Apie Jurgio Ambroziejaus Pabrėžos rankraščio Iźęgis Geograpyje ir Walenty Szacfajerio Geografiia krótko zebrana atitiktį

Acta Linguistica Lithuanica 2025, t. 93, s. 1–23 Link do spisu treści / Link do treści ISSN 2669-218X (online / elektroniczne) Copyright © 2025 Jūratė Pajėdienė. Opublikowane przez Instytut Języka Litewskiego. Jest to artykuł o otwartym dostępie rozpowszechniany na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i zwielokrotnianie utworu w dowolnym medium, pod warunkiem podania informacji o oryginalnym autorze i źródle. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest udostępniany na zasadach otwartego dostępu i rozpowszechniany zgodnie z warunkami licencji „Creative Commons” uznanie autorstwa, zezwalającej na nieograniczone korzystanie z treści, jej rozpowszechnianie i powielanie na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Received: / Otrzymano: 2025-05-21. Zaakceptowano: / Priimta: 2025-10-07. 1 O ODPOWIEDNIOŚCI RĘKOPISU JURGISA AMBROZIEJUSA PABRĖŽY IŹĘGIS GEOGRAPYJE I DZIEŁA WALENTEGO SZACFAJERA GEOGRAFIIA KRÓTKO ZEBRANA O odpowiedniości rękopisu Jurgisa Ambroziejusa Pabrėży Iźęgis Geograpyje i dzieła Walentego Szacfajera Geografiia krótko zebrana JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Instytut Języka Litewskiego E-mail: [email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0003-1542-2866 Kierunki badań naukowych: składnia i semantyka języka litewskiego, etnolingwistyka, historia kultury litewskiej oraz tekstów kościelnych.ess. ORCID ID: https://orcid.org/0000-0003-1542-2866 Kierunki badań naukowych: składnia i semantyka języka litewskiego, etnolingwistyka, historia kultury litewskiej oraz tekstów kościelnych. https://doi.org/10.35321/all93-06 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ STRESZCZENIE W artykule omówiono związki tekstowe między 166-stronicowym rękopisem, określanym jako podręcznik geografii Jurgisa Ambroziejusa Pabrėży, pozbawionym karty tytułowej i rozpoczynającym się słowami Iźęgis Geograpyje, a podręcznikiem Walentego Szacfajera, który był szczególnie popularny na Litwie w pierwszej połowie XIX wieku; ukazano ogólną zgodność żmudzkiego przekładu z polskim oryginałem pod względem treści i struktury, a także przedstawiono zmiany i uzupełnienia znalezione w przekładzie Pabrėży. SŁOWA KLUCZOWE: Jurgis Ambroziejus Pabrėža (1771–1849), Walenty Szacfajer (Valentas Šacfajeris) (~1778–1840), Józef Zawadzki (Juozapas Zavadskis) (1781–1838), podręcznik geografii, przekład na język żmudzki. 2 ABSTRACT W artykule omówiono związek tekstowy między 166-stronicowym rękopisem, określanym jako podręcznik geografii Jurgisa Ambroziejusa Pabrėży, pozbawionym karty tytułowej i rozpoczynającym się słowami Iźęgis Geograpyje, a podręcznikiem Walentego Szacfajera, który był szczególnie popularny na Litwie w pierwszej połowie XIX wieku. W artykule ukazano ogólną zgodność żmudzkiego rękopisu z polskim oryginałem zarówno pod względem treści, jak i struktury, oraz przedstawiono modyfikacje i uzupełnienia znalezione w przekładzie Pabrėży. SŁOWA KLUCZOWE: Jurgis Ambroziejus Pabrėža (1771–1849), Walenty Szacfajer (Valentas Šacfajeris) (~1778–1840), Józef Zawadzki (Juozapas Zavadskis) (1781–1838), podręcznik geografii, przekład na język żmudzki. WPROWADZENIE W artykule analizuje się zgodność tekstów 166-stronicowego rękopisu, nazywanego podręcznikiem 1 geografii Jurgisa Ambrozejusa Pabrėžy, pozbawionego zachowanej karty tytułowej i rozpoczynającego się słowami Iźęgis Geograpyje..., oraz dzieła Walentego Szacfajera Geografiia 2 krótko zebrana (III dziesięciolecie XIX wieku). Celem artykułu jest ukazanie zgodności struktury i treści tekstów polskiego oryginału i żmudzkiego przekładu, omówienie zmian występujących w 3 przekładzie oraz możliwych bodźców powstania żmudzkiej wersji podręcznika. Ogólną zgodność struktury i treści tekstów Geografiia krótko zebrana Szacfajera i żmudzkiego przekładu tej książki oraz kilka wtrętów autorskiego tekstu Pabrėży ustalono na podstawie metod analitycznej, porównawczej i analizy strukturalnej. Artykuł składa się z trzech rozdziałów, w których analizuje się: 1. Historię rozumienia pochodzenia rękopisu nazywanego geografią Pabrėży oraz popularność niektórych książek geograficznych, w tym dwóch wersji podręcznika Szacfajera – Geografia początkowa (1817; 1818b) i Geografiia krótko zebrana (1825; 1826; 1828; ?1832), która mogła przyczynić się do powstania tego żmudzkiego rękopisu na początku XIX wieku. 2. Ogólną zgodność struktury i treści tekstów polskiego oryginału i żmudzkiego przekładu. 3. Różnice między tekstami polskiego oryginału i żmudzkiego przekładu: uzupełnienia, zmiany i uwagi Pabrėży. 1. Historia pojmowania pochodzenia rękopisu Iźęgis Geograpyje Część bogatej twórczości rękopiśmiennej 4 Pabrėży doczekała się ostatnio publikacji. Są to jeden zbiór tekstów duchowych i 5 dwa dzieła przyrodnicze: w latach 2009–2015 były 1 Więcej o talentach i działalności żmudzkiego kaznodziei, franciszkanina i księdza Pabrėży (1771–1849) zob. Pacevičius, Raudytė 2023: 7–13. Pisownia zakonnego imienia Pabrėży współcześnie oscyluje między Ambraziejas (właściwym także dla określania dzieł Pabrėży w II połowie XIX w., zob. Kišūnienė 1972: 96) a Ambroziejus. To drugie, charakterystyczne dla autografów Pabrėży zapisanie imienia (por. Kišūnienė 1972: 98, 99, 100, 102, 103), było popularne w pracach badaczy XX w. (zob. tamże: 109–111). Autentycznego określenia Pabrėży, przywróconego z inicjatywy Rity Šepetytė (2020: 7), przestrzega się także w niniejszym artykule. 2 Por. Tarvydas 1972: 55; Gedrimas 2003: 117; Skorupskas 2019: 9; Šepetytė 2019: 7. 3 Szacfajer (Schacfaier) (~1778–1840) – lekarz, tłumacz, autor podręczników geografii przygotowanych w języku polskim, poeta (por. PSB). 4 Najnowszy opis rękopisów Pabrėžy należy zob. Raudytė 2023: 130–133. 5 Zob. Šepetytė, oprac., 2020. 