka) albo nazwy turkusu oparte na semie ‘turecki’: por. Ukr. (przestarzałe) туркус (Tymčenko 2003: 405), wywodzące się z Fr. turquoise (ESUM V 682), oraz Lith. tur̄kis. Wśród nazw ubiorów znajdujemy na przykład Ukr. далматика i Lith. dalmātika; por. Fr. dalmatique (NPL 1970: 284) lub It. dalmatica, pochodzące z łaciny. Na podobnej zasadzie utworzono sztuczne nazwy terminologiczne kilku pierwiastków chemicznych na podstawie choronimów, zależnie od miejsca ich odkrycia: Ukr. полоній, германій, францій, галій, рутеній i Lith. polōnis, germanis, frāncis, gālis, rutēnis. Warto również wspomnieć o nazwach botanicznych o uwarunkowanym historycznie charakterze geograficznym, które pokrywają się z pewnymi połączeniami wyrazowymi zawierającymi choronimy lub od nich pochodzą, takimi jak Ukr. персик i Lith. per̄sikas (ta chińska roślina uprawna dotarła do Europy przez Persję); por. Latv. persiks, Pol. piersik itd. Nazwy zwierząt mogą reprezentować takie formy jak Ukr. індюк, mające odpowiedniki semantyczne lub podobne nazwy w wielu językach europejskich: można je porównać z Pol. indyk, Bel. індык, Fr. dinde (oparte na nazwie poule d’Inde), It. gallo d’India, Tur. hindi; por. Lith. kalakūtas (Fraenkel 1962: 207). Większość nazw tego typu oznacza rasy zwierząt związane z określonymi krajami lub regionami historycznymi; por. Ukr. далматин i Lith. dalmatīnas (Latv. dalmācietis; Pol. dalmatyńczyk, Cr. dalmatinac, Eng. Dalmatian itd.). Niekiedy rozpowszechnia się nazwa związana z innym obszarem pochodzenia, jak w przypadku Fr. spaniel < OFr. espaignol (NPL 1970: 284); por. Ukr. спанієль i Lith. spanielis, a także Pol., Eng. spaniel, Latv. spaniels itd. 3.6. Połączenia wyrazowe i wyrażenia przenośne można również uznać za przykłady metaforycznej deonimizacji choronimicznych frazeologizmów. Podziały tematyczne obejmują różne dziedziny działalności człowieka. 3.6.1. Znaczna część utrwalonych połączeń wyrazowych należy do kategorii uniwersaliów (między)językowych. Wiele z tych wyrażeń ma pochodzenie historyczne (zwłaszcza biblijne). Współcześnie używa się ich przenośnie w wielu językach; por. Ukr. єгипетська неволя, вавилонська вежа i Lith. Egipto nelaisvė, Bābelio bokštas (Gritėnienė et al. 2022: 53). 3.6.2. Warto wskazać, że istnieją również międzynarodowe nazwy terminologiczne zawierające elementy o specyficznym charakterze (zbliżonym do etnonimicznego lub choronimicznego): Ukr. арабські числа i Lith. arābiški skaitmenys; Ukr. турецьке сіло (termin anatomiczny) i Lith. tur̄kiškas bal̄nas (w tym przypadku przyczyną jest wyłącznie podobieństwo zewnętrzne). 8 3.6.3. Jak wiadomo, wprowadzono międzynarodowy system łacińskich nazw w celu usystematyzowania nazw botanicznych, a wśród nich jest całkiem sporo przykładów z komponentami choronimicznymi (o znaczeniach uogólnionych), odnoszącymi się do pochodzenia rośliny lub sposobów jej poznawania i przyswajania przez różne kultury: por. ukr. пшенця польська (łac. Triticum polonicum) i lit. lénkinis kvietys, ukr. китайський фінік i lit. kiniška datulė (por. łot. Ķīnas datele, ang. Chinese date), ukr. коноплі індійські (łac. Cannabis indica) i lit. ińdinė kanapė itd. Jednak porównanie międzyjęzykowe może ujawnić różne odniesienia geograficzne w nazwach tej samej rośliny w różnych językach, a także pokazać zmienność terminologii w obrębie jednego języka: por. ukr. дуб австрійський (łac. Quercus cerris) i lit. turkiškas ąžuolas, por. pol. dąb burgundzki, łot. Austrijas ozols, ang. Austrian / Turkish oak, fr. Chêne lombard / de Bourgogne / de Turquie): gatunek ten występuje w południowo-zachodniej Europie i Azji Mniejszej. Jedną ze szczególnie wymownych serii