La Fageda enpresa soziala, Mondragoneko kooperatibismoaren begiradatik

153 ISSN 1698-7446 – eISSN 2444-3107 * Harremanetan jartzeko / Corresponding author: Aitzol Loyola Idiaquez. – [email protected] – https://orcid.org/00000003-4835-9840 Nola aipatu / How to cite: Loyola Idiaquez, Aitzol (2022). «La Fageda enpresa soziala, Mondragoneko kooperatibismoaren begiradatik». GIZAEKOA - Revista Vasca de Economía Social, 19, 153-169. (https://doi.org/10.1387/gizaekoa.23758). Jasotze-data: 2022/06/27; Onartze-data: 2022/06/27. ISSN 0214-9001 - eISSN 2444-3255 / © 2022 UPV/EHU Lan hau Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-LanEratorririkGabe 4.0 Nazioartekoa lizentzia baten mende dago GIZAEKOA - Revista Vasca de Economía Social, 2022, 19, 153-169 https://doi.org/10.1387/gizaekoa.23758 La Fageda enpresa soziala, Mondragoneko kooperatibismoaren begiradatik La Fageda social enterprise, from the perspective of Mondragon’s cooperative movement. Aitzol Loyola Idiaquez* Soziologian Doktorea, Euskal Herriko Unibertsitatean (UPV/EHU) Laburpena: Artikulu honetan La Fageda (Katalunia) esperientziaren kasu azterketa egin dugu, MONDRAGONeko esperientzia kooperatiboaren begiradatik. Esperientzia horren ezaugarri nagusiak azaldu ditugu, bilakaera historikoan izan dituen erronkak eta dilemak, eta Mondragoneko kooperatibismoaren begiradatik interesgarriak iruditu zaizkigun gako nagusiak. Hitz gakoak: kooperatibismoa, MONDRAGON, Fageda, ekonomia soziala. Abstract: This article presents a case analysis of the experience of La Fageda (Catalonia) from the perspective of the cooperative experience of MONDRAGON. The main characteristics of this experience, the challenges and dilemmas it has had in the historical evolution, and the main keys that we found interesting from the point of view of Mondragon’s cooperativism. Keywords: cooperativism, MONDRAGON, Fageda, social economy. Econlit: P0. P2. P4. P5. Z0. Z1. AITZOL LOyOLA IDIAqUEZ 154 GIZAEKOA - Revista Vasca de Economía Social 19 (2022), 153-169 1. Sarrera: bi esperientzia singular Lanki Mondragon Unibertsitateko Kooperatibismoaren Ikertegiak, Mondragoneko esperientzia kooperatiboari buruzko ikerketak egiten ditu. Oro har, hiru ikuspuntu txirikordatzen ditu: lehena, Mondragoneko esperientziaren fundatzaileek nola ulertzen eta praktikatzen zuten kooperatibismoa; bigarrena, gaur egungo erronka eta desafioen inguruko hausnarketa, begirada kooperatiboa oinarri hartuta; hirugarrena, etorkizunean gustatuko litzaigukeen kooperatibismoa irudikatzea. Gaur egun, testuinguru historiko berezian bizi gara. Ekonomia kapitalista eredu guztiz eutsiezina da planetaren iraunkortasun ekologikoaren ikuspuntutik eta bidegabekeria ekonomiko, sozial eta humanoak eragiten ditu (Chancel, 2022). Testuinguru honetan, mugimendu kooperatiboa alternatiba interesgarria da autoeraketa eta elkartasun balioetan oinarrituriko ekonomia eraikitzeko (Bengoetxea, Enciso eta Uriarte: 2021). Zehazki, Mondragoneko esperientzia kooperatiboak ekarpen propioak egiten ditu Euskal Herrian: ekonomia aurreratua sustatzea (Ortega eta Loyola, 2018), aberastasuna elkartasun irizpideekin banatzea, eta euskal kulturarekiko konpromisoa sistematikoki garatzea (Udaondo, Uriarte eta Loyola, 2019). Halere, Mondragoneko mugimendu kooperatiboak etengabe berrasmatzeko erronka du, eta motibazio hori tarteko hurbildu gara Fageda proiektua aztertzera, eredu kooperatiboa hobetzeko modu berriak hausnartzeko, hain zuzen ere. Lanki ikertegian kooperatibak «proiektu sozioenpresarial» gisa definitzen ditugu. Batetik, ezinbestekoa da enpresaren bideragarritasun ekonomikoarekin zorrotzak izatea. Bestetik, balio