3 opublikowano wszystkie trzy części spisu roślin Tayslós augumyynis (I–223, 224–776, 777–980), a w 6 2019 r. – geografię Jurgisa Ambrazieja Pabrėży. W artykułach towarzyszących wspomnianej 7 książce omawia się strukturę rękopisu i wartość zawartych w nim treści (Skorupskas 2019) oraz 8 formalne i językowe cechy rękopisu (Šepetytė 2019). Oryginalność pochodzenia rękopisu ocenia się w nich różnie: Ričardas Skorupskas (2019: 11–12) nazywa Pabrėžę autorem napisanego po 9 żmudzku podręcznika geografii, natomiast Šepetytė (2019: 53), twierdząc, że „[o]czywiste jest, iż Pabrėža tłumaczył z języka polskiego”, opiera się również na wcześniejszych twierdzeniach dotyczących pochodzenia tego rękopisu: na opinii Juoza Tarvyda (1972: 57), że Pabrėža „miał pod ręką polski podręcznik geografii”, oraz na przypuszczeniu innego badacza, że „[b]yć może, nie był to przekład ani naśladowanie jednego konkretnego dzieła, ponieważ nie odnaleziono podobnego polskiego dzieła geograficznego, wydanego pod koniec XVIII – na początku XIX wieku, w którym tak zwięźle opisano by państwa wszystkich kontynentów”. Możliwą datę opracowania rękopisu 10 Redaktorka tekstów Pabrėžy (Šepetytė 2019: 52) wiąże z poczynioną przez już wspomnianego, tego samego błędnie zidentyfikowanego badacza uwagą, że Pabrėža pisał geografię po 1831 r. 11 (ponieważ w rękopisie wspomniany jest papież Grzegorz XVI, który został papieżem w 1831 r.), a także przypomina, że Giedrius Subačius, opierając się na analizie rozwoju pisowni Pabrėžy, skłania się ku przekonaniu, iż książka powstała około 1831–1834 roku. 12 6 Zob. Kažukauskaitė, Šepetytė, oprac., 2009. 7 Zob. Šepetytė, oprac., 2014. 8 Zob. Šepetytė, oprac., 2015. 9 Por. Šepetytė, oprac., 2019. 10 Šepetytė (2019: 53) cytuje Simonę Šilinskaitė (2010: 6), jednakże wskazany cytat należy przypisać Robertowi Gedrimasowi (por. Gedrimas 2003: 120). Przyczyną wprowadzającego w błąd odsyłacza stał się przywłaszczony cudzy tekst w pracy magisterskiej Šilinskaitė „Aspekty rozwoju litewskiej terminologii geograficznej w Geografii Jurgisa Ambrożego Pabrėży”. W niniejszej pracy magisterskiej (zob. Šilinskaitė 2010: 5–15, 25, 26, 33, 34) znajduje się niemal w całości przepisany artykuł Gedrimasa „J. Terminy z podręcznika geografii A. Pabrėży” (zob. Gedrimas 2003: 117–132) – przy przepisywaniu usunięto jedynie uwagi o Simonie Daukancie i Laurynie Ivinskim (zmiany te nie są odzwierciedlone w bibliografii sporządzonej według Gedrimasa 2003). To prawda, w pracy magisterskiej Šilinskaitė (2010: 4, 6, 18) kilkakrotnie wskazuje, że opierała się na pracy Gedrimasa, i podaje cytaty z twierdzeń tego autora (z Gedrimas 2003: 122, 128, 131, 132) 20). 11 (por. Šilinskaitė 2010: 11, 14, 15, Šepetytė cytuje Šilinskaitė (2010: 6), jednak i ten cytat należy przypisać Gedrimasowi (zob. Gedrimas 2003: 119). 12 Por. akapit artykułu Gedrimasa (2003: 119): W książce nie podano daty jej napisania. J. Tarvydas uważa, że podręcznik został napisany po 1825 r., ponieważ wspomina się w nim cara Rosji Mikołaja I, który właśnie w tym roku rozpoczął panowanie, i nie później niż w 1830 r., ponieważ od tego czasu Pabrėža poświęcił się wyłącznie botanice (Tarvydas 1972: 56). Widocznie na podstawie tego poglądu również w bibliografii podaje się, że Geografia Pabrėžy została napisana po 1825 r. (Kišūnienė 1972: 97). Jednak datowanie podręcznika geografii Pabrėžy pozwala doprecyzować jeszcze jeden ważny fakt. W książce wspomina się papieża Grzegorza XVI, który został papieżem w 1831 r., a więc znacznie później, niż Rosją zaczął władać car Mikołaj I: Poniawoojęćzió ira Grygaalós XVI. Gałwa baźniicys Riimyszkoosys 63. A zatem Pabrėža napisał ją po 1831 r. Potwierdza to również analiza ortografii. G. Subačius, analizując rozwój ortografii w dziełach Pabrėžy, ustalił, że ta książka jest jednym z pierwszych dzieł Pabrėžy napisanych ze spółgłoskami ćź, śź i podwojonymi samogłoskami <...>, i skłania się ku twierdzeniu, że książka powstała około lat 1831–1834 (Subačius 1996: 42). Spójny odpis tego akapitu Gedrimasa (bez wskazania prawdziwego autora) został przedstawiony również we wspomnianej już pracy magisterskiej (zob. Šilinskaitė 2010: 6). 4 Po žemaitiško rankraščio Iźęgis Geograpyje (toliau – PaIG) publikavimo likęs neišspręstas turinio autorystės klausimas paskatino galimo lenkiško šaltinio (ar net keleto jų 13 ) poszukiwania. Publikacja rękopisu, zawierająca transkrypcję i faksymile obrazów (zob. Šepetytė, oprac., 2019), bei nauji bibliografiniai kultūrinio Pabrėžos palikimo aprašai (žr. Pacevičius, Raudytė 2023) jas palengvino. Pabrėžos domėjimosi geografija pradžią hipotetiškai galima sieti su jo mokytojavimu W szkole w Kretyndze, gdzie w latach 1817–1821 wykładał nie tylko język łaciński i religię, lecz prawdopodobnie także geografię (por. Gidžiūnas 1994: 69–70): żmudzki rękopis podręcznika geografii posłużył jako dowód tej działalności pedagogicznej (tamże: 71–72). Na ir išlikusios Pabrėžos bibliotekos knygos 14 . Arvydo Pacevičiaus ir Nijolės Raudytės parengto Pabrėžos bibliotekos katalogo skyriuje „Geografija“ (žr. Pacevičius, Raudytė 2023: 243–259) zainteresowanie geografią wskazują wymienione zbiory atlasów i map (61 egz.) oraz kilka 15 książek polskich – trzytomowy Laurenco Echardo Dykcyonarzyk Geograficzny (1782–1783), Evdokijaus Zabłowskij Ieografiia państwa rossyskiego (1810), Józefo Zawadzkio Geografiia powszechna (1812) bei Szacfajerio Nowa jeografiia powszechna (1824). Tytuły, przedmowy i treść tych książek świadczą nie tylko o ówczesnym rozwoju i przemianach nauki geografii, lecz także o popularności publikacji 16 geograficznych, a więc i o zapotrzebowaniu na wiedzę z tej dziedziny (która szybko się zmieniała również ze względu na realia polityczne) oraz na określone książki. Oceniając wciąż powtarzane (w 17 większym lub mniejszym stopniu uaktualniane) wydania niektórych ówczesnych książek geograficznych w języku polskim (por. Estreicher 1878: 426), widać, że Pabrėža nabył niemal wszystkie najpopularniejsze książki geograficzne. W jego bibliotece nie było jednak (nie zachował się?) szczególnie poręcznego podręcznika, zwięźle i atrakcyjnie przedstawiającego najważniejsze dane z zakresu geografii fizycznej, politycznej i gospodarczej, który Pabrėža nazwał „polską książeczką”. 18 Owa książeczka to przygotowana przez Szacfajera Geografiia krótko zebrana podług ostatnich traktatów ułożona, na nowo przejrzana i poprawiona (dalej – Gkz). Wszystkie nieco uaktualniane i (lub tylko) powtarzane wydania Gkz świadczą o jej popularności. Można 19 przypuszczać, że mimo często powtarzanych wydań książki bibliofil Pabrėža najprawdopodobniej wciąż nie zdążał jej kupić, a więc otrzymawszy ją w pożyczkę 13 Por. wspomniane już przypuszczenie Gedrima (2003: 120), że zapewne nie był to przekład ani naśladowanie jednego konkretnego dzieła. 