Brexit-aren eragin ekonomikoa Europar Batasunean eta Erresuma Batuan: aliatuak edo lehiakideak?

BREXIT-AREN ERAGIN EKONOMIKOA EUROPAR BATASUNEAN ETA ERRESUMA BATUAN: ALIATUAK EDO LEHIAKIDEAK? GRADU AMAIERAKO LANA Egilea: Maddi Zabala Elizburu Irakaslea: Elena Martinez Tola EKONOMIAKO GRADUA 1 AURKIBIDEA 1 SARRERA ..................................................................................................................................... 3 2 MARKO TEORIKOA .................................................................................................................. 5 2.1 INTEGRAZIO EKONOMIKOA ........................................................................................... 5 2.2 MERKATARITZA ASKEA .................................................................................................. 6 2.3 PROTEKZIONISMOA .......................................................................................................... 8 2.4 NEOPROTEKZIONISMOA .................................................................................................. 9 3 BREXITAREN KASUAREN ANALISIA ................................................................................ 11 3.1 AURREKARIAK HISTORIAN ZEHAR ............................................................................ 11 3.1.1 Europako Ekonomia Erkidegoa ....................................................................................... 11 3.1.2 2016ko erreferenduma ..................................................................................................... 13 3.2 BRUSELA ETA PARLAMENTU BRITAINIARRAREN ARTEKO NEGOZIAZIO PROZESUA ...................................................................................................................................... 14 3.3 ERRESUMA BATUAREN MERKATARITZA BILAKAERA ......................................... 16 3.3.1 Merkataritza-fluxuen bilakaera ....................................................................................... 16 3.3.2 Merkataritza-akordio garrantzitsuen azterketa eta ondorioak ........................................ 27 3.4 FINANTZA MERKATUAN IZANDAKO ERAGINA ....................................................... 30 3.4.1 Libra esterlina eta dibisen merkatuan izandako bilakaera ............................................. 30 3.4.2 Burtsen eta inbertsioen portaera ..................................................................................... 32 3.4.3 Inflazioaren bilakaera ...................................................................................................... 32 3.4.4 Londreseko City-a eta finantza-sistema britainiarraren berrantolaketa ......................... 36 3.5 ERRESUMA BATUA ETA ESTATU BATUAK ............................................................... 38 4 ONDORIOAK ............................................................................................................................. 40 5 BIBLIOGRAFIA ......................................................................................................................... 42 2 GRAFIKOEN AURKIBIDEA GRAFIKOA 3.1: INKESTEN EMAITZAK .................................................................................... 13 GRAFIKOA 3.2: ERRESUMA BATUKO ONDASUN ETA ZERBITZUEN MERKATARITZA BALANTZA, 1970-2022 ..................................................................................................... 17 GRAFIKOA 3.3: ERRESUMA BATUAREN ONDASUN ETA ZERBITZUEN INPORTAZIO ETA ESPORTAZIOAK, 1970-2022 (GAURKO PREZIOETAN) ..................................................... 19 GRAFIKOA 3.5: ERRESUMA BATUKO INPORTAZIO PARTAIDEAK, 2015 ETA 2020AN ............ 20 GRAFIKOA 3.6: ERRESUMA BATUKO ESPORTAZIO PARTAIDEAK, 2015 ETA 2020AN ............ 21 GRAFIKOA 3.7: ERRESUMA BATUKO ONDASUNEN INPORTAZIOAK, PRODUKTU TALDEEN ARABERA, 2015-2024 ....................................................................................................... 22 GRAFIKOA 3.8: ERRESUMA BATUKO ONDASUNEN ESPORTAZIOAK, PRODUKTU TALDEEN ARABERA, 2015-2024 ....................................................................................................... 23 GRAFIKOA 3.9: ERRESUMA BATUKO MERKATARITZA-ZERBITZUEN INPORTAZIOAK SEKTORE NAGUSIAREN ARABERA, 2015-2024 (URTEKO BEHIN BEHINEKO ESTIMAZIOAK) ................................................................................................................. 25 GRAFIKOA 3.10: ERRESUMA BATUKO MERKATARITZA-ZERBITZUEN ESPORTAZIOAK SEKTORE NAGUSIAREN ARABERA, 2015-2024 (URTEKO BEHIN BEHINEKO ESTIMAZIOAK) ................................................................................................................. 26 GRAFIKOA 3.11: EUR/GBP-REN BILAKAERA, 2015-2025 ..................................................... 30 GRAFIKOA 3.12: INFLAZIOA, KONTSUMORAKO PREZIOETAN, 2015-2024 (URTEKO %) ...... 34 GRAFIKOA 3.13: ATZERRIKO INBERTSIO ZUZENAK: STOCK ETA FLUXUEN INPORTAZIOA, 2015-2023 (GAUR EGUNGO PREZIOETAN) ....................................................................... 35 GRAFIKOA 3.14: ATZERRIKO INBERTSIO ZUZENAK: STOCK ETA FLUXUEN ESPORTAZIOA, 2015-2023 (GAUR EGUNGO PREZIOETAN) ....................................................................... 35 3 1 SARRERA Erresuma Batuak eta Europar Batasunak harreman estua mantendu dute hamarkadetan zehar, bereziki merkataritza, inbertsio eta lan-mugikortasunaren arloetan. Europar Batasuneko partaide bezala, Erresuma Batuak merkatu bakarrean parte hartzen zuen, eta bertan ondasun, zerbitzu, kapital eta pertsonen mugimendu askeari etekina ateratzen zion. Hala ere, 2016ko erreferendumaren ondoren, Erresuma Batuko herritarrek Europar Batasuna uztea erabaki zuten, eta horrek aldaketa sakonak ekarri ditu bien arteko harreman ekonomikoan. XX. mendeko azken hamarkadetan zehar, euro gunearen eta merkatu bakarraren sorrerarekin, integrazio ekonomikoa sakondu zen. Erresuma Batuaren irteerak prozesu honetan atzera pausu bat irudikatzen du, integrazioaren hauskortasuna agerian utziz. Aldi berean, EBtik kanpo egonik, Erresuma Batuak bere merkataritza-politika askatasun handiagoz definitzeko aukera du, baina, horren truke, merkatu bakarrean parte hartzeko abantailak galdu ditu. Lan honen helburu nagusia Brexitak Erresuma Batuaren eta Europar Batasunaren arteko harreman ekonomikoan izan dituen eraginak sakon aztertzea da. Horrez gain, irteeraprozesuaren kausak eta ondorioak identifikatzea, merkataritzaeta finantza-dinamikan izan dituen aldaketak aztertzea, eta horiek moneta-egonkortasunean, nazioarteko merkatuetan eta hirugarren herrialdeekiko harreman ekonomikoetan izan duten eragina ebaluatzea proposatzen da. Brexitak lotura komertzialak birnegoziatzera behartu ditu, eta horrek oztopo berriak ekarri ditu, hala nola, aduana kontrolak, inportazio eta esportazioetan murrizketak eta lan mugikortasunaren zailtasunak. Testuinguru honetan, galdera batzuk sortzen dira: nola eragin die Brexitak Erresuma Batuko eta Europar Batasuneko ekonomiei? Zein etorkizun