kooperatiboak enpresa praktikan txertatu behar dira, eta helburu enpresarialetik harago doan egitasmo humano, sozial eta ekologikoa garatu, horrexek ematen baitio izaera singularra kooperatibari. Norabide horretan La Fagedak esperientzia praktiko interesgarria gauzatu du Katalunian, horregatik deritzogu interesgarria. Kasu azterketa hau egiteko erabilitako metodologia honakoa izan da: lehenik, dokumentu askotarikoen azterketa; batik bat, Fagedaren historia eta errealitatea adierazten duten dokumentuak aztertu ditugu, eta informazio iturri nagusia barne dokumentuak izan dira. Bigarrenik, Fagedako komunikazio arduradun Albert Riera-rekin hiru elkarrizketa sakon egin ditugu, informazioa sakontzeko eta analisien inguruko etengabeko kontrastea egiteko. Metodologia hori jarraiki garatu dugu kasu azterketa hau, Mondragoneko kooperatibak garatzeko Fagedaren esperientziak dituen gako nagusiak identifikatu eta horien inguruan hausnartzeko xedearekin. Izan ere, Fageda esperientzia oso berezia da. Proiektuaren xedea desgaitasun psikikoak eta buruko gaixotasunak dituzten pertsonen bizi-baldintzak aldatzea da, eta, horretarako, enpresa bat sortu dute. Gaur egun, LA FAGEDA ENPRESA SOZIALA, MONDRAGONEKO KOOPERATIBISMOAREN BEGIRADATIK https://doi.org/10.1387/gizaekoa.23758 155 40 urteko ibilbide historikoa eta dimentsio esanguratsua du: 437 pertsona (horietatik 281ek dute desgaitasun-ziurtagiria); Garrotxa bailaran ezintasun psikikoak eta buruko gaixotasunak dituzten pertsona guztiei eskaintzen die lana eta zerbitzu terapeutikoa; eta Kataluniako merkatuan gehien saltzen den «baserriko» jogurta produzitzen du. Hortaz, Fageda proiektu sozio-enpresariala da. Proiektu sozialaren oinarri ekonomikoa kontsumo kooperatiba bat da, eta izaera horretatik eraiki du proiektu sozial oso interesgarria. Jarraian esperientzia horren ezaugarri nagusiak azalduko ditugu, bilakaera historikoan izan dituen erronkak eta dilemak, eta Mondragoneko kooperatibismoaren begiradatik interesgarriak iruditu zaizkigun gakoak. 2. Hasierako bulkada idealista 2.1. Hastapenak Lanki ikertegian Mondragoneko esperientzia kooperatiboa aztertzen dugunean, hasierako faseari dagokionez sortzaileen bulkada idealista azpimarratzen dugu. Oinarrizko aspirazioa, lehenik, bizi-baldintza duinak lortzea izan zen. Hau da, bizi zuten errealitate ekonomiko eta soziala eraldatzea, herritarrentzat bizi baldintza duinak eskainiko zituen mugimendu kooperatiboa sortu eta garatuz. Baina garrantzitsua da azpimarratzea hazkunde ekonomikoa ez zela bere horretan fundatzaileen helburua, desberdintasun sozialak gainditu eta ongizate indibiduala ongizate kolektiboarekin uztartzen zituen gizartea eraikitzea zen xedea. Bigarrenik, proposamena zen langileak (herritarrak) izatea eraldaketa prozesu horren subjektu nagusiak. Hezkuntza eta lana ziren hori lortzeko zituzten bitartekoak, eta, horregatik, lanaren emaitzen inguruan erabakitzeko aukera eskaintzen zieten enpresak sortu beharra sentitu zuten. Enpresa kooperatiboan topatu zuten helburu horretan sakontzeko formula, eta mugimendu kooperatibo zabala eraiki zuten. Hirugarrenik, gizarteko behar nagusiei erantzuteko bitarteko gisa ulertu zituzten kooperatibak. Azkenik, «gizartea kooperatibizatzea» izan zen estrategia; hau da, gizarteko behar nagusiak asetzeko enpresa kooperatiboak sortzea. Hortaz, pertsonak eta gizartea eraldatzeko xedea izan zen Mondragoneko kooperatibismoaren fundatzaileen motibazio nagusia, eta bulkada idealista horrek gidatu zuen mugimendu kooperatiboaren garapena lehen hamarkadatan, inteligentzia enpresarial eta praktiko handiarekin (Udaondo, Uriarte eta Loyola, 2019). Era