14 Zdaniem Pacevičiusa (2023: 33) Pabrėža miał w swojej bibliotece więcej książek, niż odnotowano w katalogu: 207 названия, 233 единицы. 15 Об атласах, которыми располагал Пабрежа, см. также Gedrimas 2003: 118. 16 Например, в предисловии к подготовленному Францишеком Сярчиньским Dykcyonarzyk Geograficzny указывается, что польская версия (с дополнениями о географических объектах Польши) основана на 8-м издании перевода на французский язык 13-го издания словаря Эшара (см. Echard 1782: I–II). 17 Ср. предисловия Завадзкого к первому и второму изданиям книги Geografiia powszechna (см. Zawadzki 1812: IV–V, I–II). 18 Por. Uwaga Pabrėžy o oryginale: lękyszkoo kningeliee padiets m. tór znoczity ar mieszkańców, ar męszczyzn. : „lenkiškoj knygelėj padėtas m. turi reikšti ar mieszkańców [gyventojų], ar męszczyzn [vyrų]?” (PaIG 49). 19 Karol Estreicher wskazuje 7 wydań tej książki (pięć pod tym samym tytułem – 1; 21825 r., 31827 r., przejrzane i poprawione 41828 r. oraz 51832 r., a także dwa nieco późniejsze – 71845 r. i 81849 r., zaktualizowane i mające w tytule dopisek – Wydanie nowe (zob. Estreicher 1878: 426). Jak dotąd nie udało się odnaleźć wydań z 1827 i 1832 roku. 5 postanowił przepisać ją po żmudzku. Nawet teraz, przeglądając Gkz, widać, że książeczka musiała cieszyć się uznaniem ówczesnych czytelników – zwięźle przedstawiono w niej najważniejsze wiadomości z geografii politycznej i fizycznej dotyczące wszystkich pięciu kontynentów (państwa części europejskiej, w tym także te, które dostały się w uścisk Imperium 20 Rosyjskiego, opisano bardziej szczegółowo). 21 Przed omówieniem zgodności przekładu żmudzkiego z polskim oryginałem należy rozstrzygnąć, które z kilku wydań Gkz opublikowanych w drugiej dekadzie XIX wieku (ponieważ tekst w nich jest niemal identyczny) należy uznać za najbardziej prawdopodobne źródło PaIG. Ważne jest wspomnieć, że tłumaczenia Pabrėży nie należy wiązać z 4. Geografia początkowa dla pożytku uczącey się młodzi podług ostatnich traktatów ułożona i powiększona. Przez W... S... (toliau – 22 Gp) 1818 m. leidimu. Po zestawieniu 23 tekstów Geografia początkowa (1817; 1818b) i Geografiia krótko zebrana (1825; 1826; 1828) widać, że 24 Gkz została opracowana na podstawie tekstu Gp 1818b. Zmiany w tekście Geografiia krótko zebrana <...> nanowo przeyrzana i poprawiona przez Walentego Szacfaiera, której nadano inną nazwę i w której podano pełne imię i nazwisko opracowującego książkę (a nie inicjały W... S...), oznaczają jedynie zmiany ważnych władców (na przykład panuie teraz Alexander I (Gp 1818b: 16; Gkz 1825: 16) zmieniono na panuie teraz Mikołay I (Gkz 1826; 1828: 16)). Wzmiankę o Mikołaju I znajdujemy również w tekście Pabrėży (por.: poniawo nójau Mykałojós I (PaIG 26)), lecz tego rodzaju zmiany w żmudzkim tłumaczeniu mogły powstać także z inicjatywy samej Pabrėży. 25 Zawężenie pola poszukiwań polskiego źródła wykorzystanego przez Pabrėżę wyłącznie do wydań Gkz umożliwia błąd korektorski, którego nie było w Gp (1817; 1818b). Wszystkie wydania Geografiia krótko zebrana podają informację o 26 guberniach Rosji (choć wymienionych jest 36), którą w żmudzkim tłumaczeniu powtarza również Pabrėža, 26 por. : 20 We wstępach do pospiesznie wydanych w 1811 i 1812 r. Geografiia powszechna Zawadzki, wskazując jako adresatów młodzież uczącą się prywatnie, uzasadnia potrzebę tego podręcznika jasnością i zwięzłością tekstu, mimo strukturalnej niekompletności książki – nie opisano w niej europejskiej części, która znalazła się pod zależnością Rosji (por. Zawadzki 1812: III–V (kartojama Przedmowa do edycyi pierwszey), I–II). 21 Por. Por. ocenę opisu przedstawioną przez Skorupską (2019: 12): „Podręcznik ma stosunkowo niewielką objętość, ale obejmuje całą ziemię jako planetę. <...> [P]rzedstawione fakty i wiadomości są w większości bardzo lakoniczne i powierzchowne. <...> W książce wyraźnie widoczny jest wpływ czynnika geograficznego – odległości – na szczegółowość, kompletność i zakres treści przedstawionych informacji. I tak opisowi Europy poświęcona jest większa część książki, natomiast na opis pozostałych kontynentów i znajdujących się na nich państw przeznaczono zaledwie 50 s.“. 22 Estreicher wymienia cztery wydania Gp w Wilnie – 1; 21811, 31817, 41818 – z uwagą, że od 3. wydania przedstawiana jest zaktualizowana wersja tekstu (Estreicher 1878: 426). Chociaż Gp była popularna, wzmianki o tej książeczce wiążą się wyłącznie z ówczesną historią pedagogiki: w pracach historyków kultury polskiej wskazuje się, że w drugim dziesięcioleciu XIX wieku w szkołach misyjnych guberni litewskich geografii uczono się z Geografia początkowa Szacfajera (por. Wieczorek 2011: 70). 23 W 3. wydaniu Gp (1817) znajduje się niemało pozostałych błędów korektorskich, niepowtórzonych już ani w 4. wydaniu Gp, ani w nieco zaktualizowanej i mającej już inną nazwę Gkz. 24 1. i 2. wydania Gp (zob. Gp 1811) należy odrzucić jako przedstawiające starszą wersję tekstu i danych faktycznych, różniącą się również od wersji przedstawionej w rękopisie Pabrėžy. 25 O wpływie tej informacji na datowanie rękopisu zob. przypis 12. 26 Skorupskas (2019: 20), zauważywszy w rękopisie Pabrėży zapisany błąd, że Rosja składa się z 26 guberni, wyjaśnił go następująco: „widocznie autor się pomylił, ponieważ wyliczono 36”. 6 Rossya dzieli się: Naprzód na 36 Guberniy urządzonych podług ustaw państwa (Gp 41818b: 16 27 ); Rossya dzieli się: Naprzód na 26 guberniy urządzonych podług ustaw państwa (Gkz 1825; 1826;1828: 16); W Rosji części pierwsze i 26 guberni podlegają prawom, obowiązkom (PaIG 27). Ten błąd korektorski pozwala uznać za oryginał przekładu Pabrėžy którąś z późniejszych (opierając się na wspomnianym określeniu cara Mikołaja I, prawdopodobnie nie z 1825 r., lecz późniejszych – z 1826 lub 1828 r.) wersji Geografiia krótko zebrana. Możliwe, że Pabrėža tłumaczył z Gkz 1832, lecz jak dotąd nie udało się znaleźć ani tego wydania książki, ani żadnych danych na jego temat, ani wzmianki w przywołanej uwadze z bibliograficznego kompendium Estreichera (por. Estreicher 1878: 426). Jeżeli Pabrėža tłumaczył z Gkz 1832, to wówczas ten Gkz powinien przedstawiać ten sam tekst co Gkz 1826 lub Gkz 1828, lecz już z wymienieniem Grzegorza XVI, sprawującego pontyfikat w latach 1831–1846. Na razie wiązanie przekładu Pabrėžy z Gkz 1832 można uznać jedynie za hipotetyczne, choć najbardziej zgadza się ono z przytoczonymi już argumentami Subačiusa (1996: 42) i Gedrima (2003: 119, 132) dotyczącymi daty powstania rękopisu. 