aurreikus daiteke harreman ekonomiko honentzat? Ikerketaren azken urteetan argitaratutako artikulu akademikoen bilketa eta azterketan oinarritzen da. The World Economy edo CEPAL bezalako ikerlan zientifiko hauek Brexita hainbat ikuspuntutatik lantzen dute, Erresuma Batuan eta Europar Batasunean izan duen eragin ekonomiko eta politikoa barne. Artikulu hauen hautaketa egunerokotasun-irizpideak, metodologia-zorroztasuna eta gaiaren garrantzia kontuan hartuta egin da, gertakariaren ikuspegi sendo eta eguneratua eskaintzeko asmoz. Prozesua berria eta etengabeko bilakaeran 4 dagoenez, azterketa egunkari-iturriekin osatu da garapen berrien inguruko alderdi eta gertaerak jasotzeko, hala nola Erresuma Batuaren eta Estatu Batuen arteko harremana. Horrenbestez, metodologia horren bidez jasotako eta aztertutako informazioa lanaren garapena oinarria da. Edukien egitura honako hau izango da: lehenik eta behin, azken hamarkadetako bi eragileen testuinguru historikoa eta ekonomikoa azalduko da, bai eta Erresuma Batuaren eta Bruselaren arteko negoziazio prozesuaren ezaugarri nagusiak ere. Ondoren, merkataritzaharremanen bilakaera aztertuko da, merkataritza-fluxuen eta akordio garrantzitsuen eragina kontuan hartuta. Halaber, finantza-merkatuetan eta politikan izandako ondorioak jorratuko dira, bereziki dibisen merkatua, burtsen portaera, inflazioa eta Londresko City-ren papera aipatuz. Azkenik, Estatu Batuen eta Erresuma Batuaren arteko harreman berezia aztertzen da, historikoki izan duten aliantza politiko, ekonomiko eta militar sakona kontuan hartuz, eta Brexitaren zein gaur egungo testuinguruan nola bilakatu den ikusiz. 5 2 MARKO TEORIKOA 2.1 INTEGRAZIO EKONOMIKOA Herrialdeek, merkatu zabalago baten onurak aprobetxatzeko, integrazio ekonomikoko prozesuak hasten dituzte. Helburu hori lortzeko, beharrezkotzat jotzen da tartean dauden ekonomien arteko merkataritza-truke askea oztopatzen duten politikak (arantzelarioak zein ez arantzelarioak) pixkanaka ezabatzea. Horrek herrialdeen arteko desberdintasunak murriztea du helburu, hala nola oztopo komertzialak, faktore produktiboen mugimenduen murrizketak eta nazioan zein nazioartean eragina izan dezaketen lehia-politikak, industrialak eta teknologikoak. Ikuspegi teoriko batetik, sei integrazio-etapa edo -maila identifika daitezke, lortutako konbergentzia ekonomikoaren mailaren arabera (Banco de España, d.g.). Lehenik eta behin, lehentasunezko merkataritzaren arloak (ACP) herrialde edo herrialde multzo bati zenbait produktu elkarren artean eskuratzeko lehentasunezko aukera ematen dio. Horren adibide garbia Europar Batasunaren (EB) eta Mexikoren arteko lehentasunezko merkataritza-eremua da, bi eskualdeen arteko aldebiko merkataritza sustatzen baitu. Horrek ekoizpena eta kontsumoa handitzea errazten du, horrela hazkundea eta jarduera ekonomikoa sustatuz, integrazio ekonomikoaren modurik ahulena den arren (Comisión Europea, 2018). Hurrengo maila merkataritza libreko eremu bat (ZLC) sortzea da. Kasu horretan, merkataritzaoztopo batzuk kentzen dira, hala nola arlo bereko herrialdeen artean produktu jakin batzuen (edo guztien) gaineko muga-zergak edo kuotak. Horrela, merkatua irekiagoa eta gardenagoa bihurtzen da. ALC bat osatzeko, gutxienez bi herrialdek Merkataritza Libreko Ituna (TLC) sinatzen dute, nazioarteko zuzenbideko arauen arabera. Horrek nazioarteko merkataritza erraztu eta enpresa berrien sorrera sustatzen du (Corral, 2011). Merkataritza libreko akordio horiek sinatzeak, tartean dauden herrialdeen artean, ondasunen eta zerbitzuen merkatua zabaldu nahi du. Hasieran, Aduana Muga-zergei eta Merkataritzari buruzko Akordio Orokorrak (GATT) salgaiak baino ez zituen estaltzen. Geroago, 1995ean, Munduko Merkataritza Erakundeak (MME) zerbitzuen sektorea gehitu zuen Zerbitzuen Merkataritzari buruzko Akordio Orokorrarekin (AGCS), eta, horrela, irekiera komertzial handiagoa lortu zen (Millet, 2001). 6 Hurrengo integrazio-mailan, aduana-batasuna sortzen da. Merkataritza libreko eremu batean ez bezala, hemen herrialdeek beren arteko oztopoak ezabatzeaz gain, taldeko kide ez den edozein naziotarako kanpo-zerga komun bat ere hartzen dute. Adibide on bat Europar Batasuneko aduana-batasuna da, 1968an ezarria: lehen sei kideek beren arteko muga-zergak kendu zituzten eta elkarrekin beste herrialde batzuetatik inportatzeko muga-zerga bakarra ezarri zuten. Horri esker, merkataritza librea Europako zati handi batera hedatu zen, eta herrialde kideek etekin ekonomiko handiak lortu zituzten (Unión Europea, d.g.). Aduana-batasuna eratu ondoren, merkatu bateratua sortzea da hurrengo urratsa. Merkatu erkide batean, barneko muga-zergak kendu eta kanpoko muga-zerga bakarra erabiltzeaz gain, ia ondasun eta zerbitzu guztietarako arauak ezartzen dira, eta horien zirkulazio askea baimentzen da. Aldi berean, langileak eta kapitala (dirua eta inbertsioak) mugarik gabe mugi daitezke herrialde kideen artean. Horrela, irekiera komertziala sakontzen da eta lehia handitzen da, estatu parte-hartzaileen artean produktuen eta ekoizpen-faktoreen truke askea ziurtatuz (Franco, 1959). Integrazio ekonomikoaren hurrengo fasea moneta-batasuna da. Merkatu bateratua lortu ondoren, herrialde parte-hartzaileek beren politika ekonomikoak koordinatzen dituzte, eta moneta bakarra hartzen dute. Horretarako, moneta-, zergaedo industria-politikaren gaineko kontrol nazionalaren zati bati uko egiten diote, eta eskumenak ematen dizkiote nazioz gaindiko erakunde bati. Adibide bat EBko Ekonomia eta Diru Batasuna (EDB) da, Maastrichteko Itunaren bidez sortua 1992an (Juncker et al., 2015). EDBrekin Europako Banku Zentrala sortu, Egonkortasun eta Hazkunde Ituna onartu eta euroa erabiltzen hasi zen. 2023ko urtarriletik, EDBk 20 kide ditu, Kroazia sartu ondoren. Hala eta guztiz ere, bost integrazio-maila horiek eredu teoriko bat baino ez dira, eta ez dira beti ordena berean gertatzen. Gainera, etapa bakoitzaren barruan sakontasun-maila desberdinak egon daitezke: aliantza batzuek batasun ekonomikoaz haratago joatea erabakitzen dute, eta beste batzuek nahiago dute beren helburuen arabera lasaiago aurrera egitea. 