berean, La Fagedaren jatorrian fundatzaileen bulkada idealista dago, eta izen propio guztien artean Cristóbal Colón nabarmentzen da. AITZOL LOyOLA IDIAqUEZ 156 GIZAEKOA - Revista Vasca de Economía Social 19 (2022), 153-169 Hainbat esperientziaren ondoren, 1970eko hamarkadan Salt-eko psikia-psikiatria-zentroan hasi zen lanean, eta, berton, «lanterapia» deituriko tailerrak sortu zituen. Colónen oinarrizko ideia sinplea zen, eta guztiz bat dator Arizmendiarrietaren pentsamendu kooperatiboarekin: «lana da pertsona gisa garatzeko dugun baliabiderik garrantzitsuenetakoa» (Azurmendi, 1984). Colónen iritziz, hori bereziki nabarmena da desgaitasun psikikoak dituzten pertsonen kasuan, apenas izaten baitute lan aukerarik gizartean. Horregatik sortu zituen «lanterapia» tailerrak psikiatrikoan. Esperientzia hori oinarri, 1982an La Fageda enpresa sortu zuen, bere emazte Carme Jordárekin eta buruko gaixotasun larriak zeuzkaten hamalau pertsonekin. Helburu nagusia zen pertsona horiei lan erreala egiteko aukera eskaintzea, beren gaitasunak garatzeko, autoestimua indartzeko eta bizi-bal din tza material duinak lortzeko. Hortaz, egitasmoaren helburu namaterial duinak lortzeko. Hortaz, egitasmoaren helburu nagusia soziala zen, eta helburu hori lortzeko enpresa bat sortu zuten. Enpresaren errentagarritasuna eta iraunkortasuna lortzea ezinbestekoak ziren, proiektu osoaren oinarria baitziren, baina xede soziala proiektuaren erdigunean kokatzea izan da enpresa ezberdin bat eraikitzeko gako nagusia (Mondragoneko esperientzia kooperatiboaren ikuspegitik gako oso interesgarria da). Gure helburua soziala da, eta enpresa hori egikaritzeko sortu dugun bitartekoa. (E.1) 2.2. Oinarrizko printzipioa: zentzua duen lana sortzea La Fagedaren helburua «La Garrotxan desgaitasun intelektuala eta buruko nahasmendu larriak dauzkaten pertsonen gizarteratzea» da. Proiektuaren filosofia da pertsona guztiok ditugula gaitasunak eta mugak, eta eurek gaitasunetan jartzen dute arreta. Colónen hitzetan, «Fagedan ez dago desgaitasunik daukan pertsonarik, gaitasun desberdinak dauzkaten pertsonak baizik (Segarra, 2014, 5 or). Horixe da La Fagedaren oinarrizko printzipioa: «zentzua duen lana sortzea». Kontzeptu hori definitzean hiru ezaugarri azpimarratzen dituzte (Segarra, 2014): lehenik, ondo eta arduraz egindako lana izan behar da; bigarrenik, pertsonaren garapenari ekarpena egiten dion lana izan behar da; eta hirugarrenik, proiektu kolektiboaren xedeari ekarpena egiten dion lana izan behar da. Hiru irizpide horiek enpresako lanpostu guztietan aplikatzen dituzte, eta modu horretan lortzen dute egunero egiten den lanak guztiontzat zentzua izatea. Lanaren zentzua, zentzua duen lana sortzea da. (E.2) LA FAGEDA ENPRESA SOZIALA, MONDRAGONEKO KOOPERATIBISMOAREN BEGIRADATIK https://doi.org/10.1387/gizaekoa.23758 157 Mondragoneko kooperatibismoaren ikuspegitik ikusmolde horrek gogoetarako galdera interesgarriak dakarzkigu. Esaterako: enpresa kooperatiba bat izatea nahikoa al da bazkideek eguneroko lanari zentzua aurkitzeko? Ez al da komeni zehaztea lan-esparru bakoitzak nolako ekarpena egiten dion pertsonaren eta kooperatibaren garapenari? Harago joanez gero, enpresa kooperatibo batek zer izan behar du, pertsonetan oinarritutako enpresaproiektua ala enpresan oinarrituz pertsona eta ingurune kooperatiboagoak garatzeko proiektua? Zein izan behar da helburua eta zein bitartekoa? Nola uztartu bi dimentsio horiek? Zein estrategia garatu beharko lirateke enpresan norabide horretan sakontzeko? Galdera horiek abiapuntu, garrantzitsua da azpimarratzea Fagedaren errentagarritasun enpresariala. Gaur egun Garrotxa eskualdeko enpresa