tworzą nazwy takie jak ukr. (wariant) грецький горіх i lit. graikinis riešutas (Griteniene et al. 2022: 117); podobne nazwy występują w rumuńskim i innych językach, podczas gdy na przykład w irlandzkim ten sam orzech nazywany jest „galijskim”, a bywa też określany jako „germański” (jak w fińskim, co wskazuje na dalszą migrację azjatyckiej rośliny w kierunku północnym). Najczęściej używana ukraińska nazwa tego orzecha to волоський, pochodząca od ukr. волох „Rumun”, por. pol. orzech włoski, dosłownie „orzech włoski”. Jak dotąd „narodowa” treść semantyczna takich nazw rodzajowych może ulegać zatarciu. To samo dotyczy nazw wielowyrazowych z odniesieniami choronimicznymi, używanych do identyfikacji ras zwierząt: por. ukr. перський кіт i lit. peršų katė, łot. Persijas kakis, pol. kot perski itd., ukr. німецька вівчарка i lit. vokiečių aviganis (por. błr. нямецкая аўчарка, pol. owczarek niemiecki, łot. vācu aitu suns, ang. German shepherd) lub ukr. німецький дог i lit. vokiečių dogas (por. niem. Deutsche Dogge, błr. нямецкі дог, pol. dog niemiecki, łot. vācu dogs itd.). 3.6.4. Zjawiska naturalne również znajdują odzwierciedlenie w niektórych podobnych wyrażeniach. Lit. indiška vasara jest kalką ang. Indian summer; brak uzasadnionego wyjaśnienia „etnicznego” pochodzenia tej nazwy, zapożyczonej lub skopiowanej w innych językach europejskich (por. np. niem. Indian Summer lub słoweń. Indiansko poletje); być może jest to wrażenie związane z pogodą, jakiej Europejczycy doświadczali na ziemiach indyjskich. Większość języków słowiańskich (a także bałtyckich) ma własne wyrażenia, zarówno z innym komponentem etnonimicznym (por. bułg. циганско лято), jak i bez niego: por. ukr. бабине літо i lit. b obų vasara (LKŽė). 3.6.5. Większość międzynarodowego słownictwa medycznego zawierającego elementy choronimiczne stanowią nazwy chorób: por. ukr. мальтійська (гібралтарська) гарячка (bruceloza, choroba pochodzenia śródziemnomorskiego) i lit. Máltos karštligė lub ukr. іспанський грип i lit. ispāniškasis gripas, por. ukr. (pot.) іспанка (SUM 408) itd. 3.6.6. Przyjrzyjmy się także sportowi i rekreacji. Ustalone wyrażenia terminologiczne mogą niekiedy zastępować tradycyjne nazwy w innych językach. Na przykład w większości z nich terminem określającym klasyczny styl zapasów sportowych jest „grecko-rzymski” (o raczej etnicznym charakterze): por. ukr. греко–римська боротьба (dawniej класична боротьба) oraz lit. graikų–romėnų imtynės itd. Nieco inaczej przedstawia się sytuacja w przypadku takich wyrażeń jak ukr. летючий голландець i lit. skrajojantis ol ándas, nie tylko dlatego, że są one oparte na starożytnej europejskiej legendzie, lecz także dlatego, że znane wyrażenie jest używane w sporcie jako określenie żaglówki, będące kalką terminu angielskiego. Paradoksalny może się wydawać przypadek choronimicznych nazw kolejek górskich, znanych jako ukr. американські гірки i lit. amerikietiški kalnėliai (LKŽė). W wielu językach, w tym w angielskim, tę samą atrakcję nazywa się „rosyjskimi górami”, ale wyjaśnienie jest proste: rozrywka ta powstała w Ameryce i nadano jej „egzotyczną” nazwę rosyjskich gór, podczas gdy w innych miejscach nazwano ją zgodnie z miejscem pochodzenia. 3.6.7. Odrębną grupę tematyczną stanowią nazwy sprzętów i naczyń gospodarstwa domowego, oparte na tej samej zasadzie. Przykładem jest ang. Dutch oven, któremu odpowiadają formy w innych językach: por. ukr. голландська піч i lit. olándų órkaitė. Warto zauważyć, że nazwy „narodowe” mogą z czasem tracić aktualność lub związek z danym narodem, gdy oznaczane przez nie realia stają się powszechnie znane. Dotyczy to na przykład ukr. шведський стіл (skandynawski sposób serwowania posiłków) i lit. švèdiškas stālas (Gritenienė et al. 2022: 559). Nazwy narzędzi i przyrządów mają na ogół charakter międzynarodowy, zdarzają się jednak przypadki niejednoznaczne. Na przykład litewskiemu švèdiškas rāk̨tas (dosłownie „szwedzki klucz”) odpowiada po ukraińsku розвідний ключ (w żargonie zawodowym шведський ключ lub швед). 