2. Zgodność treści i struktury polskiego oryginału oraz żmudzkiego przekładu Zgodność treści i struktury podręcznika Geografiia krótko zebrana opracowanego przez Szacfajera oraz żmudzkiego przekładu tej książki zapisanego przez Pabrėžę ilustrują zestawione w tabeli 1 fragmenty tekstów polskiego i żmudzkiego. Książka (a także jej żmudzki wariant rękopiśmienny) składa się z sześciu części: wstępu i pięciu 28 rozdziałów, por. : WSTĘP; ROZDZIAŁ I. EUROPA; ROZDZIAŁ II. AZJA; ROZDZIAŁ III. AFRYKA; ROZDZIAŁ IV. AMERYKA; ROZDZIAŁ V. AUSTRALIA CZYLI OCEANIA (Gkz 1828: 3, 10, 60, 72, 87) → Iźęgis; Różnica 1. Europa; Różnica II. Azja; Różnica III. Afryka; Różnica IV. Ameryka; Atskiiris V. Australije arba Oceanije (PaIG 1, 13, 113, 133, 162). W kolumnach tabeli obok siebie podano cytaty rozdziałów obu dzieł – książki i rękopisu: kilka początkowych i jeden końcowy ustęp. Takie zestawienie odzwierciedla wspólnotę struktury tekstów (układu rozdziałów i paragrafów), a także zgodność treści i danych faktycznych oraz dosłowność przekładu. Gkz cytuje się według wydania z 1828 r. (w przypadku wariantów podaje się również 29 27 wydaną w Krakowie w 1818 r. Gp (różni się ona od wileńskiego wydania Gp z 1818 r. inną paginacją i niektórymi korektami); ten wiersz również podaje odsyłacz do 36 guberni, por. : Rossya dzieli się: najpierw na 36 Guberniy urządzonych według ustaw państwa (Gp 1818a: 13). 28 Budowę książki Szacfajera pośrednio – analizując tekst rękopisu Pabrėży – omówili Tarvydas (1972: 55–56); Gedrimas (2003: 119); Skorupskas (2019: 13–35). 29 Ze względu na brak miejsca w niniejszym artykule język samego przekładu został omówiony jedynie pobieżnie – chciano tylko pokazać dokładne (lub z pewnymi uzupełnieniami) podążanie Pabrėży za oryginałem. Specyfika przekładu Gkz dokonanego przez Pabrėžę (w porównaniu z innymi jego przekładami) zostanie omówiona w innej publikacji. 7 Wersja zapisu znajdująca się w wydaniu z 1826 r.). Przy cytowaniu powtarzany jest model zapisu przedstawiony w polskiej książce, pozwalający zobaczyć oznaczenie słów zapisanych w Gkz kursywą za pomocą podkreślenia w rękopisie Pabrėży. Dla wygody czytelnika przy przepisywaniu cytatów pogrubieniem wyróżniono uzupełnienia, na przykład frazy lub słowa przekładu zawierające dublety leksykalne albo elementy paratekstowe (polskie odpowiedniki), których polski odpowiednik Pabrėža przepisuje w przekładzie (por. : Wulkany czyli góry ogień wybuchające (Gkz 1928: 10) i Ógnakalney (Wulkany arba kałnaa ógni yszdómątyijy :) (PaIG 15)) albo słowa, dla których wybiera nie odpowiednik dosłowny, lecz odpowiednik właściwy dla żmudzkiej (litewskiej) tradycji mówienia (por. : Wyspy <...> Zielonych Świątek (Gkz 1828: 90) i Sałas <...> Sekmynynys (PaIG 166)). Porównanie fragmentów tekstu Gkz i PaIG wskazuje na starania Pabrėży, by bardziej konsekwentnie strukturyzować tekst niż zostało to przedstawione w oryginale. W przekładzie prawie nie ma skrótów (na przykład polskie skróty Gkz MS., z MS. lub m. Pabrėža zapisuje pełnymi słowami Miestas staliićźynis, só miestó staliićźynió lub miests (zob. PaIG 146, 112–113)), tylko polski skrót t. d. jest podany jako skrót t. t., odpowiadający żmudzkiemu tyn tolaus (por. Nieodzowną pomocą do nauki Geografii są karty geograficzne czyli mappy <...> karty szczególne wystawiaią iednę główną część ziemi np. Azyą, lub Europę i t. d. (Gkz 1828: 8) ir Neatskyramó paszałpó pri moksła Geograpyjys ira łaksztaa geograpiczny arba mappas <...> łaksztaa ipatingyijy yszstata wyina binktoryny dali źemys: kaaptay Azyjy ar Europa, yr t. t. (PaIG 11–12). Pabrėža miał skłonność do zapisywania słownie także cyfr (na początku rękopisu zapisywano oba warianty, por. na przykład akapit 6 cytowany w podrozdziale Iźęgis tabeli 1). Tabela 1. Przekład dzieła Szacfajeris Geografiia krótko zebrana w rękopisie Pabrėży Iźęgis Geograpyje: odpowiedniości fragmentów tekstu polskiego i żmudzkiego Gkz 1828 (1826) GEOGRAFIA KRÓTKO ZEBRANA WEDŁUG OSTATNICH TRAKTATÓW UŁOŻONA. NA NOWO PRZEJRZANA I POPRAWIONA PRZEZ WALENTEGO SZACFAJERA. WILNO. JÓZEF ZAWADZKI WŁASNYM NAKŁADEM. PaIG 1828. WSTĘP. 1. GEOGRAFIIA iest opisanie ziemi na którey 1. zamieszkiwanej przez nas ziemi: ze względu na żyjemy: dlatego dzieli się na matematyczną, na Matema2. Geografia matematyczna uważa ziemię jako planetę i opisuje jej kształt, Wstęp Geografija (: Ziemioznawstwo) jest opisem opisujące się w niej rzeczy, ziemię, na której fizyczną i polityczną. opisującej owe rzeczy, dalej kształt), wielkość, geografia fizyczna i polityczna. ziemię jako 2. Geografia matematyczna daje wielkość, obroty itd. planeta, i opisanie jej linii, (: biegi, (: obroty) są w owym oddaleniu. 8 3. Fizyczna opisuje powierzchnię ziemi i 3. Fizyczna niej. znajdujące się na niej. 4. Polityczna zawiera szczególniejszego znaczenia będzie miała, gdyż są to skład oraz rządy. rządu. Ta część Geografii źemys, sópłoksztintos celem naszey uwagi. byszki pri nieco spłaszczona przy biegunach, gdzie stykają się Ponieważ zaś źemy wadynas kółkó źemundynyny. Ciało o kształcie kuli, które obejmuje ziemię i wodę, milionów mil do równika 6. Całą obszerność kuli osiemset czterdzieści dziewięć, dziewięćset deszimti milu ketwyrtaynyniu. Ludzi 9,281.910. – tych powierzchni jedną część zajmuje woda, a ziemia część trzecia. Tylko 3,096,000 mil kwadratowych, tak <…> Wschód, a z lewej opisuje powierzchnię ziemi i ciała znajdujące się na rozmaite podziały ziemi Ta część Geografii 4. Polityczna zaś większa część ziemi przez ludzi jest zamieszkana, obejmując państwa, społeczeństwa i ich dzieła przez ludzi ustanowione, opisując kraje i ich szczególniejszym tu będzie 5. Stowiła (: Figura) gału, ira apwali łosnaa kółka. O jogee 5. Figura Ziemi, osie Ziemi i świata, jest okrągła na kształt kuli. Powierzchnia Ziemi składa się z lądu i wody, przeto 6. nazywamy kulą ziemską. Obwód Ziemi wynosi dziewięć ziemskiej liczą osiem tysięcy dziesięć tysięcy Geografowie 9,281,910 mil kwadratowych. Z tych najwięcej zajmuje woda, bo na ląd przypada tylko’ Z obejmuje 3,096,000 m. k., to jest trochę więcej niż