2.2 MERKATARITZA ASKEA Teoria liberalari jarraitzen dioten ekonomialarien ustetan, merkataritza positiboa da herrialdeen abantailak lortu ahal izateko. Nahiz eta merkataritzari buruzko ideiak asko aldatu Adam Smith 7 eta David Ricardoren garaitik, bere oinarriak oraindik merkataritzaren irekieraren atzean daude. Adam Smithek zioenez, merkataritza libreak etekinak ematen ditu herrialde bakoitzak hobe egiten duen horretan espezializatzen delako. Haren arabera, herrialdeek abantaila argia duten produktuak bakarrik ekoitzi beharko lituzkete. Gero, produktu horiek beste herrialde batzueri salduko lizkiekete eta lortutako diruarekin beste batzuek ekoizten dutena modu eraginkorragoan erosiko lukete. Horrela, denek irabazten duten espezializatzean eta merkaturatzean. David Ricardok ideia hori “abantaila konparatiboarekin” zabaldu zuen. Bere ustetan, herrialde batek merkataritzari etekina atera diezaioke, nahiz eta ekoizle onena ez izan. Pertsona, enpresa edo herrialde batek ondasun edo zerbitzu bat beste batzuek baino kostu txikiagoan ekoizteko duen gaitasuna da abantaila konparatiboa. Merkataritza librearekin, herrialde bakoitzak ekoizterakoan merkeena ateratzen zaiona esportatzen du, eta besteei fabrikatzea merkeagoa zaiena inportatu. Horrela denek irabazten dute. Ricardok uste zuen abantaila konparatibo hori lanaren produktibitatearen desberdintasunetatik zetorrela. Geroago, Eli Heckscher eta Bertil Ohlin ekonomialari neoklasikoek “H-O eredua” (Pereyra, 2015) sortu zuten puntu hau hobeto azaltzeko. Bere ereduaren arabera, herrialde baten abantaila konparatiboa bi gauzen araberakoa da: dituen baliabideen araberakoa (kapitala edo lehengaiak) eta ondasunak ekoiztean baliabide horien erabilera. Hala, herrialde bat espezializatu egin daiteke bere baliabideen arabera gehien komeni zaiona fabrikatzen. Eredu horrek, halaber, herrialde batek nazioartean merkaturatzean irabazi egiten duela erakusten du. Funtsezko baliabide gehien dituzten produktuak esportatzen ditu eta modu eraginkorrean fabrikatzen ditu. Gainera, Heckscher eta Ohlinek adierazten digutenez, merkataritzak herrialde bakoitzeko diru-sarrera banaketan eragin dezake. Gaur egun, merkataritza librea trukeari oztopoak kentzean eta herrialdeen artean erosteko eta saltzeko nazioarteko arauak betetzean datza, eta horrek onura ugari ekartzen dizkie praktikatzen duten nazioei, bi motatan bana daitezkeenak: estatikoak eta dinamikoak (Jiménez, 1999). 8 Mozkin estatikoak, zergak eta merkataritzarako oztopoak ezabatzen direnean gertatzen dira. Horri esker, aurrez aipatutako espezializazioa ematen da. Horrela, kontsumitzaileek produktuak merkeago erosi eta atzerrian saltzen duten enpresek gehiago irabaz dezakete. Hala ere, inportazioekin lehiatzen diren fabrikek arazoak izan ditzakete (García & Guardián, 2021). Aldiz, onura dinamikoek denborarekin ekonomia benetan haztea eragiten dute. Beste herrialde batzuekin batera merkaturatzean, ideia eta teknologia berriak partekatzen dira, eta horrek ekoizteko modua hobetzen laguntzen du. Gainera, enpresek gehiago saldu eta kostuak murriztu ditzakete, produktu gehiago egiten dituztelako. Horri eskala-ekonomia deritzo. Beste toki batzuetako enpresekin lehiatzeak ere kalitatea igotzea eta prezioak jaistea eragiten du (García & Guardián, 2021). Merkataritza libreko akordioek hainbat abantaila dituzte, eta horiek sinatzen dituzten herrialdeen ekonomia hobetzen laguntzen dute. Esaterako, zergak eta oztopoak ezabatzean, kanpoko produktuak iristen dira merkatura, eta horren ondorioz, tokiko enpresek prezioak jaisten dituzte lehiatu ahal izateko. Horrela, kontsumitzaileek gutxiago ordaintzen dute eta herrialdeko baliabideak (fabrikak eta langileak) jarduera onuragarriagoetan erabiltzen dira (Griswold, 2003). 2.3 PROTEKZIONISMOA Puntu honetan protekzionismotzat ekonomia politikoaren teoriak zer ulertzen duen azalduko dugu, zergatik jotzen den neurri horietara, eta zer ondorio izan ditzakeen horretara jotzen duten herrialdeen ekonomian. Protekzionismoa nazioko ekoizleei industria jakin batean atzerriko lehiari aurre egiten laguntzea helburu duten merkataritza-politika eta -neurrien multzoa da (Abboushi, 2010). Merkataritza-murrizketa hori gauzatzeko tresna ugari erabiltzen dira. Horien artean atzerriko produktuen prezioak muga-zergen bidez igotzea, inportazio-kuotak edo inportazioak eragozteko edo atzerriko enpresek merkatu nazionalerako sarbidea mugatzeko diseinatutako edozein gobernu-araudi murriztaile, bai eta antidumping legeak ere daude. Muga-zergak ezartzeak inportatutako produktu jakin baten prezioa igo egiten dela esan nahi du, eta horrek eragina du etxeko ekoizleek lehia mugatua edo nulua ikusten dutenean. Oro har, tresna horien guztien helburua batetik, atzerriko eragile ekonomikoen diskriminazioa eta, bestetik, merkataritza-murrizketa da (Altenberg, 2016). 15 aurreikusita zegoen bozketa atzeratu zuen. Adostasunik ezak barne krisia eta Alderdi Kontserbadorearen zatiketa eragin zituen, DUP alderdiaren babesa galduz (Meyenburg, 2022). 2019ko urtarrilaren 15ean, azkenean, bozketa egin zen, eta porrot izugarria jasan zuen. Hurrengo hilabeteetan aurkeztutako “B planak” ere ez zuen arrakastarik izan. Bere proposamena atzera bota zen martxoaren 12an, 149 botoko gehiengoarekin, eta martxoaren 29an hirugarrenez ere errefusatua izan zen. Adostasuna lortzeko ezintasunaren ondorioz, Mayk luzapena eskatu zion Europako Kontseiluari, eta 2019ko urriaren 31ra arte luzatu zuen epea. Azkenik, Mayk dimisioa aurkeztu zuen 2019ko maiatzaren 24an (Peters, 2022). 2019ko uztailaren 24an, Boris Johnsonek lehen ministro kargua hartu zuen Brexitaren aldeko jarrera irmoa erakutsiz. Theresa May ez bezala, Johnson akordiorik gabe irteteko prest agertu zen. Haatik, 2019ko urriaren 31ko epemuga bete ezinik, beste luzapen bat eskatu behar izan zuen, eta EBk 2020ko urtarrilaren 31ra arteko azken epea onartu zuen (Gorriz, 2020). Blokeo politikoa hausteko asmoz, Johnsonek hauteskunde orokorrak deitu zituen 2019ko abenduaren 12rako. Alderdi Kontserbadorearen garaipen argiari esker, 2020ko urtarrilaren 9an, Erresuma Batuko Parlamentuaren babesa lortu zuen irteera-akordioan. Hala 2020ko urtarrilaren 31n, Erresuma Batuak ofizialki utzi zuen Europar Batasuna, ia bost hamarkadaz kide izan ondoren (Peters, 2022). Irteera horren ondoren, 2020ko abenduaren 31ra arteko trantsizio-aldia aktibatu zen. Hamaika hilabete horietan, Erresuma Batuak merkatu bakarraren eta aduana-batasunaren arauak aplikatzen jarraitu zuen, etorkizuneko merkataritza-harremana negoziatzen zen bitartean. Prozesu hori COVID-19aren pandemiaren testuinguruan garatu zen, eta horrek egoera ekonomiko eta politiko zailak eragin zituen bi aldeetan. Negoziazioetan desadostasunak izan ziren hainbat gaitan, hala nola, arrantza-baliabideetarako sarbidean, bidezko lehiaren arauetan eta akordioaren gobernantza-mekanismoan. Ez zen 2020ko abenduaren 24ra arte adostasunik lortu. Merkataritza eta Lankidetza Akordioa (TCA) 2020ko abenduaren 30ean aurkeztu zuten ofizialki Europako Batzordeko presidente Ursula von der Leyenek eta Europako Kontseiluko presidente Charles Michelek. Bere xedapen nagusien artean, honako hauek ezarri ziren: Erresuma Batuak bere ureta arrantza-baliabideen gaineko kontrola berreskuratzea, tokian 16 bertan ekoitzitako ondasunetarako muga-zergak eta kuotak kentzea – betiere jatorrizko arauak betetzen bazituzten –, eta herritarren egoera legalizatzea: bai Erresuma Batuan bizi diren EBko herritarrek, bai Schengen eremuan bizi diren britainiarrek, dagokien estatuaren immigrazioarauen arabera (European Commission, d.g.). 