3.6.8. Skupmy się na grupie tematycznej, dla której zgromadzono najwięcej rzeczywistego materiału. Chodzi o słownictwo gastronomiczne i kulinarne. Wymiana międzynarodowa w tej ważnej sferze życia przebiega zazwyczaj dość szybko. Jednak w odróżnieniu od większości omówionych wyżej nazw liczne „gluttonimy” nie są ustandaryzowane; innymi słowy, internacjonalizmów jest niewiele, a znaczna liczba odpowiadających im określeń „etnicznych” lub „narodowych” występuje głównie w jednym lub kilku językach. Przykładem są popularne nazwy niektórych wyrobów mącznych, w tym ukr. литовський (чорний) хліб i lit. lietuviška duona (Nepokupnyj, Taranenko 2004: 53), internacjonalizmy takie jak ukr. французька булка i lit. prancūziška duona (łot. franču maize lub ang. French bread), por. ukr. французький батон i lit. prancūziškas batònas (Gritenienė et al. 2022, 35). Reprezentatywnymi przykładami są również ukr. швейцарський сир (jako nazwa konkretnego produktu) i lit. šveicariškas sūris (Ibid., 559), por. pol. ser szwajcarski, łot. Šveices siers, ang. Swiss cheese itd. Ogólnie rzecz biorąc, na myśl o serze twardym prawdopodobnie jako pierwsze przychodzi skojarzenie z „holenderskim”; na Ukrainie wciąż często nazywa się go „tradycyjnie” голландський сир, podczas gdy lit. olandìškas sūris (Ibid., 115) kojarzy się przede wszystkim z Holandią. Nazwy potraw (głównie typu choronimicznego) tworzą ruchomy kompleks leksykalno-semantyczny, obejmujący międzyjęzykowe izoglosy o podobnej formie i znaczeniu, nazwy nieuznawane na całym świecie, a także nazwy powstające spontanicznie. Warto jednocześnie zauważyć, że istnieje wiele głównie zapożyczonych, ustalonych nazw, które są powszechne w wielu językach europejskich. Główna przyczyna nie jest związana z językiem, lecz raczej z rozpowszechnieniem i uznaniem odpowiadających im realiów. Wspomnijmy na przykład o „sałatce rosyjskiej” (por. Teixeira da Silva 2025: 1, 4), która jest powszechna w wielu językach; na Ukrainie potrawa ta znana jest pod francuską nazwą antroponimiczną олів’є, po litewsku ma inną nazwę: baltoji mišrainė, por. pol. (polska) sałata jarzynowa, słow. francoska solata, duń. 10 Italiensk salat, podczas gdy niem. Italienisches Salat to historyczna nazwa warzywnej macédoine (pochodzenia francuskiego), por. ros. итальянский салат i lit. itališkos salotos, natomiast ukr. італійський салат odnosi się do różnych sałatek warzywnych. Innym przykładem jest słynna na całym świecie „sałatka grecka”, znana w Grecji jako χωριάτικη σαλάτα (dosłownie „sałatka wiejska”), por. ukr. грецький салат i lit. graikiškos salotos, pol. sałatka grecka, łot. grieķu salāti, ang. Greek salad itd. Warto wspomnieć o słynnym ukraińskim barszczu: ukr. український борщ i lit. ukrainietiški barščiai (Gritėnienė et al. 2022: 45), który w niektórych źródłach zewnętrznych może być błędnie określany jako (ang.) Russian style beetroot and cabbage soup (Lexus 1999: 71); por. pol. barszcz ukraiński (Nebesky 2001: 244); w Polsce jednak ta nazwa wiąże się z rozróżnieniem odmian; por. także pol. chłodnik litewski i białor. літоўскі халаднік, łot. lietuviēšu aukstā zupa, ang. Lithuanian cold soup i lit. lietuviški šaltibarščiai. Do typowych litewskich potraw narodowych należą lit. silkė lietuviškai lub lietuviškos salotos su kumpiu (Aras 