jest: powierzchnia p. 3–4 granice. większa niż trzecia część. s. 1–2 <…> 31. Niezbędną pomocą do nauki geografii są 31. Nieodłączną mapy, przedstawiające nam różne części ziemi: nazwy przedstawiają. I tak mapy większych lub mniejszych części uniwersalnymi. Są też mapy ogólne, które przedstawiają ziemie: ziemie przedstawiające osobno Azję lub Europę itd. przykład Azję albo Europę, państwa np. Hiszpanię lub inne. ciało państwa, natomiast chorograficzne są Mapy topograficzne albo są także mapy żeglarskie, na albo miasta. Ira morza, wyspy, skały, mielizny, i inne do kóriusy żeglarza potrzebne rzeczy. Mapy podróżne, czyli pocztowe, na których wytyczone są drogi i stacje (żeglarzom) pocztowe w jednym lub kilku krajach. Na kartach, czyli mapach, należy uwzględnić cztery główne czyli okolice świata: Południe (meridies lub kierunek Północ (septentrio lub Nord) u góry; na szkicu albo mapie (oriens lub Est) po prawej, Zachód (occidens, strona, albo Jeżeliby takowe okolice nie (Południe meridies ar Sud) wówczas zwróćmy uwagę (: Północ, Septentrio albo Nord) u której znajduje się Ritaa // Ritaa. (: Wschód. Oriens. albo deśźynies szalyis. – Wakaraa. (Zachód. Occidens. albo Ouest) północy. – Jej przeciwna strona, która nie jest stroną wtedy za pomocą odsyłacza na s. 8–9, oznaczającego ustawiony, będzie północą; przeciwna tej stronie będzie Zachód. albo igła pomocą w nauce geografii są karty geograficzne, czyli swoje biorą od większej lub mniejszej części ziemi, którą ziemi, które zawierają dwa półkola ziemi, nazywają się szczególnie jedną główną część ziemi, np. poszczególne Mapy generalne obejmują całą wielką część ziemi: na Topograficzne lub itd. – Mapy ogólne przedstawiają całe wyobrażeniem powiatu lub miasta. Hiszpanię albo inne. – których oznaczone są powiaty i przedstawione są powiaty wiadomości teepogi Łaksztaa łaywynee (: źeglarskie.) komunikacyjne (i pocztowe), są to mapy mórz, wysp, rzek, komunikacyjne, a także inne przydatne podróżującym takich mapach podaje się także szczegóły. – Na szkicu lub kierunki, które pokazują również język i stacje stron, południowy albo koniec ziemi. – Na tej stronie Sud) na dole, trzeba również uwzględnić cztery punkty główne: Wschód okolice (: okolice) świata. Pyitus lub Ouest) po lewej stronie. apacziojy. – Jeżeli strony były oznaczone na kartach, góry, wyżej. – na igłę magnetyczną, czyli Różę wiatrów, na Est.) i znajdującą się tam; strona, ku którey koniec igły po lewej ręce, igła magnetyczna jest zwrócona ku okolicy, będzie Południem; z prawej ręki, patrząc na szkic, strony, i którego koniec jest igłą magnetyczną i jest stroną Południa. Po prawej ręce Ritaa, a po lewej Wakara. magnetyczna, albo róża wiatrów 9 s. 11–13 ROZDZIAŁ I. EUROPA. §. 1. Położenie, granice i wielkość. Leży między 35–75° szerokości północney, a 6–88° długości wschodnia. Na zachodzie graniczy z Oceanem Atlantyckim; na południu z Atlantykiem, cieśniną srzódziemném i czarném morzami; na wschód z archipelagiem, ciasniną dardanelską, z morzem Marmora, ciasniną carogrodzką, morzem czarnem, Teodozjusza, Morzem Azowskim, rzeką Donem, górami uralskimi i wierchoturskimi; na północy z Morzem Lodowatym Północnym. Włochami: Apeniny we Powierzchnia iey wynosi 155,000 m. k. §. 2. Góry Pireneyskie między Hiszpanią i Francyą: Alpy między Francyą, Niemcami i Włoszech; Karpaty albo Tatry między Polską (t. i. Galicję austriacką, Węgry i ziemię siedmiogrodzką: Wołchońskie czyli Wałdajskie, Uralskie i t. d. Naywyższa w Europie góra est Montblanc 14,793 stopy wysoka. Przylądki: Nordkap w norweskiej Laponii, Matapan w Morei, St. Vincent w Portugalii, Finisterre w Hiszpanii. Wulkany czyli góry ogniem wybuchające, Etna albo Gibel na Sycylii, Wezuwiusz w król. neapolitańskiem, Hekla w Islandyi. s. 10 <…> Oddział 1. Europa §. 1. Pagórkami, równinami i dolinami. Eu-//Europa gółą tarp 35° – 75°. ertibys śźiaurynys, o 6°–88° ylgibys riitynys. I wakarus róbeźyjes só juró atlandskyny. – Od południa tylko Atlantyk oddziela międzyziemie od mórz: – I ritus só sałmary, pargniuzó dardanelskyny, só juró Marmora pargniużó Carogrodzkyny, juró jóudóujy, pargniużó Teodozyjys, juró azowskyny, ópy Donó, kałnaas uralskynees yr wierchoturskynees. – Od północy tylko morza lodowe od strony północnej. Jej powierzchnia wynosi 155 000. czwarta mila. §. 2. Góry. Góry Pirenejskie między Hiszpanią a Francją. Alpy między Francją, Włochami i Szwajcarią. Ape-// Apeniny we Włoszech: Karpaty i Tatry między krajami Węgrów (to jest także Galicja austriacka), Węgrami i ziemią siedmiogrodzką. – Wałdajskie albo Wołgońskie, Uralskie itd. Najwyższa góra Europy to Mont Blanc, wysoka na 14 793 stóp. Przylądki: – Nordkap w Norwegii, na Laponię: Matapan w Morei. Święty Vincent w Portugalii, – Finisterre w Hiszpanii. Góry ogniste (czyli: wulkany albo góry wyrzucające ogień): Etna albo Gibel na Sycylii. – Wezuwyjusz karalistoo neapolitanskyniee. – Hekla Islandii. s. 13–15 <...> Turcja azjatycka obejmuje następujące kraje: Turcyję Azjatycką tworzą rezydencją baszy jest Kiutahia, Eskiudar albo Skutari, Ismir czyli Smyrna itd. 1) Eskiudar albo Skutari, Ismir albo Smyrna itd. – Cała wyspa Cypr z Maassą (Famagustą). której Haleb, czyli Aleppo, jest rezydencją baszy, Damaszek. 2) Syria, Sorystan (: bóweyne Basza, – Damaszeks. – Gdzie ogólnie ocean Atlantycki, ocean Zachodni, Etiopski (PaIG 146–148). Poprawki w tłumaczeniu są dwojakiego rodzaju. W jednych Pabrėža który z członów zapisywanego dubletu leksykalnego byłby właściwszy (przykłady następujące części: 1) Anatolia, czyli Natolia (Lewant, dawniejsza Mała Azja), w której Anatolia albo Natolia (Lewant, dawna Mała Azja), której Kiutahia jest siedzibą baszy, w której jedynym miastem jest Maassa (Famagusta). 2) Syria, Sorystan (Syria), w Syria), której Haleb, czyli Aleppo, jest siedzibą baszy, Damaszek. Tu należy Aleppo <...>, ocean Azjatycki albo morze Południowe oddziela Panamę i morze Kalifornijskie zapisuje uwagi wynikające ze zrozumienia tekstu (zob. przykład 6) albo rozważa, 7–8), por. : 16 32 (6) Królestwo Portugalskie. Graniczy na północ i wschód z Hiszpaniią, na południe i zachód z morzem atlantyckim, i ma rozległości 1656 mil kwadr, a ludności 3,683,000 m. Rzeki znacznieysze: Minho, Duero, Tog, Gwadiana (Gkz 26). → Królestwo Portugalskie. Graniczy na północ i wschód z Hiszpanią, a na południe i zachód z Oceanem Atlantyckim; ma powierzchnię 1656 mil kwadratowych i 3 683 000 mieszkańców (albo mężczyzn: ponieważ po litewsku „kningeliee” oznacza mężczyzn, czyli zaznaczono liczbę mieszkańców lub mężczyzn?). Najważniejsze rzeki: Minho, Duero, Tag, Gwadiana (PaIG 49). (7) V. Xięstwo Łukieskie ma 23 mile kwadr. 