3.3 ERRESUMA BATUAREN MERKATARITZA BILAKAERA 3.3.1 Merkataritza-fluxuen bilakaera Erresuma Batua Europar Batasunetik ateratzeak eraldaketa sakona ekarri du kanpoko merkataritza-harremanetan. Batez ere Merkataritza eta Lankidetza Akordioak (TCA) araututako esparru juridiko eta arantzelario berriak, muga-zergarik gabeko hesi, aduanakontrol eta eskakizun burokratikoak sartu zituen, bi aldeen arteko aldebiko merkataritzaren baldintzak nabarmen aldatu zituztenak. Aldaketa horiek Erresuma Batuko esportazioen eta inportazioen bolumenean, eta baita norabidean ere eragina izan zuten, bereziki nekazaritzako elikagaien, automobilgintzaren, produktu kimikoen eta finantza-zerbitzuen sektore estrategikoetan. Gainera, dinamika komertzial berriek eragin zuzena izan dute Erresuma Batuko balantza komertzialean, ondasunen eta zerbitzuen arteko desorekak islatuz, baita bazkide komertzialen artekoak ere. Atal honek Brexitaren ondoren Britainia Handiko kanpo-merkataritzak izan duen azken bilakaera aztertzen du, eta arreta berezia jartzen die esportazioetan eta inportazioetan izandako aldaketa kuantitatiboei, eta Europa osteko agertoki berri horretan merkataritza-balantzak izan duen bilakaerari. 17 Grafikoa 3.2: Erresuma Batuko ondasun eta zerbitzuen merkataritza balantza, 19702022 Iturria: Norberak egina World Bank-eko datuetan oinarrituta 1970 eta 2022 bitartean, Erresuma Batuko merkataritza-balantzak gorabehera handiak izan zituen, hala ekonomiaren egiturazko aldaketak eta nazioarteko gertaera garrantzitsuen ondorioak islatuz. Hirurogeita hamarreko hamarkadan, balantzak joera egonkor samarra erakutsi zuen, superabiteta defizit-aldiak konbinatzen zituzten gorabeherekin. Hala ere, 1973ko petrolioaren krisiak eta inflazioaren ezegonkortasunak beherakada nabarmena eragin zuten. Hamarkadaren amaieran eta laurogeiko hamarkadaren hasieran, suspertze bat gertatu zen, ziurrenik finantza-sektorearen bultzadarekin eta Margaret Thatcherren gobernu-aldiaren aurreko lehen erreforma ekonomikoekin lotuta. Laurogeiko hamarkadaren erdialdetik aurrera, balantza okerrera joan zen. Desindustrializazioprozesuak, zerbitzuen sektorearekiko gero eta menpekotasun handiagoak eta liberalizazio ekonomikoak, laurogeita hamarreko hamarkadan zehar luzatuko den egiturazko defizita finkatzen lagundu zuten. Europako Ekonomia Erkidegoarekiko lotura komertzialak indartu ziren arren, Erresuma Batuko ekonomiak garrantzia galdu zuen ondasunen merkataritzan, eta horrek areagotu egin zuen kanpoko desoreka. Laurogeita hamarreko hamarkadaren bigarren erdian hobekuntza txiki bat nabarmentzen da, ziurrenik ingurune makroekonomiko hobe bati eta libra esterlina lehiakorrago bati lotuta. Hala -60.000 -50.000 -40.000 -30.000 -20.000 -10.000 0 10.000 1970 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 2008 2010 2012 2014 2016 2018 2020 2022 AEBtako milioi dolarretan Urteak 18 ere, 2000. urtetik aurrera defizita berriz sakondu zen, neurri batean Asiako herrialdeetako inportazioen gorakadaren eta zorpetzean oinarritutako barne-hazkundearen ondorioz. 2010eko hamarkadan joera defizitarioa mantendu zen, noizbehinkako gorakadekin baina egiturazko aldaketa nabarmenik gabe. Brexitaren 2016ko erreferendumak eragindako ziurgabetasunak aldakortasuna areagotu zuen, nahiz eta merkataritza-fluxuen norabide orokorra aldatu ez. 2019tik aurrera, Brexitaren aplikazio eraginkorrarekin eta COVID-19aren pandemiaren eztandarekin batera, balantzak aldakortasun handia erakutsi zuen. 2020an egoera bereziei zor zaien ustekabeko superabit bat erregistratu zen: hornidura-kateen etenak, inportazioen kolapsoa eta eskariaren aldi baterako aldaketak, besteak beste. Hala ere, egoera hori guztiz aldatu zen 2021ean, eta balantzak behera egin zuen, historikoki oso baxuak izan diren mailetara iritsiz. Horrek merkataritza-esparru berriak Europar Batasunarekin izan dituen ondorio negatiboak agerian utzi zituen. 2022an, susperraldi partzial bat hautematen da, haatik ez da nahikoa izango azken hamarkadetan Britainia Handiko kanpo-merkataritzan nagusi izan den egiturazko defizita lehengoratzeko. Aurretik azaldutakoa oinarrizko euskarri gisa ezarri denez, lana egin den bitartean herrialdearen merkataritza-egoeraren bilakaera azaltzen duten arrazoi zehatzetan sakondu da. Izan ere, emaitzek erakusten dutenez, aurretik argitaratutako ikerketa akademiko batean oinarrituta brexitaren prozesuak % 10,5 inguru murriztu zen Erresuma Batuaren eta Europar Batasunaren arteko ondasunen merkataritza, eta are gehiago jaitsi zen trantsizio-aldian (Buigut & Kapar, 2023). Hala ere, azpimarratzekoa da aipatutako ikerketak soilik ondasunak hartu zituela kontuan; gure azterketan, berriz, ondasun eta zerbitzuen fluxuak batera jorratu dira, ikuspegi osatuago bat lortzeko. Era berean, gure grafikoek ez dute analisia Erresuma Batuaren eta Europar Batasunaren arteko merkataritzara mugatzen, baizik eta esportazio eta inportazio orokorren bilakaera ere aztertzen dute, merkataritza dinamikak hobeto ulertzeko. 19 Grafikoa 3.3: Erresuma Batuaren ondasun eta zerbitzuen inportazio eta esportazioak, 1970-2022 (gaurko prezioetan) Iturria: Norberak egina World Bank-eko datuetan oinarrituta Inportazioen portaerak, neurri handi batean, dinamika hori azaltzen du. Aldi osoan zehar, inportatutako bolumenak goranzko joera nabarmena izan du, bereziki 2000-2008 aldian areagotu zena, merkataritza globalaren irekieraren testuinguruan. 2009ko finantza-krisian beherakada labur baten ondoren, inportazioek goranzko joera lortu zuten berriro, eta maila errekorrera iritsi ziren. 2020ko beherakada, pandemiari lotua, aldi batekoa izan zen, eta susperraldi azkar bati bide eman zion, Erresuma Batuak bere barne-eskaria asetzeko merkataritza internazionalarekiko duen egiturazko mendekotasuna agerian utziz. Hartara, herrialde inportatzaile garbi gisa duen papera berretsi zuen. Esportazioei dagokienez, bilakaera positiboa izan da epe luzera, nahiz eta nazioarteko aldakortasunaren eraginpean egon. 90eko hamarkadatik aurrera, Britainia Handiko kanposektoreak zerbitzuen dinamismoa –bereziki finantzarioak– eta Europako merkaturako sarbidea baliatu zituen. Hazkundea bizkortu egin zen 2000-2008 aldian, eta 2009ko krisiaren ondoren maila altuak berreskuratzea lortu zuen, gaur arte egonkor mantendu direnak. Brexitak oztopo berriak eta ziurgabetasun-maila bat ekarri bazituen ere, esportazioek erresilientzia nabarmena erakutsi dute, eta 2022an ere euren historiako mailarik altuenera iritsi ziren. Hala ere, hazkunde 0 100 200 300 400 500 600 700 800 900 1.000 1970 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 2008 2010 2012 2014 2016 2018 2020 2022 AEBtako mila milioi dolarretan Urteak Inportazioak Esportazioak 20 hori ez da nahikoa izan inportazioen hazkundea orekatzeko, ondorioz, merkataritza-defizita mantendu egin da. Esportazio eta inportazioen bilakaera historikoa aztertu ondoren, komenigarria da merkataritza-fluxu horien jatorri geografikoari produktu taldeei sakonki erreparatzea. Izan ere, Erresuma Batuaren merkataritza-harremanak ez dira estatikoak izan, eta Brexitaren testuinguruan, aldaketa esanguratsuak gertatu dira bai aliatu komertzialen artean, bai esportatu eta inportatutako produktu motetan ere. Ondorengo grafikoek, alde batetik, 2015 eta 2020 urteetako esportazio eta inportazioen banaketa