garrantzitsuenetarikoa da; eskualdean buruko gaixotasunak eta desgaitasun psikikoak dituzten pertsona guztiek dute lan aukera (espainiar estatuan horrelako kolektiboren langabezia-tasa % 80etik gorakoa da), eta enpresa gisa eskualdeko motore ekonomiko garrantzitsuenetarikoa da. Hortaz, enpresa proiektu errentagarria garatu du, merkatuan lehiakorra den enpresa proiektua. Hori da esperientzia honen ezaugarri garrantzitsua, are gehiago zerbitzu sozial arlokoa dela kontuan hartuta; dena den, Mondragoneko kooperatibismoaren begiradatik, esperientzia honen alderdirik interesgarriena da helburu soziala mantendu duela beti proiektuaren erdigunean, eta izaera horretatik eraiki duela enpresa errentagarria. Adibide gisa bi gako azpimarratuko ditugu: Lehena, pertsonak beti daude proiektuaren erdigunean. Esaterako, proiektuak hasieratik garatu du langileentzako zerbitzu terapeutikoa (orain 40 espezialista dituzte). Fagedako langileen gaixotasunak kontuan hartuta, badirudi logikoa dela terapeuta talde bat izatea. Baina, sakonean, enpresako «pertsona sailaren» funtzioa ulertzeko modu oso interesgarria islatzen du. Orain munduko enpresa aurreratuenak norabide horretan sakondu nahian ari dira, eta, dudarik gabe, eredu horrek guztiz bat egiten du enpresa humanizatzeko eta langileak arduradun bilakatzeko kooperatibismoaren helburuarekin. Hain zuzen ere, horixe zen Mondragoneko kooperatibismoaren jatorrizko aspirazio bat, eta hori egikaritzeko eredu bat garatu dute Fagedan. Fagedan pertsonen gaitasunen garapena sustatzen dugu, eta horretarako departamendu propioa dugu, eredu paternalistak alboratuz. (E.3) Bigarrena, La Fageda beti saiatu da eskualdearen garapena sustatzen. Esan behar da Mondragoneko mugimendu kooperatiboan ideia hori Fagedan baino askoz gehiago sakondu eta garatu dela. Besteak beste, gizarteko sektore klabeak kooperatibizatu dira: hezkuntza, industria, finantzak, AITZOL LOyOLA IDIAqUEZ 158 GIZAEKOA - Revista Vasca de Economía Social 19 (2022), 153-169 kontsumoa, prestazio sozialak, ikerketa teknologikoa… La Fagedaren eraldaketa proiektuak ez du hainbesteko hedapena izan, baina desgaitasun psikikoak dituzten pertsonen errealitatea erabat eraldatu du bere eskualdean (Fageda, 2021). Hortaz, aitortzeko moduko lorpena da, nahiz ez duen lortu gizartean Mondragoneko mugimendu kooperatiboak duen inpaktua. 2.3. Enpresa errentagarritasuna Mondragoneko esperientzia kooperatiboan enpresa errentagarritasuna beti izan da helburu zentrala. Kooperatibak enpresa kapitalistak bezain efikazak eta errentagarriak izatea ezinbesteko helburu gisa ulertu da, hasiera hasieratik. Era berean, Fagedak hastapenetatik izan du enpresa proiektu errentagarria izateko helburua eta erronka («enpresaren errentagarritasuna da proiektuaren helburu soziala garatzeko dugun ezinbesteko oinarria. Asistentzia arloan ez-ohikoa da; gu ez gara diru laguntza publikoetatik sostengatzen» E.1). Ibilbidea, ordea, ez da xamurra izan. Lehenik aroztegi gisa hasi ziren, baina porrot egin zuten. Ondoren, garbiketa eta lorezaintza negozioan jardun zuten, baina ez zuten lortu ekonomikoki bideragarriak izatea. Bermikonpostaren negozioan ere saiatu ziren (harrak haziz lortzen den ongarri naturala), baina negozio hark ere porrot egin zuen. Ostean, basoberritzerako landarehaz te giak jarri zituzten abian, eta 2012ra bitartean oso negozio errentagajarri zituzten abian, eta 2012ra bitartean oso negozio errentagarria izan zen (estatuko haztegi ez publiko handiena sortu zuten). Hala ere, enpresa-proiektuaren bideragarritasun ekonomikoak erdi kolokan jarraitzen zuen. Mugarri garrantzitsua La Garrotxa Natur Parkean behi-haztegi