2001: 245, 246). Istnieje również wiele nazw popularnych dań mięsnych i rybnych, ale przypadki ich prześledzenia są rzadkie. Niepewność co do jednego źródła pochodzenia (realii, w tym przypadku słodyczy) ilustrują międzyjęzykowe odpowiedniki, takie jak lit. dāniškas pyrāgas, fr. gateau danois lub ang. Danish coffee bread oraz niem. Kopenhagener; w Danii słodkie wyroby z ciasta francuskiego nazywa się wienerbrød, a słowo даніш, pochodzące od ang. Danish pastry (Webster’s 1973: 209), pojawiło się w ukraińskim stosunkowo niedawno. Choć pochodzenie produktu jest znane, jego nazwy w różnych językach mogą się różnić: por. lit. čigoniškas pyrāgas i ukr. пляцок «Циганська дорога» („Ciężarówka cygańska”). Jeden z najpopularniejszych rodzajów orientalnych słodyczy (ukr. лукум, lit. lukumas, por. tur. lokum) ma w wielu językach nazwy opisowe, por. lit. turkiškas malonūmas lub łot. Turku saldumi (występujące jedynie w niektórych źródłach elektronicznych), pol. Turecka rozkosz, ang. Turkish delight oraz (rzadziej używane) ukr. турецька насолода; podobnym przykładem są ukr. каталонський крем i lit. kataloniškas krēmas, por. pol. krem kataloński, łot. kataloniešu krēms, ang. Catalan cream itd. Nazwy wskazujące na pochodzenie geograficzne lub narodowe, takie jak tur. türk kahvesi, mogą zyskać popularność w różnych językach: por. ukr. кава по-турецькому i lit. turkiška kavà; jednocześnie w Grecji ten sam napój jest znany również jako ελληνικός καφές. Niekiedy nazwy te są tłumaczone z języka pośredniczącego (angielskiego), w którym przymiotnik etnonimiczny/choronimiczny stał się rzeczownikiem pospolitym: por. lit. airiška kavà i ukr. кава по-ірландському (Lexus 1999: 511), albo po prostu przejęte, jak w przypadku wł. Irish coffee (Zingarelli 2005: 950). W krajach europejskich lekką kawę zawierającą dużo wody określa się mianem „amerykańskiej”: por. lit. amerikietiška kavà, fr. café américain, hiszp. café americano, wł. caffè americano; rozpowszechnienie włoskiej kultury kawowej na Ukrainie doprowadziło do powszechnego użycia nazwy (кава) американо. Podane przykłady, ze względu na różnorodne cechy językowe, są szczególnie interesujące z punktu widzenia krajoznawstwa (regionalistyki). 11 4. ASPEKTY FRAZEOLOGICZNE 4.1. Na osobną uwagę zasługują zwroty i wyrażenia o charakterze eponimicznym, np. ang. American Dream, ukr. американська мрія i lit. amerikietiška svajonė (por. łot. amerikāņu sapnis). Należy podkreślić, że elementy etnonimiczne nie są wyjątkiem, jeśli chodzi o zmiany semantyczne. Materiał pokazuje, że zjawisko to ma długą historię i obejmuje najróżniejsze grupy tematyczne. Właściwe wydaje się uwzględnienie związków frazeologicznych z komponentami etnonimicznymi lub choronimicznymi, które mają całościowe znaczenie przenośne. Powyższe uwagi dotyczyły przede wszystkim grup nominalnych oznaczających realia (w materialnym sensie tego słowa) lub cechy; ich znaczenie jest na ogół neutralne. Ponadto istnieje znaczna liczba podobnych wyrażeń, które łączą wymienione cechy z elementami obrazowości. Często podstawą utartego wyrażenia jest znane dzieło literackie zawierające „skrzydlate słowa”. I tak, na przykład, dzięki F. Cooperowi tytuł jego powieści „Ostatni Mohikanin” nabrał w wielu językach znaczenia przenośnego (Koval, Koptilov 2011: 428), por. ukr. останній із могікан i lit. paskutinis iš mohikanų (łot. pēdējais no mohikāņiem). Inne pochodzenie mają wyrażenia takie jak ukr. російська рулетка i lit. rusiška ruletė lub łot. krievu rulete („rosyjska ruletka”), podobnie jak ukr. іспанський сором i lit. ispāņu gēda („hiszpański wstyd”). Chodzi nam nie tylko o pierwotne znaczenie danej nazwy, które