“Itsaslamina-isatsa” ipuinaren lanketa estrategia dramatikoen bitartez

“ITSASLAMINA-ISATSA” IPUINAREN LANKETA ESTRATEGIA DRAMATIKOEN BITARTEZ Autoretza: Esther Uria Iriarte Urtea: 2023 ISSN: 2952-1246 GANDERE Ikerketa Taldeak Donostian argitaratutako dokumentua. Documento editado en Donostia-San Sebastián por el Grupo de Investigación GANDERE. Document edited in Donostia-San Sebastián by the GANDERE Research Group. 2 ERREKURTSOA HELBURUAK METODOLOGIA Ipuina: ITSASLAMINAISATSA Testua: Alba Barbé i Serra eta Sara Carro Ibarra Ilustrazioa: Joan Turu Argitaletxea: Edicions Bellaterra Urtea: 2016 Bizikidetza positiboa sustatu. Genero estereotipoak landu. Autoezagutza eta auto-onarpena garatu. Erabakitzeko askatasuna aztertu. Estrategia dramatikoek ikusizko nahiz hitzezko egiturak eskaintzen dituzte. Une giltzarriak mantentzeko, testuan edo irudian sakontzeko, pertsonaiak hobeto ezagutzeko eta haiekin elkarreragiteko, haien pentsamenduak aztertzeko edo eszena eta narrazio berriak sortzeko erabil daitezke. Denboraren, espazioaren eta giza presentziaren egitura irudimentsu gisa funtzionatzen dute, esanahi mota desberdinak sortzeko helburuarekin. Estrategia dramatikoak esperientziametodologia eta bizipen-metodologia gisa artikulatzeak bai hezkuntza formal edo ez formaleko eduki espezifiko eta zeharkakoen inguruko ezagutza esanguratsua eraikitzea ahalbidetzen du. Sekuentzia hau estrategia dramatikoak eduki batetik abiatuta nola artikulatu daitezkeen adibide bat da. Irakasle edo hezitzaileek beren hezkuntzatestuingurura transferitzeko tresnak eskuratzea da helburu. Hezitzaile edo irakasle bakoitzak, landu nahi duen edukiaren arabera, erabaki dezake zein errekurtso erabili. Saio bakoitzak hiru blokeko egitura izango du: hasiera, garapena eta itxiera. Beroketaren zatian hainbat jolas aktibatuko ditugu desinhibizioa, kohesioa, konfiantza eta zentzumenen aktibazioa sustatzeko. Garapen-zatian estrategia dramatiko nagusiak zabalduko ditugu, aurkeztutako errekurtsoan oinarrituta. Eta, azkenik, saioaren amaieran hausnarketarako eta ebaluaziorako tartea eskainiko dugu. Esan beharra dago, estrategia dramatiko bakoitzaren aktibazioa aitzaki bat dela hausnarketa sustatzeko. Gaiak eta ikuspuntuak azalduko dira eta garrantzitsua da hauen inguruko gogoetarako espazioa eraikitzea. 3 HASIERA Beroketarako jolasak Hauek adibide gisa adierazten dira. Jolas asko daude eskuragarri eta irakasle bakoitzak erabaki dezake zein erabili dagokion momentuan. Izena eta keinua Zirkuluan. Parte-hartzaile bakoitzak bere izena eta objektu bat esango ditu, eta keinu bat egingo du. Txanda jarraitzen da. Hurrengoak aurrekoaren izena, objektua eta keinua errepikatu beharko ditu, eta berea gehitu. Horrela, ariketak aurrera egin ahala, pertsonek gero eta gehiago gogoratu beharko dituzte aurretik izan dituzten pertsonen proposamenak. Norbait gogoratzen ez bada, taldeak lagundu egiten dio. Izenak ikasteko modu ona da. Zip, Zap, Boing, Trol Zirkuluan. Antolatzaileak jokoa hasiko du. Energia izpi bat du