bat erosteko aukera izan zen. Jarduera gisa, behiak naturan haztea zeregin terapeutiko interesgarria iruditu zitzaien; horregatik, behi-haztegia erosi eta esnea ekoizten hasi ziren. Negozio oso errentagarria izan zen lehen urteetan («urrezko meategia aurkitu genuela zirudien E.3), baina espainiar estatua EEEn sartu zenean testuingurua erabat aldatu zen, esne ekoizpenari eta salmentari Europatik ezarritako kuoten ondorioz. Aukera bat zatekeen negozioa berregituratzea eta langile kopurua murriztea, baina horrek desgaitasun psikikoa zuten hainbat pertsona lanik gabe uztea zekarkeen. Horregatik, aukera hori ekidin eta esnekien negozio berri bat sortzea erabaki zuten: jogurtak fabrikatzea, hain zuzen ere. Jogurten merkatua oso-oso lehiakorra da, baina, paradoxikoki, jogurtei esker lortu dute enpresa errentagarria eraikitzea. Arrakastaren gako nagusia diferentziazioa izan da, merkatu-hobi espezifiko bat aurkitzea. Zehazki, «baserriko jogurta» kontzeptua garatu dute, Colón ohartu baitzen halako produktuek arrakasta handia zutela Europako herrialdeetan eta Katalunian LA FAGEDA ENPRESA SOZIALA, MONDRAGONEKO KOOPERATIBISMOAREN BEGIRADATIK https://doi.org/10.1387/gizaekoa.23758 159 inork ez zuela halako jogurtik ekoizten (González, 2013). Negozio ideia horren gainean jogurt naturala egiten hasi ziren, eta merkatuan beren lekua irabaztea lortu dute. Gainera, aipatzekoa da La Fagedak produktuetan ez duela inoiz aipatzen langileek desgaitasun psikikorik dutenik. Iradoki izan diete ezaugarri horren marketina egitea, baina Fagedan uste dute horrek kalte egingo liekeela langileei eta proiektuaren xedearen aurka lihoakeela. Horregatik, komunikazio komertzialean produktuen kalitatea azpimarratzen dute, ez besterik. Erosleek jogurtak kalitate handikoak direlako erostea nahi dute, eta, horrela, Fagedako langileak oso harro sentitzen dira kalitate handiko jogurta egiteko gaitasuna dutelako (Ribera, 2006). Gure proiektuaren xedea pertsonen gaitasunak azpimarratzea eta sustatzea da, ez euren desgaitasunak. Horregatik gure produktuetan ez dugu inoiz gure langileek buruko gaixotasunak eta desgaitasun psikikoak dituztela aipatzen. Jogurten kalitatea azpimarratzen dugu. E2 2.4. Arlo ekonomikoaren eta sozialaren arteko tirabirak Mondragoneko enpresa kooperatiboetan dugun gako garrantzitsua da dimentsio enpresarialaren eta sozialaren arteko ekilibrioa etengabe egikaritzen saiatu behar garela. Izan ere, enpresa kooperatiboa horretan datza, baina oreka hori lortzea ez da erraza praktikan. Mondragoneko kooperatibatan egunero bizi dugu tentsio hori, eta proiektuaren izaera sozio-enpresarial bereizgarria tentsio horri ematen diogun erantzunen araberakoa da. La Fagedan ere bizi dute tentsio hori, baita tentsio horrek eragindako eztabaida eta gatazka pasarteak ere. Horren adibide esanguratsua izan zen 1994ko barne-krisia. Garai hartan, langileak asteburuetan jogurtak saltzen zituzten herrietako merkatuetan, eta langileen erabateko konpromisoa zen enpresaren bideragarritasun ekonomikoa lortzeko oinarri nagusia. «Batzuek beren seme-alabak ere eramaten zituzten, hainbeste denboran etxekoengandik urrun ez egoteko» (Gonzalez, 2013, 126 or). Baina 1994 urtean egoerak eztanda egin zuen. Hamabost langilek eskatu zuten borondatezko eta ordaindu gabeko ordu haiek amaitu egin behar zirela, eta langile gisa zegokien eskubideak urratzen ari zirela. Proposamenak proiektuaren oinarriak jarri zituen eztabaidagai. Fagedak baliabide oso gutxi zituen, eta, ordura arte, partaideen erabateko konpromisoa zen proiektuaren bideragarritasun ekonomikoaren oinarri nagusia. Baina kooperatiba hazten ari zen, eta jada langileen rola