120000 mieszkańców, należy do Xiężney Maryi Ludwiki owdowiałey królowey Hetruryi, MS. Lucca nad rzeką Serchio (Gkz 33). → V. Księstwo Łukieskie: ma 23 mile kwadratowe i 120 000 mieszkańców, należy do Księżnej Maryi Ludwiki, owdowiałej królowej Etrurii (albo lepiej: zmarłej), miasto stołeczne Lucca nad rzeką Serchio (PaIG 62). (8) inne miasta to Kozienice, Solec nad Wisłą ze starożytnym zamkiem (Gkz 24). → inne miasta to Kozienice, Solec nad Wisłą ze starożytnym zamkiem (: czy raczej grodem obronnym) (PaIG 44–45). Innego typu wtrącenia autorskie zawierają uwagi o charakterze encyklopedycznym (informacyjnym), a zarazem pokazują, co Pabrėža wówczas dodatkowo wyjaśniał i zapisywał na marginesach, aby później nie powstały wątpliwości ani u niego samego, ani być może u przyszłych czytelników (lub słuchaczy, gdyby odpis żmudzki był przygotowywany na potrzeby lekcji geografii). W przekładzie występują cztery wtrącenia oznaczone literami (a), (: c :), (d), (e), 33 wyjaśniające na marginesach pojęcia amtas, funt szterling, diecezja, szakal (zob. PaIG 89, 101, 103, 123) – te uwagi o charakterze informacyjnym nie mają odpowiednika w tekście polskim. Ukazują one skrupulatność Pabrėžy oraz stosunkowo niewielką liczbę niezrozumiałych dla niego 34 kwestii (por. odcinki uzupełnień Pabrėžy przedstawione w tabeli 2). 32 Pabrėža najprawdopodobniej również pojmował to jako wschodni Ocean czyli spokoyny (por. Gkz 1828: 7, 19), który na początku rękopisu określił jeszcze jako wielkie morze wschodzącego słońca lub wschodnie albo spokojne, por.: dydiji saulietekyni (ar) rityni) Dydjuri arba romóuji; ónt Dydjurió ritynió (PaIG 9, 34). 33 Kolejność tych uwag w PaIG jest niespójna – uwagi oznaczone literą b nie występują w rękopisie Pabrėžy. 34 Uwagę na to, że Pabrėža osobno zamieszcza uwagę o szakalach, zwrócił również Skorupskas (2019: 29). 17 Tabela 2. Uzupełnienia Pabrėžy w żmudzkim przekładzie Geografiia krótko zebrana (zestawienie kilku fragmentów tekstów Gkz i PaIG) Gkz 1828 PaIG p. Tu należy także 1) <...> 3) Dotychczas wielk. Xięstwa hask, 3) Amorbach, Miltenberg i gayksztiistys Dotąd fuldayskie amty: Amorbach, Briückenau, Hammelburg, Weihers, 5) Część 4) departamentu Mont-tonnere i Brückenau, MS. Zweybrücken. francuski departament miasto staliczne Ćźe priigół teypogi 1) <…> Ligsziułayku dydios kónyamty: Alzenau, haskynys amtaa: Alzenau, Henbach. 4) Miltenberg, yr Henbach. Ligtoł fuldayskynee amtaa: (a): byłego fr. Hammelburg, Weihers. 5) Dalys niższego Renu, Bouches-du-Rhône. 47 ton, na ziemi Reny, Zweibrücken. (a) Amts (: Amt), jest miarą ziemi, wynoszącą około Pawieta, Parakwyju. sześć rubli 88–89 p. Do niej należy wyspa Anglesea, na której bogata kopalnia miedzi, przynosząca rocznie 3000000 funtów. szterlingów (: c :) s. 53 znajduje się wyspa Anglesea, przy której pożytecznego zysku wartość wynoszącą na rok szterlingów. 300,000 funtów której kilka (: c :) szterlingów równa się srebrem. 101 p. 103 Podział. I. Królestwo Danii, Dalmacja. I. dzieli się na diecezje, hrabstwa, części i s. 55 Królestwo Danii, z wyjątkiem księstw, diecezje, mianowicie: <...>. (d) tak oto: <...>. (: d :) Dijecezyje cze tóu pati znooczyi, kóu Prawincyje. §. 4. Arabia. <...> Płody tej krainy są: najlepsze konie, Waysee wielbłądy, bawoły, owce, lwy, arklee. – szakale i t. d., ryz, manna, cukier, Bawoołaa, IV. W Arabii. <...> too kąpa ira: wysógeriausy dzikie osły, medynyijy asyłaa, Werbludaa, tygrysy, Awis, Lawaa, Tygrysaa, Szakaale, (e), yr t. t. Riiźee, Manna, Cókrós, Wins, wino, bawełna, 18 kawa, mirha, aloes, kadzidło, bowelny, kawa, i różne kamienie. droga, żelazo, siarka i różne s. 65–66 mirra, Alisós (: aloes) kodiła, sól, żelazo, ołów kamienie. (e) Szakal jest rodzajem wilka, pod względem właściwości bardzo podobny według Linneusza do Canis aureus, sierść żółtawo-czerwona, za dnia przebywa w leśnych ostępach albo między górami, ale nocami wyrządza straszne szkody. p. 121, Porównanie tekstów ujawniło także dwa niewielkie objętościowo wtręty związane z żmudzkimi i obywatelskimi postawami Pabrėžy. Języki europejskie w Gkz opisuje się, wyodrębniając 11 głównych grup językowych. Do 9. grupy językowej należą języki łotewski i litewski, por. §. 10. Języków głównych liczą iedenascie: <...> 9) Łotewski i Litewski <...> (Gkz 1828: 12). Pabrėža zamienia języki łotewski i litewski miejscami, a przed nimi dodatkowo wpisuje, że wśród tych Lyiżówiu jest jeszcze Źemaytynis ‘język żmudzki’, por.: §. 10. Lyiżówee. Lyiżówiu binktoryniu rokóu wyinóulyka. <...> 9.) Źemaytynis, Lyitówynis, yr Łatwyszkasis. <...> (PaIG 19–20) (pełne zestawienie cytatów zob. w tabeli 3). Listę zakonów Rosji, w tłumaczeniu nazywanej Ciesoryje Roʃsyiskyny, Pabrėža uzupełnia dwoma popularnymi odznaczeniami honorowymi Królestwa Polskiego, które w Gkz i PaIG wskazane są w dalszym rozdziale książki Królestwo Polskie → Karaliste Lękyszkoji – są to Orzeł Biały i św. Stanisławowskie ordery, będące także odznaczeniami Rzeczypospolitej Obojga Narodów (por. cytaty zamieszczone w tabeli 3 z Gkz 1828: 16, 24 i PaIG 27, 44). Tabela 3. Wtrącenia w przekładzie Geografiia krótko zebrana, ukazujące żmudzkie i obywatelskie postawy Pabrėžy 122–123 Gkz 1828 (1826) PaIG §. 10. Głównych języków Lyiżówiu liczą wyinóulyka. (celtogaulski), 3) Cymbryyski, 4) grecki, 6) łaciński, z którego poszły: nis hiszpański, francuzki i inne: 4.) Fiński. – 5.) albański, 8) germański w całości, którego dialektami angielskim, duńskim, francuskim i holenderski itd., germański albo albański. – 8.) słowiański, najbardziej rozpowszechniony rosyjski, polski, czeski 9.) Źemaytynis, §. 10. Liyiżowie. jedenaście: 1) baskijski, 2) szkocko-irlandzki fiński, 1.) Baskijski. – 2.) Szkockoirycky5) (celtogaulskynis). – 3.) Kymbryjski. – włoski, Grecki. – 6.) Łotewski 7) Arnautycki, czyli dialekty są: wołoski, hiszpański, niemiecki z innymi. – 7.) Arnautycki, szwedzki, Germański 9) Łotewski i litewski, 10) ze wszystkich: główne jego dialekty to Lyitówynis, yr Łatwyszkai t. d. 11) 19 Turecko-tatarski w Turcyi, Krymie sis. – 10. prócz tych Żydowski i Cygański. jego 12 Słowianskynis, wysóerćźiausis óż i t. d. a najważniejsze odmiany są następujące: p. Rosyjski, łękyski, czeski itd. – 11.) Turecko-tatarski: turecki, krymski itd.; ponadto żydowski i cygański. podzieliwszy się na trzy odłamy. s. 19–20 Cesarstwo rosyjskie. <...