jest już przenośne, lecz także o znaczenia dalsze, jeszcze bardziej abstrakcyjne. Współczesnym przykładem jest historia „polskiego hydraulika” jako symbolicznego określenia siły roboczej napływającej z Europy Wschodniej. Zaczęła się ona w 2004 roku, kiedy fr. plombier polonais pojawiło się w satyrycznej gazecie, a rok później upowszechniło się dzięki francuskiemu politykowi konserwatywnemu (w odróżnieniu od innego użytego przez niego obrazu: architecte estonien). Odpowiednie wyrażenia w innych językach europejskich zyskały to samo znaczenie przenośne: por. pol. polski hidraulik (choć pojawieniu się tego symbolu towarzyszyła naturalna reakcja sprzeciwu), cz. polský instalatér, ang. Polish plumber, wł. idraulico polacco, hiszp. fontanero polaco, port. encanador polaco itd. Należy zauważyć, że w tym przypadku następuje częściowa utrata semantyki choronimicznej, której towarzyszy rozszerzenie pierwotnego znaczenia. Jednak ukr. польський сантехнік, podobnie jak lit. lėnkų santechnikas czy łot. Poļu santehniķis, wymieniane w niektórych publikacjach (głównie elektronicznych), nie mają statusu jednostek frazeologicznych. 4.2. Przyjrzyjmy się utartym wyrażeniom, w których podstawowymi komponentami są elementy etnonimiczne/choronimiczne i czasowniki. W tej dziedzinie można wyróżnić podobne kategorie tematyczne, z których wiele stanowi rozszerzone wersje omówionych wyżej przykładów. Omawianie paneuropejskich izoglos frazeologicznych rozpoczniemy od pożegnania, tj. ukr. піти по-англійському (tłumaczone na litewski jako: palikti ángliškai) itd., pochodzącego najwyraźniej od fr. filer (s’en aller) à l’anglaise. Jest to tylko jeden przykład tego, jak Francuzi, na podstawie kontekstu historycznego, mogą postrzegać „angielskie zachowanie”. Lit. tai mãn kaĩp kìnių kalbà i łot. tā man ir ķīniešu ābece można porównać z gr. για μενα Κινέζικα, podczas gdy historia stojąca za ukr. китайська грамота („chińskie pismo”) jest prawdopodobnie inna. Istnieją również wyrażenia przenośne z choronimami (lub bez nich w niektórych językach), takie jak lit. statýti smėlio 12 pilis, odpowiednik fr. bâtir des châteaux en Espagne, por. ukr. будувати замки на піску, ang. to build castles in the air/sky itd. Jeśli chodzi o paremije, negatywne znaczenie komponentów etnonimicznych, które z czasem się w nich pojawia, ulega na ogół neutralizacji: ukr. непроханий гість гірше татарина („nieproszony gość gorszy od Tatara”) może służyć jako typowy przykład, por. lit. (odtw.) nekviėstas svečias yra blogesnis už totorių, pol. nieproszony gość gorszy od Tatarzyna, łot. nelūgts viesis ir sliktāks par tatāru. Nie jest przypadkiem, że lit. Neprašytas svečias blogesnis už Gagariną znalazło się wśród okazjonalnych „ant przysłów” odnotowanych przez współczesną litewską badaczkę (Zaikauskienė 2004: 133). 5. WNIOSKI Języki bałtyckie i słowiańskie, w naszym przypadku litewski i ukraiński, stanowią przykład szczególnego pokrewieństwa genetycznego, o czym świadczy między innymi materiał etnonimiczny i choronimiczny. Odnotowane różnice dotyczą przede wszystkim płaszczyzny językowej i kulturowej i w dużej mierze wynikają z uwarunkowań historycznych. Wzajemnie zapożyczone nazwy własne, ukr. українці i lit. ukrainiečiai, lit. lietuviai i ukr. литовці, różnią się pod pewnymi względami cechami semantycznymi w ujęciu historycznym. Odmienne pochodzenie mają niektóre inne nazwy etniczne, takie jak ukr. поляки, німці i lit. lėnkai, vokiečiai. Porównanie etymologiczne ujawnia zarówno wspólne cechy indoeuropejskie, jak i różnice w pochodzeniu niektórych nazw. Uwarunkowane historycznie cechy semazjologiczne dotyczą ukr. литвини, które nie ma