ulertzeko modu AITZOL LOyOLA IDIAqUEZ 160 GIZAEKOA - Revista Vasca de Economía Social 19 (2022), 153-169 ezberdinak zeuden kolektiboaren baitan. Azkenik, egoerak eztanda egin zuen. Colónek gogoeta hau egin zuen krisi hari buruz: «krisiak ikusarazi zigun sortzaileek ezarritako konpromiso eskakizunak oso handiak zirela, eta mundu guztiak ezin zituela bete; onartu behar genuen kolektiboan konpromiso-maila ezberdinak izango zirela aurrerantzean» (Segarra, 2015, 7 or). Alabaina, pasarte horrek agerian jarri zuen edozein proiektu kooperatiboren gako garrantzitsu bat: bazkideen kontzientzia eta erantzukizun maila. Fagedako sortzaileek ondorioztatu zuten bazkide guztiak ezin zutela bizitza pertsonala enpresaren zerbitzura jarri, eta hori onartu behar zela, baina, aldi berean, garbi zuten proiektuaren iraunkortasuna lortzeko ezinbestekoa zela bazkide guztien konpromiso altua. Agerian geratu zen barne dibertsitatea kudeatu beharra, interes eta konpromiso maila askotariko pertsonak osatzen genuela jada proiektua, baita proiektuak guztion konpromiso maila bat eskatuko zuela jasangarria izateko. (E2) Gertaera horrek Mondragoneko kooperatibetan ere garrantzitsua den gai baten inguruan hausnartzeko balio digu. Batetik, lausotu egin al da bazkide izateak esan nahi duenaren kontzientzia? Kooperatibarekin konpromiso zorrotzago eskatzeak talka egin al dezake bazkide batzuen kooperatibismoa ulertzeko moduekin? Bestetik, nolako proiektu kooperatiboa desio dute bazkideek? Zein estrategia garatu beharko lirateke bazkide kolektiboak desio duen kooperatiba garatzeko? Azken urteotan izandako esperientzia zehatzak tarteko, Mondragoneko mugimendu kooperatiboak etorkizunari begira kooperatibismo kontzienteagoa beharrezkoa dela ondorioztatu du; hau da, kooperatiben iraunkortasuna bermatzeko ezinbesteko gakoa dela bazkideen kultura kooperatiboa sakontzea (Mondragon, 2016). Hala ere, beharrezkoa da bazkideen erantzukizunari buruzko begirada integrala garatzea. Batetik, kooperatibak dituzten erronkei erantzun ahal izateko zer behar da bazkideengandik? Bestetik, nolako proiektu kooperatiboa garatzeko aspirazioa eta espektatiba dute bazkideek? Beharrezkoa izango da ekuazioan bi begirada horiek elkar uztartzea. Eta norabide horretan, interesgarriak dira Arizmendiarrietak ohartarazi zituen bi arrisku: batetik, bazkide batzuk jabe gisa dauzkaten erantzukizunak albo batean utzi eta soilik euren eskubideak aldarrikatzea; bestetik, arduradunek emaitza ekonomikoetan jartzea arreta guztia eta «bihotz kooperatiboa» ez elikatzea. Arizmendiarrietaren iritziz bi joera horiek kultura kooperatiboaren aurkakoak ziren, errotik zuzendu beharrekoak (Azurmendi, 1984). LA FAGEDA ENPRESA SOZIALA, MONDRAGONEKO KOOPERATIBISMOAREN BEGIRADATIK https://doi.org/10.1387/gizaekoa.23758 161 3. Proiektu sozioenpresarial heldu baterantz 3.1. Profesionalizazioa Bai Mondragoneko esperientzia kooperatiboan bai Fagedan hasierako hamarkadak bulkada idealista indartsu batengatik ezaugarritzen dira. Baina pixkanaka kooperatiba profesionalizatu eta esperientzia heldu bateranzko ibilbidea garatu beharra izan dute. Fagedan mende aldaketarekin ezagutu zuten egoera hori, eta 2003an zuzendaritza-talde berria kontratatu zuten enpresa kudeaketa profesionalitzeko. Zuzendaritza berri horrek enpresa kudeatzeko eredu berriak txertatu zituen (kalitate-sistemak, produkzioaren antolamendu efikazak, administrazioaren kudeaketa eraginkorra), banku-zorra birnegoziatu zuen eta finantza-egonkortasun handiagoa eskaintzen zuten kreditu-baldintzak lortu zituen, komunikazio estrategia garatu zuen... Hots, enpresa kudeaketa profesionalizatu zuten, departamentu