erakusten dute, eta bestetik, Erresuma Batuko inportazioak eta esportazioak produktu taldeen arabera nola aldatu diren azaltzen dute. Datuen arteko konparazioak Brexitaren eragina ulertzeko gako interesgarriak eskaintzen ditu. Grafikoa 3.4: Erresuma Batuko inportazio partaideak, 2015 eta 2020an Iturria: Norberak egina World Integrated Trade Solution -eko datuetan oinarrituta Lehenik, 2015eko eta 2020ko datuak alderatuta, Alemaniatik egindako inportazioen ehunekoa nabarmen jaitsi dela ikus daiteke: %14,97tik %11,90era, ia 20 milioi dolar. Antzeko joera ikusten da Frantziaren kasuan ere, non %6,14tik %4,75era jaitsi diren. Herbehereen portzentajea ere apur bat txikiagoa izan da 2020an (%7,29). Aitzitik, “Besteak” izeneko kategoriak pisua irabazi du: %50,95etik %55,15era igaro da, eta horrek adierazten du Erresuma Batuak jatorri askotarikoagotako produktuak inportatzen hasi dela. 14,97% 9,99% 9,21% 7,54% 6,14% 50,95% Alemania Txina Estatu Batuak Herbehereak Frantzia Besteak 11,90% 11,73% 9,18% 7,29% 4,75% 55,15% Txina Alemania Estatu Batuak Herbehereak Frantzia Besteak 21 Estatu Batuen ehunekoa ia bere horretan mantendu da (%9,21etik %9,18ra), eta Txinaren pisua apur bat handitu da: %9,99tik %11,73ra, hau da 12,5 milioi dolar gutxi gorabehera. Datu horiek erakusten dute EBko kide horien garrantzia jaitsi den bitartean, Asiako eta beste eskualde batzuetako hornitzaileen pisua handitzen ari dela. Grafikoa 3.5: Erresuma Batuko esportazio partaideak, 2015 eta 2020an Iturria: Norberak egina World Integrated Trade Solution-eko datuetan oinarrituta Esportazioei dagokienez, Estatu Batuak izan dira bi urteetan helmuga nagusia: %14,88 2015ean eta %14,05 2020an. Portzentajea apur bat jaitsi bada ere, lehen postuan mantendu da. Alemaniaren pisua egonkor mantendu da (%10 inguruan), eta Frantziarena zertxobait handitu da: %5,85etik %6,03ra. Aldaketa nabarmenagoak beste herrialde batzuetan gertatu dira. 2015ean, Suiza eta Txina zeuden laugarren eta bosgarren postuetan (%7,30 eta %5,92, hurrenez hurren), baina 2020an ez dira lehen bost postuen artean ageri. Haien ordez, Irlanda (%7,03) eta Herbehereak (%6,40) agertzen dira, eta horrek adierazten du herrialde horiek Erresuma Batuko esportazioetan pisu handiagoa hartu dutela azken urteetan. “Besteak” kategoriaren pisua ia bere horretan mantendu da: %56,05etik %55,96ra, hau da, aldaketa oso txikia izan da. Datu hauek guztiek erakusten dute Brexitaren ondorioz merkataritza-harremanetan desbideratze-efektuak gertatu direla. EBko kide ohien pisua zertxobait murriztu den bitartean, beste herrialde batzuek protagonismo handiagoa hartu dute Erresuma Batuaren merkataritzan. 14,88% 10% 7,30% 5,92% 5,85% 56,05% Estatu batuak Alemania Suiza Txina Frantzia Besteak 14,05% 10,52% 7,03% 6,40% 6,03% 55,96% Estatu batuak Alemania Irlanda Herbehereak Frantzia Besteak 22 Honek adierazten du Erresuma Batua pixkanaka bere aliantza komertzialak birbideratzen ari dela, nahiz eta oraindik Europar Batasunarekiko dependentzia handia mantentzen den. Grafikoa 3.6: Erresuma Batuko ondasunen inportazioak, produktu taldeen arabera, 2015-2024 Iturria: Norberak egina, WTO-ko datuetan oinarrituta - 50.000 100.000 150.000 200.000 250.000 300.000 Nekazaritza produktuak Elikagaiak Erregaiak eta intustria erauzleetako produktuak Erregaiak Burdina eta altzairua Produktu kimikoak Produktu farmazeutikoak Makineria eta garraiobide ekipamendua Bulegoko eta telekomunikazioetako ekipamendua Datuak automatikoki prozesatzeko makinak –etab. Telekomunikazioetako ekipamendua Zirkuitu elektroniko integratuak Garraiobide ekipamenduak Automobilgintzako produktuak Ehungintza produktuak Jantziak AEBtako milioi dolarretan 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 23 Grafikoa 3.7: Erresuma Batuko ondasunen esportazioak, produktu taldeen arabera, 2015-2024 Iturria: Norberak egina, WTO-ko datuetan oinarrituta Bi grafikoek Erresuma Batuko ondasunen inportazio eta esportazioen bilakaera islatzen dute, 2015 eta 2024 urteen bitartean. Urteetan zehar inportazio eta esportazioen joera aldakorra nabarmendu dezakegu. Horien bilakaeran, Brexitaren ondorioak eta pandemiaren eragina argi ikus daitezke, faktore hauek urte batzuetan gorabehera nabarmenak eragin baitituzte merkataritza datuetan. Inportazio datuek erakusten dute produktu nagusiak makineria eta garraiobide ekipamenduak direla, produktu talde hau baita bolumen handiena duena urteetan zehar. Hasierako urteetan, inportazioak nahiko egonkor mantendu direla ikus dezakegu, baina 2020an jaitsiera bat ikus daiteke, bereziki azkenik aipatutako produktu taldean eta garraiobide ekipamenduetan, - % - 20.000 40.000 60.000 80.000 100.000 120.000 140.000 160.000 180.000 200.000 Nekazaritza produktuak Elikagaiak Erregaiak eta intustria erauzleetako produktuak Erregaiak Burdina eta altzairua Produktu kimikoak Produktu farmazeutikoak Makineria eta garraiobide ekipamendua Bulegoko eta telekomunikazioetako ekipamendua Datuak automatikoki prozesatzeko makinak –etab. Telekomunikazioetako ekipamendua Zirkuitu elektroniko integratuak Garraiobide ekipamenduak Automobilgintzako produktuak Ehungintza produktuak Jantziak AEBtako milioi dolarretan 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 24 40,14 eta - % 12,1eko jaitsierak hurrenez hurren. Hala ere, 2021etik aurrera, inportazioek suspertze bat erakusten dute, nahiz eta produktu batzuetan aldaketa puntualak gertatu. Esportazioei dagokienez, 2020an jaitsiera nabarmena izan zen, Brexitaren eta osasun krisi globalaren hasierarekin bat etorriz. Hala ere, hainbat sektorek, hala nola, erregaiak eta industria erauzleetako produktuek, berreskurapen seinaleak erakutsi dituzte. Aldiz, garraiobide eta automobilgintza sektoreek beherantz jarraitu dute. Datuen arabera, Brexitetik aurrera esportazioen eremuetan hobekuntzak ezan diren arren, 2019ko maila oraindik ez dute gainditu. Honek adieraz dezake, Brexitaren ondoren merkataritza-akordioak egokitzeko egindako ahaleginak gorabehera, sektore batzuk –hala nola garraiobide eta automobilgintza– oraindik erronka handiei aurre egiten ari direla merkatu globalean lehiakortasuna berreskuratzeko. Oro har, grafikoek Erresuma Batuak post-Brexit merkataritza-ingurunera egokitzeko dituen zailtasunak erakusten dute, nahiz eta sektore batzuek azken urteetan suspertze seinaleak erakutsi. 