odpowiednika w leksyce litewskiej, oraz lit. gudai, bez odpowiednika w języku ukraińskim, a także nazw zbiorowych, takich jak ukr. литва, odnoszące się zarówno do Litwinów, jak i Białorusinów, wyróżniające się również znaczeniami „zetnonimizowanymi”. Endonimy i egzonimy europejskich grup etnicznych w porównywanych językach na ogół pokrywają się pod względem nazewnictwa. Pierwotne znaczenia przenośne niektórych odmiennych nazw etnicznych są wspólną cechą obu języków. Osobliwością języka ukraińskiego jest zmodyfikowana semantyka niektórych specyficznych żeńskich określeń utworzonych na bazie choronimicznej (np. литовка, полька, іспанка). Klasy tematyczne obejmują różne dziedziny działalności człowieka. Różnice leksykalno-semantyczne dotyczą między innymi figuralizacji nazw zdrobniałych (takich jak ukr. німчук i lit. vokietukas). Pokrewne związki wyrazowe i wyrażenia przenośne są przykładami deonimizacji elementów etnonimicznych i choronimicznych; obejmują również różne kategorie tematyczne. Znaczną ich część stanowią uniwersalia międzyjęzykowe, zwłaszcza te o pochodzeniu historycznym. Szczególne miejsce zajmują wyrażenia frazeologiczne zawierające komponenty etnonimiczne. Odzwierciedlają one wspólnotę lub znaczne podobieństwo czynników kulturowych i historycznych w językach europejskiego obszaru językowego (zwłaszcza bałtosłowiańskiego), a także większości stereotypów etnicznych i narodowych. 13 Omówiony wyżej materiał zawiera różnorodne informacje wspólne głównie dla Ukraińców, Litwinów i innych narodów europejskich, dotyczące ich cech kulturowych, psychologicznych i innych, oraz wzbogaca je o elementy ilustracyjne, które pozwalają tworzyć bardziej szczegółowe językowe obrazy świata. Poruszony temat wymaga dalszych badań, otwierając tym samym perspektywy przyszłych prac z zakresu kontaktów językowych oraz lingwistyki etnicznej i kognitywnej. SKRÓTY Az. – azerski; Bel. – białoruski; Bos. – bośniacki; Bulg. – bułgarski; por. – porównaj; Cr. – chorwacki; Cz. – czeski; dial. – dialektalny; np. – na przykład; Eng. – angielski; Est. – estoński; et al. – i inni; Fin. – fiński; Fr. – francuski; Gag. – gagauski; Ger. – niemiecki; Gr. – grecki; Hun. – węgierski; Ibid. – tamże; tj. – to jest; It. – włoski; Lat. – łaciński; Latv. – łotewski; Lith. – litewski; LSorb. – dolnołużycki; OFr. – starofrancuski; OUkr. – staroukraiński; Pol. – polski; Port. – portugalski; Rum. – rumuński; Rus. – rosyjski; Serb. – serbski; Slv. – słoweński; Sp. – hiszpański; Sw. – szwedzki; Tur. – turecki; Ukr. – ukraiński; Uzb. – uzbecki REFERENCES Aras Eva 2001: Baltic phrasebook, 2nd ed., Hawthorn, Victoria: Lonely Planet Publications, 185–278. Balode Laimute 2022: Names of three Baltic countries – Lithuania, Latvia and Estonia. – Studii şi cercetări de onomastică şi lexicologie (SCOL) 28(1–2), 25–35. Bańkowski Andrzej 2000: Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language], Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Beleckij Andrej A. 1972: Leksikologija i teorija jazyka (onomastika) [Lexicology and Theory of Language (Onomastics)], Kiev: Izdatelstvo Kievskogo universiteta. Butkus Alvydas 1998: The Lithuanian Nicknames of Ethnonymic Origin. – Indogermanische Forschungen 100, Strassburg: Walter de Gruyter, 223–233. Dini Pietro U., Subačius Giedrus 2019: Lituanie et Samogitie: sources, onomastique, étymologie. – Le nom des langues en Europe centrale, orientale et balkanique, ed. P. Sériot, Limoges: Lambert-Lucas, 97–115. DLKŽ: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas [Dictionary of the Modern Lithuanian Language], atsak. red. J. Kruopas, 1-asis leidimas, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1954. Drotvinas