guztietan. Halere, merkatuan lehiakorrak izatea zaila zen. Horregatik, zuzendariak eskala handiagoko produkzio baterantz jo beharra proposatu zuen. Mondragoneko kooperatibismoan ohiko logika izan da, baina Fagedan gaia delikatua zen. Negozioaren oinarria euren esnearen kalitatea zen, baina enpresan ez zegoen lekurik behi gehiago izateko eta instalazioak handitzea debekatuta zuten (natura-parke batean kokatuak baitaude). Esnea hirugarrenei erostea ez zirudien irtenbide ona, kostu gehigarria ordaintzeko ez baitziren gai izango, eta, gainera, esnearen kalitatea galtzeko arriskua baitzuten (Gonzalez, 2013). Zer egin? Eskala handiagoko ekonomia bati uko egin? Zer ondorio izan zezakeen horrek proiektuaren jasangarritasun ekonomikoan? Kooperatibek uko egin behar al diote inpaktuzko alternatibak sortzeari eta beti proiektu txikietara mugatu behar ote dira? Ez da hori izan Mondragoneko kooperatibismoaren hautua. Dilema horren aurrean, La Fagedak honako apustua egin zuen: eskualdeko abeltzainekin aliantzak eraiki eta enpresan inplementatzen ari ziren kudeaketa prozesu berriak eurei ere jartzen lagundu. Horrela lortuko zuten esne litro gehiago izatea eta esnearen kalitateari eustea (gaur egun erabiltzen duten esne guztiaren herena soilik ekoizten dute; gainerako bi herenak eskualdeko abeltzainek ekoizten dizkiete). Mondragoneko esperientzia kooperatiboaren begiradatik pasarte hau oso interesgarria da. Kooperatiba askoren errealitatea da dimentsioa lehiafak torea den merkatuetan jarduten dutela. Eta dimentsio hori lortzeko bi modu daude: lehena, enpresaren tamaina handitzea, eta, bigarrena, aliantzak sakontzea. Azken hamarkadatan, Mondragoneko kooperatiba asko tamainaz handitu dira, eta horrek lehiakortasun gaitasuna eskaini die. Aldi berean, hazkundeak kooperatibaren dimentsio sozialaren kudeaketa eta ga- AITZOL LOyOLA IDIAqUEZ 168 GIZAEKOA - Revista Vasca de Economía Social 19 (2022), 153-169 4. Ondorioak Zer du interesgarririk Fagedak Mondragoneko kooperatibismoarentzat? Haien ispiluan begiratu eta Mondragoneko esperientzia kooperatiboaz hausnartzeko balio dezake? Jarraian, testuan zehar garatu ditugun hiru gogoeta azpimarratuko ditugu. Lehenik, Fagedaren oinarrizko ideia da lana dela pertsona gisa garatzeko dugun baliabiderik garrantzitsuenetakoa, eta gakoa «zentzua duen lana» sortzea dela. Mondragonen errealitatetik begiratuta, kontzeptu horrek galdera hauek iradoki dizkigu: enpresa bat kooperatiba izatea nahikoa al da bazkideek eguneroko lanari zentzua aurkitzeko? Sakonago begiratuz gero, zer behar du izan enpresa kooperatibo batek: pertsonetan oinarritutako enpresa-proiektua, ala, enpresan oinarrituz, pertsona eta gizarte kooperatiboagoak garatzeko proiektua? Nola gauzatu praktikan ekuazio hori? Ildo horretatik, interesgarria da Fagedan «pertsona sailari» esleitzen dizkioten eginkizunak. Ohiko administrazio eta kudeaketa-zereginak ez ezik, kooperatiban pertsonek beren gaitasunak garatzeko testuinguruak sortzeko eginkizuna dute. Pertsonen saila ulertzeko modu oso interesgarria da; munduko enpresarik aurreratuenak norabide horretan ari dira, eta, hain zuzen ere, guztiz bat dator enpresa humanizatzeko eta langileak lanaren emaitzaren arduradun bilakatzeko kooperatibismoaren aspirazioarekin. Bigarrenik, La Fagedako zenbait gertaerek balio dute bazkideek proiektu kooperatiboan duten rolari buruz hausnartzeko. Funtsezko gaia da, eta kasu-azterketa honek galdera hauek iradoki dizkigu: proiektu kolektiboaren zaintzarekin zorrotzagoak izateak talka egin lezake bazkide batzuen kooperatibismoa ulertzeko moduekin? Zer egin behar da bazkide kontzienteagoa eraikitzeko? Ildo