> Herb państwa. Orzeł czarny z koroną. koronami w polu dwygalwis só dwym Ordery). Świętego Andrzeja, Ordery. Św. Włodzimierza, św. Aleksandra Newskiego, św. Anny i św. Jerzego. s. 14–16 Cesarstwo Rosyjskie. <…> Erelis jóudasis dwóygłowy ze dwiema karunym łauky auksa. złotem. Ręka. (: Andrzeja, św. Katarzyny, św. Szw. Kotrinys, Szw. Władimira, Szw. Alexędras newskyny, Szw. Onos, yr Szwęta Jórgy, Szw. Stanisłowa, Erely bałtojy, yr t. t. s. 23–27 §. 2. Królestwo Polskie. <...> Herb Królestwa Orzeł biały w czerwonym, na piersiach czarnego orła dwugłowego. korona orła podwójna. Żółtym. Orzeł Biały – podzielony na 4 klasy, cztery odznaczenia, dawany za zasługi Wojennego za Zasługi (: na trzy klasy. 40–44 Królestwo Polskie. <...> polu Źiimie karalistys (: Herb.) Orzeł czarny na czerwonym tle Ordery. Orła Białego, św. Stanisława na tudzież krzyż wojskowy Stanisława i wojenne, dzielący się na Stopnie Krzyża Zupełny) wojskowym dawanym, s. 22–24 s. WNIOSKI Pozbawiony zachowanej karty tytułowej rękopis Pabrėży liczący 166 stron, rozpoczynający się słowami Iźęgis Geograpyje, zawiera żmudzki przekład podręcznika geografii Szacfajera, wielokrotnie wydawanego w pierwszej połowie XIX wieku w Wilnie w drukarni Zawadzkiego. 20 Systematyczne zestawienie tekstu żmudzkiego rękopisu z tekstami różnych wersji podręcznika Szacfajera – Geografia początkowa (1817; 1818b) i Geografiia krótko zebrana (1825; 1826; 1828) – wskazuje, że źródłem przekładu Pabrėży była późniejsza wersja, wydana pod tytułem Geografiia krótko zebrana. Najbardziej prawdopodobne jest, że Pabrėža zapisał po żmudzku w swoim rękopisie Iźęgis Geograpyje tekst wydania Geografiia krótko zebrana z 1828 roku albo wspomnianego w zestawieniach bibliograficznych, lecz dotąd nieodnalezionego wydania z 1832 roku, które mogło zawierać kilka przewidywalnych zmian. Kilka rozbieżności występujących w przekładzie Pabrėży w stosunku do wydania Gkz z 1828 roku pozwala przypuszczać, że w wydaniu z 1832 roku niektóre dane historyczne (na przykład określenie Grzegorza XVI, który został papieżem w 1831 roku) lub geograficzne zostałyby zapisane inaczej (na przykład poprawiono by błąd polegający na wymienieniu ocean atlantycki zamiast ocean Spokojny, który Pabrėža nazywa dydjuuriu Azyjenyniu albo dydžiuoju saulietekyni (ar) rityniu). Zestawienie PaIG z tekstem Geografiia krótko zebrana potwierdza opinię wcześniejszych badaczy – Subačiusa (1996: 42) i Gedrimasa (2003: 119, 132) – że rękopis Pabrėży Iźęgis Geograpyje powstał na początku lat 30. XIX wieku. Przekład jest dość dosłowny, ponieważ Pabrėža musiał stworzyć nową terminologię, a także encyklopedyczny charakter tekstu Geografiia krótko zebrana wymagał dokładności w tłumaczeniu. Pabrėža był uważny, rzadko się mylił, poprawiał nieścisłości i udoskonalał sposób przedstawienia tekstu. Zestawienie przekładu z oryginałem wskazuje na kilka wtrętów autorskich w tekście Pabrėży. Są trojakiego rodzaju: są to uwagi informacyjne o kilku słowach (amtas, diecezija, svaras sterlingų, šakalas), a także deklaracja założeń innego rozumienia tożsamości narodowej – żmudzkiej – (przy tłumaczeniu wykazu języków europejskich dodatkowo wpisuje się język żmudzki) oraz tożsamości obywatelskiej (wykaz odznaczeń Ciesoryjes Roʃsyiskynys ‘Cesarstwa Rosyjskiego’ uzupełniono o dwa ówczesne odznaczenia Królestwa Polskiego – Order Orła Białego i Order św. Stanisława, będące honorowymi odznakami Rzeczypospolitej Obojga Narodów). Ustalenie związku rękopisu Iźęgis Geograpyje ze źródłem przekładu, którym była Geografiia krótko zebrana, dostarcza nowej wiedzy o tendencjach żmudzkiej i litewskiej pedagogiki w III–IV dziesięcioleciach XIX wieku oraz otwiera nowe możliwości badania leksyki, ortografii i terminologii Pabrėży z tego okresu. ŠALTINIAI Gkz 1825: [Szacfajer Walenty, par.] Geografiia krótko zebrana podług ostatnich traktatów ułożona [Geography Briefly Collected and Arranged According to the Latest Treatises], nanowo przejrzana i poprawiona przez W. Szacfaiera, Wilno: Józef Zawadzki własnym nakładem. Gkz 1826: [Szacfajer Walenty, par.] Geografiia krótko zebrana podług ostatnich traktatów ułożona [Geography Briefly Collected and Arranged According to the Latest Treatises], nanowo przejrzana i poprawiona przez W. Szacfaiera, Wilno: Józef Zawadzki własnym nakładem. Prieiga internete: https://polona.pl/itemview/50689e75-d0b5-4592-b80f-f61dfe6960aa. 21 Gkz 1828: [Szacfajer Walenty, par.] Geografiia krótko zebrana podług ostatnich traktatów ułożona [Geography Briefly Collected and Arranged According to the Latest Treatises], nanowo przejrzana i poprawiona przez W. Szacfaiera, Wilno: Józef Zawadzki własnym nakładem. Prieiga internete: https://polona.pl/itemview/0acbdd8e-11a4-4839-9ee8-39041e14228d. Gkz 1845: [Szacfajer Walenty, par.] Walentego Szacfajera Geografia krótko zebrana [Walenty Szacfajer’s Geography Briefly Collected], wydanie nowe, podług ostatnich traktatów ułożone, przejrzane i poprawione, Wilno: Nakładem i drukiem Józefa Zawadzkiego. Prieiga internete: https://rcin.org.pl/dlibra/publication/89874/edition/69163. Gp 1811: S[zacfajer] W[alenty] 21811, {Geografia początkowa dla pożytku uczącey się młodzi podług ostatnich traktatów ułożona i powiększona [Introductory Geography for the Benefit of Young Learners, Arranged and Expanded According to the Latest Treatises], przez W... S..., wyd. 2., Wilno 1811 Zawadzki}. Prieiga internete: https://polona.pl/preview/feca5d42-9ba1-4bb6-a1b8-497af3130465. Gp 1817: S[zacfajer] W[alenty] (3)1817: Geografia początkowa dla pozytku uczącey się młodzi, podług ostatnich traktatow ułozona [Introductory Geography for the Benefit of Young Learners, Arranged and Expanded According to the Latest Treatises], wydanie trzecie, znacznie przerobione i poprawione, przez W... S... w Wilnie nakładem. i drukiem J. Zawadzkiego. w Wilnie i Warszawie. w Xięgarniach tegoż. Gp 1818a: S[zacfajer] W[alenty] 31818: Geografia początkowa dla póżytku uczącéy się młodzi, podług ostatnich traktatów ułożona [Introductory Geography for the Benefit of Young Learners, Arranged and Expanded According to the Latest Treatises], wydanie trzecie, znacznie przerobione i poprawione przez W... S... w Krakowie, w drukarni akademickiéy 1818. Gp 1818b: S[zacfajer] W[alenty] 41818: Geografia początkowa dla pożytku uczącey się młodzi, podług ostatnich traktatów ułożona [Introductory Geography for the Benefit of Young Learners, Arranged and Expanded According to the Latest Treatises], wydanie czwarte nanowo przeyrzane i poprawione przez W... S..., w Wilnie nakładem i drukiem Józ. Zawadzkiego, w Wilnie i Warszawie. w Xięgarniach tegoż 1818. Prieiga internete: https://polona.pl/item-view/3c74fd18-fdc3-4be7-a679-12c5783ea184. PaIG: [Pabrėža Jurgis, XVIII a. II ketvirtis] 2019: Iźęgis Geograpyje [Introduction to Geography] (: Źemiuraszts) <...