Vincentas 2006: Iš etnonimų istorijos [From the History of Ethnonyms]. – Terminologija 13, 160–169. Ellingham 1999: Lexus European languages: The Rough Guide, Dictionary, Phrasebook, ed. M. Ellingham, London: Lexus Ltd. 14 ESUM III: Etymolohi čnyj slovnyk ukrajinskoji movy [Etymological Dictionary of the Ukrainian Language] 3, hol. red. O. S. Melnyčuk, Kyiv: Naukova dumka, 1989. ESUM IV: Etymolohi čnyj slovnyk ukrajinskoji movy [Etymological Dictionary of the Ukrainian Language] 4, hol. red. O. S. Melnyčuk, Kyiv: Naukova dumka, 2003. ESUM V: Etymolohi čnyj slovnyk ukrajinskoji movy [Etymological Dictionary of the Ukrainian Language] 5, hol. red. O. S. Melnyčuk, Kyiv: Naukova dumka, 2006. Fraenkel Ernst 1962: Litauisches etymologisches Wörterbuch [Lithuanian Etymological Dictionary] 1–2, Heidelberg, Göttingen: Carl Winter Universitätsverlag; Vandenhoeck & Ruprecht. Friedlander Judith 1994: Lithuanian Jews. – Encyclopedia of World Cultures 6: Russia and Eurasia – China, ed. D. Levinson, New York: G. K. Hall & Company, 243. Gritenienė Aurelija, Hrycenko Svitlana, Koroliovas Ihoris, Nika Oksana, Pacholok Zinaida 2022: Mažasis ukrainiečių–lietuvių kalbų žodynas / Malyj ukrainsko–litovśkyj slovnyk [Small Ukrainian–Lithuanian Dictionary], red. Z. Pacholok, A. Gritėnienė, Vilnius, Kyjivas, Luckas: Lietuvių kalbos institutas, Kyjivo Taraso Ševčenkos nacionalinis universitetas, „Ukrainos“ universiteto Lucko visuomenės vystymosi institutas. Hrinčenko Borys D. 1908: Slovar ukrajinskoji movy [Dictionary of Ukrainian Language] 2, Kyjiv: Kievskaja Starina. Karaliūnas Simas 1995: Lietuvos vardo kilmė [The Origin of the Name “Lithuania”]. – Lietuvių kalbotyras klausimai 35, 55–91. Karaliūnas Simas 2004: Baltų praeitis istoriniuose šaltiniuose 1, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Karulis Konstantīns 1992. Latviešu etimoloģijas vārdnīca [Dictionary of Latvian Etymology] 1–2, Rīga: Avots. Koval Alla, Koptilov Viktor 2011: Krylatі slova v ukrajinsʹkij movi [Catchphrases in the Ukrainian Language], Kyjiv: Jaroslaviv Val. Kregždys Rolandas 2015: S. Karaliūnas, Baltų etnonimai: monografija [recenzija] [S. Karaliūnas, Baltic Ethnonyms: Monograph [Review]]. – Baltu filoloģija 24(2), 143–170. Laučiūtė Jūratė 2004: Sledy baltijskich etnonimov v onomastike Slavii [Traces of Baltic Ethnonyms in the Onomastics of Slavia]. – Baltijskij filologičeskij kurjer 4, 70–74. LKŽe: Lietuvių kalbos žodynas [Dictionary of the Lithuanian Language] (1–20, 1941–2002), el. variantas, redaktorių kolegija: G. Naktinėnė (vyr. redaktorė), J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė; programuotojai: E. Ožeraitis, V. Zinkevičius, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, atnaujinta versija, 2018. Prieiga internete: http://www.lkz.lt. 15 Lyberis Antanas 2005: Lietuvių–rusų kalbų žodynas / Литовско–русский словарь [Lithuanian–Russian Dictionary], spec. redaktorius V. Čekmonas, 4-oji laida, Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Motora Evhenija V., Nepokupnyj Anatolij P. 1989: Mižetnični zviazky v ukrajins’kij antroponimiji XVII st. [Cross–Ethnic Stars in the Ukrainian Anthroponymy of the 17th Century], Kyiv: Naukova dumka, 59–63. Nebesky Richard 2001: Lonely Planet Phrasebook Guides: Central Europe Phrasebook, 2nd ed., Melbourne: Lonely Planet Publications. Nepokupnyj Anatolij P. 1964: Arealnye aspekty balto-slavi︠a︡nskich iazykowych otnoshenij [Areal Aspects of Baltic-Slavic Linguistic Relations], Kiev: Naukova dumka. Nepokupnyj Anatolij P. 1994: Apeliatyvu lytуa v “Eneidi” I. P. Kotliarevskoho ta joho kulturno-istoryčna parallel u “Nesamovytomu Rolandi” L. Ariosto [The Appellative Lithuania in I. P. Kotliarevskii’s “Aeneid” and Its Cultural and Historical Parallel in “The Untamed Roland” L. Ariosto], Kyiv: Naukova dumka, 288–293. Nepokupnyj Anatolij P. 1998: Etnonim litva i nazvanie družiny ženicha v svadebnych pesniach Ukrainy, Belorussii i Polši [The Ethnonym Lithuania and the Name of the Groom’s Retinue in Wedding Songs of Ukraine, Belarus, and Poland]. – Senosios raštijos ir tautosakos sąveika: kultūrinė Lietuvos Didžiosios kunigaikštystės patirtis, kn. 6, par. R. Repšienė, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 88–104. Nepokupnyj Anatolij, Taranenko Aušrelė 2004: Z Ukrajiny do Lytvy: ukrainsko–lytovskij rozmovnyk [From Ukraine to Lithuania: Ukrainian–Lithuanian Phrasebook], Luck: Volynska oblastna drukarnia. NPL 1970: Nouveau Petit Larousse, dir. É. Guillon et al., Playa: Pueblo y Educación ICL. Ponomarenko Volodymyr 2023: Doktor Nepokupnyj i joho Lytvaija [Dr. Nepokupny and His Lithuania]. – Balto–Slavo–Germanica: movni kontakty v synchronii i diachronii: zbirnyk tez dopovidei, Kyiv: Vydavnyčyj dim Dmytra Buraho, 22–27. Roback Aaron A. 1944: A Dictionary of International Slurs (Ethnophaulisms): With a Supplementary Essay on Aspects of Ethnic Prejudice, Cambridge, Mass.: Sci-Art Publishers. SJP IV: Słownik języka polskiego [Polish Dictionary] 4: L–Ni, red. naczelny W. Doroszewski, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1962. Skopnenko Oleksandr 2023: Litva, Letuva, litovcy, lietuvіsy, lytyny, licvyny v sučasnomu bіloruskomu uzusi [Lithuania, Letuva, litovci, letuvysy, lytvyny, lytsvyny in Modern Belarusian Usage]. – Balto–Slavo–Germanica: movni kontakty v synchronii i diachronii: zbirnyk tez dopovidei, Kyiv: Vydavnyčyj dim Dmytra Buraho, 28–34. Smoczyński Wojciech 2016: Słownik etymologiczny języka litewskiego [Etymological Dictionary of the Lithuanian Language], wyd. drugie, na prawach rękopisu. Sohlman Interpreter No 2: English, French, German, Russian, W. J. Adams, London: Edward Hack. 16 SUM: Slovnyk ukrajinskoji movy [Dictionary of the Ukrainian Language], vidp. red. V. V. Žajvoronok, Kyiv: Prosvita, 2016. SUM IV: Slovnyk ukrajinskoji movy [Dictionary of the Ukrainian Language] 4: I–M, hol. redkol. I. K. Bilodid, Kyiv: Naukova dumka, 1973. SUM V: Slovnyk ukrajinskoji movy [Dictionary of the Ukrainian Language] 5: H–O, hol. redkol. I. K. Bilodid, Kyiv: Naukova dumka, 1974. Superanskaja Aleksandra V. 1978: Gruppovye oboznachenija ljudej v leksičeskoj sisteme jazyka. Imia naricatelnoe i imia sobstvennoe [Group Designations of People in the Lexical System of Language], Moskva: Nauka, 59–83. Taranec Valentyn H. 2013: Ukraj in­ci – etnos i mova [Ukrainians – Ethnicity and Language], Odesa: ORIDU NADU. Teixeira da Silva Jaime A. 2025: Linguistic Wokeism: Revisionism of the Gypsy Moth and Asian Carp, and Fate of the Russian Salad. – Acta Linguistica Lithuanica 92, [1–8]. DOI: https://doi.org/10.35321/all92-12. Tymčenko Evhen 2003: Materialy do slovnyka pysemnoji ta knyžnoji ukrajinskoji movy XV–XVIII st. [Materials for the Dictionary of the Written and Literary Ukrainian Language of the 15th–18th Centuries], Kyiv, New York: VPTs “Litopys”. Webster’s 1973: Webster’s Seventh New Collegiate Dictionary: Based on Webster’s Third New International Dictionary, Habana: Instituto Cubano del Libro. Zaikauskienė Dalia 2004: Nauji metai – nauji lapai. Šiuolaikinės patarlių raidos tendencijos [“New Year, fresh leaves”: modern tendencies in the development of proverbs]. – Tautosakos darbai 21(28), 127–136. Zingarelli Nicola 2005: Vocabolario della lingua italiana, Bologna: Zanichelli editore. 17