31 egun gutxitan, eta horrek libera esterlinaren %15 inguruko balio-galera ekarri zuen. Merkatuen berehalako erreakzio hori hainbat arrazoi nagusiri egotzi dakioke: batetik, Europar Batasuneko merkatu bakarrean sartzeko etorkizuneko aukeren inguruko ziurgabetasuna, kontuan hartuta esportazio britainiarren %45 inguru merkatu horretara bideratzen zela; bestetik, finantzaerakunde handiak Londresetik Europako beste hiriburu batzuetara lekualdatzeko aukerak; eta azkenik, Erresuma Batuko atzerriko inbertsio zuzenen beherakada esanguratsua aurreikusten zen. Garrantzitsuena da beherakada horrek ez zuela efektu iragankorrik izan: grafikoak erakusten duen moduan, libera ez da inoiz itzuli Brexit aurreko maila haietara aztertutako aldian zehar. • Aldakortasun luzea negoziazioetan zehar (2017–2020) 2017ko martxoan 50. artikulua aktibatu zenetik 2020ko abenduan merkataritza-akordioaren behin betiko itxierara arteko aldia oso aldakorra izan zen libera esterlinaren balioari dagokionez. EUR/GBP grafikoak gutxienez bost gorabehera handiren berri ematen du, eta guztiak negoziazio prozesuko une kritikoekin bat datoz: 2017ko apirilean Theresa Mayk hauteskundeak aurreratu zituenean, bere posizioa ahulduz; 2018ko azaroan irteera-akordioaren zirriborroa publikatu zenean; 2019ko martxoan akordioa hirugarren aldiz Parlamentuak atzera bota zuenean; 2019ko uztailean Boris Johnsonek agintea hartu eta akordiorik gabeko Brexitaren mehatxua egin zuenean; eta 2020ko irailean Ipar Irlandako Protokoloaren inguruko tentsioak agertu zirenean. Gertaera politiko bakoitzak %5etik %8ra arteko aldaketak eragin zituen truke-tasan, eta horrek erakusten du merkatuaren sentikortasun handia ziurgabetasun politikoaren aurrean. Nabarmena da truke-tasak berak barometro politiko gisa jardun zuela garai horretan, eta merkatuen Brexit gogorraren edo bigunaren probabilitateen pertzepzioak unean bertan islatzen zituela, ekonomia-adierazle tradizionalek baino lehenago. • Beste dibisa nagusiekin egindako konparazio azterketa Grafikoak aukera ematen du EUR/GBP-ren eta beste dibisa nagusien –hala nola, dolarra edo yen japoniarra– arteko portaerak alderatzeko, eta emaitzak esanguratsuak dira. Azken horiek bilakaera moderatua izan zuten, ekonomiaren oinarrizko adierazle globalei jarraituz; aldiz, libera esterlinak erabat bestelako portaera izan zuen, zuzenean lotua Brexitaren prozesu politikoari. Adibidez, 2018an, AEBtako Erreserba Federalaren politikaren ondorioz dolarrak euroaren aurrean apur bat gora egin bazuen ere, libera esterlinaren gorabeherak hiru aldiz handiagoak izan ziren, barne-politikako gertaerei lotuta. Antzera, 2020an, pandemiaren 32 aurrean dibisa gehienek erantzun bateratua eman zuten bitartean, liberak Brexit negoziazioen azken faseari loturiko mugimendu gehigarriak izan zituen. Honek erakusten du Brexita kolpe espezifiko bat izan zela Erresuma Batuko ekonomiaren egiturarentzat, eta haren monetaren bilakaera mundu mailako joeretatik bereizi zuela neurri batean, eta prozesu politikoaren garapenari estuki lotu. Grafikoak iradokitzen du, baita 2021etik aurrera ere –teorian prozesua itxita egon arren–, EUR/GBP tasak arrisku-prima jakin bat mantendu duela, eta hori Erresuma Batuko posizio ekonomiko erlatiboaren ahultze gisa uler daiteke. 3.4.2 Burtsen eta inbertsioen portaera Erresuma Batuak Europar Batasuna uztearen alde bozkatzeak erreakzio azkar eta bortitza eragin zuen nazioarteko finantza-merkatuetan. Erkidego-blokea uzteko erabakiak ziurgabetasun-uholde bat sortu zuen, eta horrek burtsa-beherakada handiak ekarri zituen Europa osoan, bereziki Erresuma Batuko baloreetan eta merkatu britainiarrarekin lotura estuena zuten sektoreetan. Espainiaren kasuan, IBEX 35 indizeak azken urteetako saiorik okerrenetako bat izan zuen. Espainiako burtsa-indizea %12,35 jaitsi zen, 7.787 puntutan itxiz, eta galera bereziki handiak izan zituzten Erresuma Batuarekin harreman estua duten enpresek, hala nola IAG-k –British Airways eta Iberiaren jabea– %26,9 galdu zuen, eta Banco Santander-ek %19,9 (Segovia, 2017). Erreakzio horrek ez zuen soilik Erresuma Batuko atzeraldi ekonomikoaren beldurra islatu, baizik eta Europako beste ekonomia batzuetara heda zitekeen kutsatze-efektuaren arriskua ere bai. Ziurgabetasunak Europako gainerako merkatuak ere hartu zituen. Londresko FTSE 100 indizeak galera apalagoak izan bazituen ere, aldakortasun handia erakutsi zuen, Alemaniako DAX eta Frantziako CAC 40 indizeekin batera, hauek ere erreferendumaren biharamunean beherakada esanguratsuak jasan zituzten (McCann & Broby, 2021; Raddant, 2016). Erreakzio horiek agerian utzi zuten Erresuma Batuak Europar Batasuna uzteak izan zezakeen eragin sistemikoa, batez ere inbertsio-fluxuen, merkataritzaren eta egonkortasun finantzarioaren ikuspegitik. 3.4.3 Inflazioaren bilakaera Erresuma Batuak Europar Batasuna utzi aurretik, inflazioa ez zen kezkatzeko moduko arazo ekonomikotzat jotzen. Izan ere, krisi finantzarioaren ondorengo urteetan deflazio-arriskuaz ere 33 hitz egin izan zen, prezioen hazkundea oso txikia edo negatiboa zelako une jakin batzuetan. Hala ere, Brexitaren ostean egoera hori aldatu egin zen. Libera esterlinaren balio-galera nabarmenak eta esportazio-inportazio prozesuen konplexutasunak garestitze orokorra ekarri zuten, eta horrek inflazioaren igoera bultzatu zuen Erresuma Batuan. Hala eta guztiz ere, inflazio-tasa berriak ez ziren espero ziren bezain altuak izan, eta Erresuma Batuko Banku Zentralaren helburu formalaren inguruan mantendu ziren. Bestalde, kontuan hartu behar da Europar Batasuneko herrialde gehienen inflazioaren joera antzekoa izan dela, nahiz eta erakunde monetario desberdinak izan. Europako testuinguru ekonomikoan, Brexitaren ondorioek Erresuma Batuaren barne-merkatua kolpatzeaz gain, kontinente osoaren dinamikan ere eragina izan dute. 2020tik aurrera, COVID-19aren pandemiak egoera ekonomikoa guztiz aldatu zuen. Herrialde askok politika monetario zabaltzaileak ezarri zituzten jarduera ekonomikoa suspertzeko helburuarekin, eta horrek inflazioaren igoera azkarra ekarri zuen Europan zein Erresuma Batuan. Inflazio-tasak %9ra iritsi ziren zenbait kasutan, azken hamarkadetako mailarik altuenak izanik. Testuinguru honetan, soldatak ia geldirik mantendu ziren, eta horrek biztanleen erosteko ahalmena nabarmen murriztu zuen. Gainera, 2022an Ukrainako gerra piztu zenetik, inflazioaren presioak areagotu egin dira. Errusiari ezarritako zigorrak eta hornikuntza-kate globalen etenek energia-prezioetan gorakada handia ekarri zuten, bai eta lehen mailako lehengaienetan ere. Hori guztia kontuan hartuta, Ingalaterrako Bankuak interes-tasen igoeraren bidea hartu zuen, inflazioa kontrolatzeko eta finantza-merkatuetan konfiantza mantentzeko helburuz. Azken urteetako egoerak erakusten du Brexitaren eta bestelako gertaera globalen arteko interakzioak nola baldintzatu dituen politika monetarioak eta prezioen bilakaera. Horrela, inflazioa eta interes-tasak Brexitaren ondorio ekonomikoen parte gisa ulertu behar dira, eta ezin dira ulertu testuinguru geopolitikoa eta finantzarioa kontuan hartu gabe. 34 Grafikoa 3.11: Inflazioa, kontsumorako prezioetan, 2015-2024 (urteko %) Iturria: Norberak egina World Bank-eko datuetan oinarrituta Inflazioaren bilakaera hobeto ulertzeko, gaineko grafikoan ikus daiteke 2015 eta 2023 artean Erresuma Batuko, Europar Batasuneko eta euroguneko batez besteko inflazio-tasen eboluzioa. Datuak argi erakusten du hiru eremuek antzeko joera partekatu dutela urte gehienetan, nahiz eta Erresuma Batuak, salbuespenak salbuespen, inflazio-maila zertxobait altuagoak izan dituen. Berehalako ondorioetako bat Brexitaren ostean gertatu zen prezioen gorakada moderatua da, eta horrek trantsizio-aldiko ziurgabetasunarekin eta dibisaren ahultzearekin zerikusia du. Hala ere, inflazioaren benetako jauzia 2021etik aurrera gertatu zen, pandemiaren osteko susperraldia, politika monetario hedakorrak eta Ukrainako gerraren ondorioz. 