>] [Introduction to Geography], 166 p., rankraštis saugomas Vrublevskių bibliotekoje, F9-3361, faksimilę žr. Jurgio Ambraziejaus Pabrėžos geografija, par. R. Šepetytė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas (perrašą žr. p. 65–230). LITERATŪRA Echard Laurence, par., 1782: Dykcyonarzyk Geograficzny Czyli Opisanie Krolestw, Prowincyi, Miast, Biskupstw, Xięstw, Hrabstw, Margrabstw, Portow, Fortec y innych mieysc 22 znacznieyszych w czterech częściach świata <...> [Geographical Dictionary, or Description of Kingdoms, Provinces, Cities, Bishoprics, Principalities, Counties, Margraviates, Ports, Fortresses, and other places of importance in the four parts of the world] 1, Warszawa: Drukarnia Piotra Dufoura. Estreicher Karol 1878: Bibliografia polska XIX stólecia [Lata 1800–1881] [Polish Bibliography of the 19th Century [Years 1800–1881]] 4: R–U, Kraków: Drukarnia uniwersytetu Jagiellońskiego. Gedrimas Robertas 2003: J. A. Pabrėžos geografijos vadovėlio terminai [Terminology of J. A. Pabrėža’s Geography Textbook]. – Terminologija 10, 117–134. Gidžiūnas Viktoras 1994: Jurgis Ambraziejus Pabrėža, Vilnius, Roma: Lietuvių katalikų mokslo akademija. Kažukauskaitė Ona, Šepetytė Rita, par., 2009: Jurgis Ambraziejus Pabrėža Taislius augyminis I-223 [Jurgis Ambraziejus Pabrėža’s “Taislius augyminis” I-223], Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Kišūnienė Nijolė 1972: J. Pabrėžos bibliografija [Bibliography of J. Pabrėža]. – Jurgis Pabrėža (1771–1849), Vilnius: Mintis, 95–114. Pacevičius Arvydas, Raudytė Nijolė 2023: Žemaičių daktaras Faustas. Jurgio Ambraziejaus Pabrėžos bibliotekos kilmė, raida ir paveldas [Samogitian Doctor Faustus. The Origin, Development and Heritage of the Jurgis Ambraziejus Pabrėža Library], Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. PSB: Polski słownik biograficzny [The Polish Biographical Dictionary] 46(3), sąs. 190: Syska Józef – Szafraniec Sykstus, Warszawa, Kraków: Polska Akademia Nauk, 2009. Skorupskas Ričardas 2019: Jurgio Ambraziejaus Pabrėžos geografija (J. A. Pabrėžos veikalo „Geograpyje“ apžvalga-analizė) [The Geography of Jurgis Ambraziejus Pabrėža (Review-analysis of J. A. Pabrėža’s Work in “Geography”)]. – Jurgio Ambraziejaus Pabrėžos geografija, par. R. Šepetytė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 9–36. Subačius Giedrius 1996: Jurgio Ambraziejaus Pabrėžos žemaičių kalba [Jurgis Ambraziejus Pabrėža’s Samogitian Language]. – Lietuvių Atgimimo istorijos studijos 8: Asmuo tarp tautos ir valstybės, 10–113. Šepetytė Rita 2019: Pratarmė. Rankraščio kalbos ypatybės [Features of the Manuscript’s Language]. – Jurgio Ambraziejaus Pabrėžos geografija, par. R. Šepetytė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 7–8, 37–50. Šepetytė Rita 2020: Pratarmė. „Pamokslų vairingose materijose“ kalbos ypatybės. Rankraščio aprašas [Preface. Features of the Language of “Sermons on Various Matters”. Description of the Manuscript]. – Pamokslai vairingose materijose, sakyti Ambroziejaus Pabrėžos, par. R. Šepetytė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 7–8, 36– 61, 791–798. 23 Šepetytė Rita, par., 2014: Jurgis Ambraziejus Pabrėža Taislius augyminis 224–776 [Jurgis Ambraziejus Pabrėža’s “Taislius augyminis” 224–776], Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Šepetytė Rita, par., 2015: Jurgis Ambraziejus Pabrėža Taislius augyminis 777–980 [Jurgis Ambraziejus Pabrėža’s “Taislius augyminis” 777–980], Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Šepetytė Rita, par., 2019: Jurgio Ambraziejaus Pabrėžos geografija [Geography of Jurgis Ambraziejus Pabrėža], Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Šepetytė Rita, par., 2020: Pamokslai vairingose materijose, sakyti Ambroziejaus Pabrėžos [Sermons on Various Subjects, by Ambraziejus Pabrėža], Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Šilinskaitė Simona 2010: Lietuviškos geografijos terminijos raidos aspektai Jurgio Ambraziejaus Pabrėžos „Geografyje“: magistro darbas [Aspects of the Development of Lithuanian Geographical Terminology in Jurgis Ambraziejus Pabrėža’s “Geography”: Master’s Thesis], Vilniaus pedagoginis universitetas. Prieiga internete: https://portalcris.vdu.lt/server/api/core/bitstreams/3da5c198-f387-4d8f-96119c7db6f34fc4/content. Tarvydas Juozas 1972: J. Pabrėža – pirmojo lietuviško geografijos vadovėlio autorius [J. Pabrėža – Author of the first Lithuanian Geography Textbook]. – Jurgis Pabrėža (1771–1849), Vilnius: Mintis, 55–62. Wieczorek Agnieszka 2011: Kształcenie i wychowanie w szkołach powiatowych misjonarzy prowincji litewskiej na przełomie XVIII i XIX wieku [Education and Upbringing of Missionaries of the Lithuanian Province in District Schools at the Turn of the 18th and 19th Centuries]. – Klio – Czasopismo Poświęcone Dziejom Polski i Powszechnym 16(1), 43–76. Prieiga internete: https://apcz.umk.pl/KLIO/article/view/KLIO.2011.003/1096. Zawadzki Józef 1812: Geografiia powszechna, zawieraiąca krótkie opisanie stanu politycznego 5 części świata, z ostatniemi odmianami, jakie nastąpiły do r. 1812, z przydatkiem na końcu regestru imion właściwych [Universal Geography, Containing a Short Description of the Political State of 5 Parts of the World, with the Latest Changes that Occurred up to 1812, with an Appendix at the end of the Register of Proper Names], edycyia nowa poprawna, Wilno: Józef Zawadzki. Prieiga internete: https://polona.pl/preview/9e7f15d1-87b7-4f88-8ccb-3103a6400700.