horretatik, LANKI ikertegiak azpimarratzen du hausnarketa eta hezkuntza kooperatiboa funtsezkoak direla proiektu kooperatiboak garatzeko. Zein da kooperatiba bakoitzaren errealitatea? Barneratuta al dauka hezkuntza kooperatiboa kudeaketa sisteman? Badu urrutira begirako ikuspegia duen hezkuntza kooperatibo estrategiarik ala noizbehinka ekintza puntualak egitera mugatzen da? Organoetan hausnartzen al da balio kooperatiboak enpresa estrategiatan nola egikaritu daitezkeen? Halako galderek presente izan behar dute kooperatibatako organoetan, norbere errealitateari erantzuteko. Hirugarrenik, La Fagedak erakusten du kooperatiba gizartea eraldatzeko egitura gisa irudikatzea gako garrantzitsua dela proiektuari zentzua emateko, bazkideek kooperatiben diferentziala sentitzeko, pertenentzia sentimendua elikatzeko, eta proiektuarekiko erantzukizun kultura sendotzeko. Lanki ikertegiak (Mondragon Unibertsitateko kooperatibismoaren ikertegiak) beti azpimarratzen du kooperatibak proiektu sozioenpresa- LA FAGEDA ENPRESA SOZIALA, MONDRAGONEKO KOOPERATIBISMOAREN BEGIRADATIK https://doi.org/10.1387/gizaekoa.23758 169 rial gisa pentsatu eta kudeatu behar direla. Batetik, behar-beharrezkoa dela ekonomikoki jasangarriak eta errentagarriak izatea; bestetik, ezinbestekoa dela balio eta logika kooperatiboetan sakontzea, eta enpresa-proiektua helburu sozial, humano eta ekologiko zabalagoarekin konexioan jartzea. Azterketaren arabera, La Fageda eta Mondragon ez datoz bat kooperatiba-ereduari ematen dioten garrantziarekin, are gutxiago bazkide langile rolari ematen dioten garrantziarekin. Aitzitik, inspiratzailea da Fagedan nola mantendu duten proiektuaren erdigunean beren xede sozial eta humanista. Artikulu honetan jaso ditugu Fagedaren azterketan identifikatu ditugun gako interesgarriak, betiere Mondragoneko esperientzia kooperatiboaren begiradatik eginak. Aipatu moduan, Mondragoneko kooperatibak hobetzeko modu berriak hausnartzeko helburuarekin egin dugu kasu azterketa hau, eta lerro hauetan jaso ditugu emaitzak. Bibliografia Azurmendi, J. (1984). El hombre cooperativo. Mondragón: Caja Laboral Popular. Bengoetxea, A., Enciso, M. eta Uriarte L. (2021). Relato sobre la economía social en el País Vasco. Madrid: Editorial Dykinson, S.L. Chancel, Lucas (2022). Desigualdades insostenibles. Madrid: Los libros de Catarata. Fageda Fundació (2019). Informe Anual de Gobierno Corporativo. Fageda Fundació (2020). La Fageda i el ser context. Fageda (2021). Dossier Sostenibilidad Premsa. Gonzalez, D. (2013). La Fageda. Historia de una locura empresarial social y rentable. Barcelona: Editorial Comanegra. MONDRAGON (2016). Etorkizuneko Mondragon (barne ponentzia). MONDRAGON (2021). Politika sozio-enpresariala 2021-24 (barne ponentzia). Ortega, I. eta Loyola, A. (2018). Territorio, retos y cooperativismo. Eskoriatza: Instituto de Estudios cooperativos Lanki-Mondragon Unibertsitatea. Ribera, A. (2006). La Fageda ¿qué tiene que ver la empresa y la locura? Barcelona: IESE Business School-Universidad de Navarra. Segarra, J.A. (2015). La Fageda: una iniciativa de locura. Retos de crecimiento y gobierno en 2014». Barcelona: IESE Business School-Universidad de Navarra. Segarra, J.A. eta Gallo, I. (2014). David contra Goliat. Decisiones comerciales en La Fageda. Barcelona: IESE Business School-Universidad de Navarra. Udaondo, A., Uriarte, L. eta Loyola, A. (2019). «Enpresa kooperatiboaren bereizgarria», Sartu deitu gabe: EROSKI, 50 urte zurekin (1969-2019). Elorrio: Eroski, 52-59. Urriolagoitia, L eta Vernis, A. (2014). La Fageda: el desarrollo de una empresa social. Barcelona: ESADE Business School-Universidad ramón Llul.