2022an, hiru eremuek inflazioaren gailurra lortu zuten, %9 ingurura iritsiz, eta Erresuma Batua zenbateko altuena izan zuenetako bat izan zen. Grafiko honek, beraz, testuan aipatutako inflazioaren gorabeherak bisualki indartzen ditu eta Brexitaren eta beste faktore global batzuen eragina testuinguru zabalago batean kokatzen laguntzen du. -1 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 Europar Batasuna Erresuma Batua Euro zona 35 Grafikoa 3.12: Atzerriko inbertsio zuzenak: Stock eta fluxuen inportazioa, 2015-2023 (gaur egungo prezioetan) Iturria: Norberak egina, UNCTADstat-eko datuetan oinarrituta Grafikoa 3.13: Atzerriko inbertsio zuzenak: Stock eta fluxuen esportazioa, 2015-2023 (gaur egungo prezioetan) Iturria: Norberak egina, UNCTADstat-eko datuetan oinarrituta Grafikoek Erresuma Batuko atzerriko inbertsio zuzenen bilakaera erakusten dute 2015etik 2023ra, bai inportazioen bai esportazioen kasuan, stock eta fluxu kontzeptuak bereizita. Inportazioen grafikoan ikus daiteke stockak urte osoan zehar, ia etenik gabe, hazkunde jarraitua -150.000 € -100.000 € -50.000 € 0 € 50.000 € 100.000 € 150.000 € 200.000 € 250.000 € 300.000 € 0 € 500.000 € 1.000.000 € 1.500.000 € 2.000.000 € 2.500.000 € 3.000.000 € 3.500.000 € 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 AEBtako milioi dolarretan AEBtako milioi dolarretan Stock Flow -150.000 € -100.000 € -50.000 € 0 € 50.000 € 100.000 € 150.000 € 200.000 € 0 € 500.000 € 1.000.000 € 1.500.000 € 2.000.000 € 2.500.000 € 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 AEBtako milioi dolarretan AEBtako milioi dolarretan Stock Flow 36 izan zuela. 2015ean 1.500.000 dolarreko balioarekin hasi eta 2023rako 3.000.000 dolarreko muga gainditu zuen. Horrek erakusten du atzerriko kapitala etengabe pilatu dela Erresuma Batuan. Bestalde, fluxuen kurba askoz ezegonkorragoa da: 2015ean positiboa izan arren, urte batzuetan jaitsiera nabarmenak daude eta zenbait kasutan balio negatiboak ere ageri dira, 2021 edo 2023an adibidez. Izan ere, 2015 eta 2023 bitartean fluxuek % 327,75eko jaitsiera izan dute, eta horrek adierazten du zenbait urtetan kapital irteerak izan direla edo inbertsio berriak nabarmen murriztu direla. Esportazioen kasuan, stockaren joera orokorra ere goranzkoa da 2015etik 2020ra bitartean, eta 2021ean goia jotzen du. Hala ere, hortik aurrera apur bat jaisten da - % 8,77koa 2022an eta - % 2,05ekoa 2023an. Honek adierazten du Erresuma Batuak kanpora egindako inbertsioen metaketa handitu egin dela urte batzuetan, baina azken bi urteetan atzera egin duela, agian ekonomia globalaren ziurgabetasunengatik. Fluxuen lerroak ere gorabehera handiak erakusten ditu: 2017an igoera nabarmena dago eta geroztik urtez urte aldaketak daude, baina balio positiboetan mantentzen da salbuespen batzuekin. Bi grafikoek erakusten dute Brexitaren eta pandemiaren ondorioz kapital mugimenduetan ziurgabetasuna eta gorabeherak egon direla, baina stockaren goranzko joerak adierazten du atzerriko inbertsioek pisu garrantzitsua izaten jarraitu dutela Erresuma Batuko eta kanpoko ekonomiaren egituran. 3.4.4 Londreseko City-a eta finantza-sistema britainiarraren berrantolaketa New Yorkek oraindik ere finantza-zentro nagusietako bat izaten jarraitzen duen arren, haren jarduera gehienak AEBtako barne-merkatuan biltzen dira. Londresek, aldiz, nazioarteko transakzioen epizentro gisa bere ospea eraiki du, mundu osoko finantzetarako nodo garrantzitsu bihurtuz (Roberts, 2008; James, Kassim & Warren, 2022). Posizionamendu hori bere garaiko ordutegiari esker gertatzen da, Asiako lanaldia Europakoarekin lotzeko eta Wall Streeten irekierarekin partzialki bat egiteko aukera ematen baitio. (Barrenengoa, Bilmes & Del Negro, 2017). Cityko atzerriko kapitalaren presentzia oso handia da, eta horrek multinazionalak, inbertsiobankuak eta zerbitzu espezializatuak –lege-zerbitzuak, zergaeta kontabilitate-aholkularitzak barne– mundu mailan finkatzea bultzatu du. Finantza-instituzio nagusien erdiak baino gehiagok City hautatu dute Europako operazioetarako oinarri gisa, Erresuma Batuko milioi bat 37 baino pertsona baino gehiagori enplegua emango dien lanpostu zuzen eta zeharkakoak sortuz (Barrenengoa, Bilmes & Del Negro, 2017). Londreseko City ez da soilik Wall Street bezalako bulego-distritu bat; egitura instituzional berezia duen entitate bat da, administrazio-autonomiarekin, Parlamentu britainiarraren kontrol mugatuarekin eta nazioarteko finantza-eliteen pisu erabakigarri batekin (Roberts, 2008; James, Kassim & Warren, 2022). Berezitasun horrek Erresuma Batuko ekonomian izan zuen zeregina azaltzen du: 2015ean, finantza-sektoreak 200.000 milioi libera esterlina inguru sortu zituen – BPGaren % 11 – eta 67.000 milioi ekarri zituen zergetan, hau da, herrialdeko BPGaren % 3,5. (European Parliament, 2016). Jarduera horren erdia barne-operazioekin lotuta dago, eta beste erdia nazioarteko negozioekin, askotan EBrekin erlazionatutakoak. Zerbitzuak Erresuma Batuaren ekonomiaren %80 inguru osatzen dutenez, eta Cityko finantzak sektore horren ardatz bat izan direla kontuan hartuta, Brexitaren ondoren merkatu bakarrera sartzeko balizko galerak arrisku handia dakar (Trujillo & Rodríguez, 2018). Brexitaren garai hartan Londresek posizio pribilegiatua zuen, finantza-zerbitzuen Europako merkatuetarako sarbide zuzena eman zion mekanismo bati esker, passporting-a. Hala ere, sarbide hori arriskuan egon litekeen beste hiriburu batzuek, hala nola, Frankfurt, Paris edo Dublinek, beren lehia politika arautzaile edo fiskal erakargarriagoen bidez areagotzen bazuten (Lanchester, 2016). Egoera horrek Erresuma Batuko finantza-zentroaren eraginaren murrizketa izan zitzakeen, bai eta kostu ekonomiko handiak ere. 2016ko erreferenduma baino lehen, enpresa handiek beren jardueraren zati bat mugitzeko aukera aztertu zuten. HSBC, Wells Fargo, JPMorgan, Vodafone eta Ford bezalako multinazionalek Luxenburgo, Paris edo Amsterdam bezalako aukerak balioztatzen zituzten. EBtik irtetearen baieztapenaren ondoren, JPMorgan bezalako batzuek azkar jokatu zuten, zuzendaritza eta eragiketen zati bat Luxenburgo aldera eramanez, herrialde hori Europar Ekonomia Eremuaren lotura estrategiko bihurtuz (Armstrong, 2018). Irlanda, bere hurbiltasun geografikoari, ingelesaren erabilerari eta zerga-ingurune egokiari esker, merkatu komunitarioarekin lotura errazak mantendu nahi zituzten enpresentzat aukera hoberenetako bat izan zen. Barclays eta Citigroup bezalako banku eta aseguru-etxeek Dublinen filialak ezartzea erabaki zuten (Ramos, 2017). Luxenburgok, bere aldetik, ehundik gora konpainia erakarri zituen –PepsiCo eta AIG barne– zerga-abantaila batzuk eskainiz; horren 38 ondorioz, HSBC bezalako entitateak JPMorgan-en estrategiaren antzeko bidea hartzera bultzatu zituen (Reuters, 2015). Beste europar herrialde batzuek testuingurua aprobetxatu zuten. Frantziak Paris EBko finantzazentro berri gisa kokatzeko zerga pizgarriak ezarri zituen, Bank of America EU eta BNP Paribas bezalako bankuak erakarriz (Hall & Heneghan, 2023). Herbehereek antzeko bidea jarraituz, Amsterdami lehentasuna eman zioten, Panasonic, Sony eta Bloomberg bezalako enpresak erakarriz, kanpoko langileentzat errenta-zergaren salbuespen partzialak bezalako neurriak baliatuz (Ramos, 2019). Alemaniak ere, nazioarteko banku handien egoitza Frankfurt izanik, pisua irabazi zuen. Guztira, 5.000 langile baino gehiago eta 800.000 milioi libera balio duten aktiboak Europa osoko hiriburuetan lekualdatu direla kalkulatzen da (Zarzalejos, 2019). Ekonomia hartzaileentzat inbertsioa eta enplegua suposatu badu ere, Erresuma Batuarentzat kapital eta enpresa-oinarri galera handia izan da, urteetan zehar haien finantza-egitura baldintzatuko duena. 3.5 ERRESUMA BATUA ETA ESTATU BATUAK Estatu Batuen eta Erresuma Batuaren arteko harremana betidanik izan da mendebaldeko politika eta ekonomian eragin handia izan duen aliantza garrantzitsua. AEBk bi mundugerretan emandako laguntzatik hasi eta Gerra Hotzeko lankidetzaraino, bi herrialdeek “harreman berezi” gisa ezagutzen dena mantendu dute. Harreman hori Brexitaren testuinguruan bereziki garrantzitsua izan da, izan ere, Estatu Batuek Erresuma Batua Europar Batasunetik ateratzea Londresekiko loturak indartzeko eta Europan duen eragina handitzeko aukera gisa ikusi zuten (Langlois, 2018). Donald Trumpek 2017an presidente kargua hartu zuenean, Brexitaren aldeko jarrera argia erakutsi zuen. Hainbat aldiz esan zuen Erresuma Batua EBtik irtetea herrialdearentzat “zoragarria” zela, bere identitatea berreskuratzeko eta berezko merkataritza-akordioak negoziatzeko aukera emango ziolako, Bruselako arauen menpe egon gabe. Trumpek adierazi zuen Europar Batasunarekin aritzea zaila zela, eta Brexit-a Erresuma Batuarentzat “abantaila izugarria” zela, askatasun ekonomiko eta politiko handiagoa ematen ziolako (El Mundo, 2017). Trump eta lehen ministro Theresa Mayk zuten harreman onak aliantza hori sendotzen lagundu 39 zuen, eta biek bat egin zuten lankidetza estua mantentzearen garrantzian, bereziki defentsa eta segurtasun gaietan. Estatu Batuek Brexitaren alde erakutsitako babesa Trumpen eta Britainia Handiko euroeszeptizismoaren figura garrantzitsuen arteko harremanean ere islatu zen, hala nola UKIPeko buruzagi Nigel Faragerekin. Farageri AEBtan harrera beria egin zioten eta Trumpekin harreman zuzena izan zuen; eta Trump-ek “eskala handiko Brexit” batekin alderatu zuen bere garaipena. Harreman horrek, ideologia politikoaren bat egitea ez ezik, EBren eragina ahultzeko eta lidergo angloamerikarra indartzeko saiakera ere sinbolizatzen zuen (Langlois, 2018). Hala ere, 2025ean tentsioak sortu dira “harreman berezi” horretan, Trumpen administrazioak ezarritako muga-zergen ondorioz. Estatu Batuek %25eko zerga ezarri diete altzairu eta aluminio britainiarrari, eta %27,5eko muga-zerga automobilgintzako inportazioei. Horrek industria britainiarreko funtsezko sektoreei eragin die, bereziki automobilgintzari, non AEB bere bigarren merkatu nagusia baita EBren atzetik. Neurri hau kolpe gogorra izan da Erresuma Batuarentzat, oraindik Brexitaren ondorengo bere ekonomia egonkortzea bilatzen baitzuen (Maza, 2025). Tentsio horiek gorabehera, bi herrialdeek akordio komertzial bat negoziatzea lortu dute, mugazergak murrizteko eta gatazka handiagoa saihesteko. Akordioak altzairuari eta aluminioari ezarritako %25eko muga-zerga kendu du, eta automobilen gaineko zerga %10era jaitsi du urtero esportatutako lehen 100.000 unitateentzat. Trukean, Erresuma Batuak bere merkatua irekitzea onartu du AEBtako behi-haragia inportatzeko, 13.000 tonako kuotarekin, eta etanola bezalako produktuen gaineko muga-zergak kendu ditu. Akordio horrek agerian uzten du bi herrialdeek lankidetza komertzial sendoa izateko asmoa dutela, Trumpen administrazioak bultzatu dituen protekzionismo-tentsioei aurre eginez (BBC Mundo, 2025). Akordioak aurrerapauso bat suposatzen badu ere, ez ditu merkataritza-oztopo guztiak erabat ezabatzen, Estatu Batuek oraindik %10eko arantzela mantentzen baitute Erresuma Batuko produktu gehienen gainean. Hala ere, bi herrialdeek beren harreman komertzialari ematen dioten garrantzi estrategikoa islatzen du, brexitak Europako panorama ekonomikoa aldatu eta politika komertzial globala konplexuagoa bihurtu den une honetan. 40 4 ONDORIOAK Brexita azken hamarkadetako gertaera politiko eta ekonomiko garrantzitsuenetako bat izan da Europan, eta eragin handia izan du bai Erresuma Batuan bai Europar Batasunean. Kontrola eta oparotasuna berreskuratzeko aukera gisa aurkeztu zena, defendatzaileek agindutakoa baino askoz ere egoera korapilatsuagoa bihurtu da. Brexita porrota izan dela baiezta daiteke gaur egun: Nigel Faragek ere, bere bultzatzaile nagusietako batek, aitortu du ez dituela aurreikuspenak bete. Lanaren hasieran planteaturako galderei erantzunez, argi geratu da Brexitak eragin negatiboa izan duela Erresuma Batuko ekonomian: hazkunde ekonomikoa moteldu egin da, bizi-kostuak gora egin du, eta enpresek burokrazia eta merkataritza-oztopo gehiagori egin behar diete aurre, Europako merkatu bakarrerako sarbide zuzena galdu ondoren. Funtsezko sektoreak, hala nola nekazaritza, automobilgintza edo finantza-zerbitzuak bereziki kaltetu dira, eta atzerriko inbertsioak behera egin du. Bestalde, Europar Batasunak ere britainiar irteeraren eragina jasan zuen arren, hobeto egokitzea lortu du, bere posizio globala indartuz eta bere sare komertzialak zabalduz. Testuinguru horretan, Keir Starmerren lidergoak Europarako norabidea aldatu du Erresuma Batuko politikan. Kargua hartu zuenetik, Europar Batasunarekiko loturak berreraikitzeko lan egin du, merkataritza sinplifikatzen duten, tarifak murrizten dituzten eta ikerketa zientifikoa eta defentsa bezalako arlo estrategikoetan lankidetza mantentzen duten akordioak bultzatuz. Ikuspegi horrek ez du esan nahi brexit-a irauliko denik, baina jarrera praktikoagoa islatzen du, ondorio negatiboak murriztera eta galdutako lankidetzaren zati bat berreskuratzera bideratua. Bigarren galderari dagokionez, etorkizunari buruz aurreikus daiteke Erresuma Batua eta Europar Batasuna aliatu estrategikoak izaten jarraituko dutela gai globaletan (segurtasuna eta ingurumen-erronkak), baina, aldi berean, lehiakide ekonomiko izango direla, bakoitzak bere merkataritza-harremanak eta -interesak garatzen baititu. Gaur egun, Erresuma Batuaren eta Europar Batasunaren arteko harremana egonkorragoa da irten osteko lehen urteetan baino. Merkataritzan, arrantzan eta defentsan, tentsioak murrizten eta lankidetza-esparru sendoagoa sortzen lagundu duten akordioak daude. Hala ere, harremanak konplexuagoak dira oraindik Erresuma Batua eskubide osoko kide zenean baino. Etorkizunari begira, litekeena da bi aldeek lankidetza indartzen jarraitzea funtsezko gaietan,