eskuetan. Hasteko, tximista bidaliko du bere eskuetatik kanpora, zuzenean ondoan duen pertsonarenganako mugimendu handia eginez (eskuak, gorputza eta ahotsa erabiliz) eta"Zip" esanez. Tximista jaso duen pertsona honek tximista jaurtitzen jarraitzen du bere ondoan daukanari, eta horrela erronda jarraitzen dugu. Beti energiaz. Ondoren, beste arau bat sartzen da. Tximista jaso duen edozeinek “Zap” esanez norabidea aldatuko du. Taldea indikazio horrekin ohitu eta gero, “Boing” gakoa sartzen da. Tximista jaso duen edonork “Boing” esanez tximista zuzenean zirkuluko beste pertsona baterantz bidaliko du.. Azkenik, tximista jasotzen duen edonork “Trol” hitza esaten badu zirkulua erabat desegin eta posizio berrietan birkolokatu beharko da. Espazioa bete Taldea gelako espazioan ibiltzen hasten da. Arauak dira ez hitz egitea, kontakturik ez izatea eta mugimenduan egotea. Handik pixka batera, beren gorputzaz, beste gorputzez eta lurrean dagoen espazioaz jabetzeko eskatzen zaie. Jarraian, espazioan hutsunerik ez dagoela ziurtatzeko adierazten zaie. Une oro mugitzen jarraitu behar dute, izkinetara eta alboetara iritsi, eta beti espazio hutsetara joan "espazioa estaltzeko". "Stop!" adieraz daiteke, espazioan nola banatuta dauden jakin dezaten eta zuzentzeko aukera izan dezaten. Letra edo zenbakia marraztu Taldea bitan banatzen da. Azpitalde bakoitzak espazio fisikoaren erdia hartuko du. Irakasleak zenbaki edo letra bat adieraziko du, eta talde bakoitzak bere taldeekin osatu beharko du adierazitakoa. Irakaslea aulki batera igo daiteke talde bakoitzaren emaitza egiaztatzeko. Hainbat zenbaki eta letra adieraz ditzake. Azkenik, bi taldeek espazioan irudiren bat marraztea adieraziko du, adibidez: @ Eroritakoa babestu Parte-hartzaileak 1etik 5era zenbakitzen dira eta espazioa zeharkatzen dute. Antolatzaileak zenbaki bat esaten duenean, zenbaki hori duten guztiek "konortea galtzen dute", eta gainerakoek babestu egin behar dituzte, eta lurrera erortzen ez direla ziurtatu. Handik pixka batera, eroritakoak "gudu-zelaitik" atera behar dira, bakar bat ere geratzen ez den arte. 1,2,3 Taldea zatitu egiten da eta azpitaldeak ditu (A eta B). Bi lerrotan jartzen dira bata bestearen aurrean.  Lehen zatia: A-k eta B-k hiru ere kontatzen dituzte ozen, txandaka, hau da, A-k “bat” esango du, B-k “bi”, A-k “hiru”, B-k “bat”, A-k “bi”, B-k “hiru” eta horrela hurrenez hurren. Ahalik eta azkarren kontatzen saiatu behar dute.  Bigarren zatia: bi taldeetako inork ez du berriro esango "bi" hitza, txalo batean bihurtuko baita. A-k “bat” esango du, B-k txalo egingo du, A-k “hiru” esango du, B-k “bat”, A-k txalo egingo du, B-k “hiru” esango du eta horrela hurrenez hurren.  Hirugarren zatia: “hiru” zenbakia taldeko pertsonaren batek proposatutako soinu eta mugimendu bihurtuko da. A-k "bat" esango du, B-k txalo egingo du, eta A-k proposatutako soinua eta mugimendua gehituko ditu, B-k “bat” esango du, A-k txalo egingo du, B-k proposatutako soinua eta mugimendua egingo du, eta horrela hurrenez hurren. Bikoteka egin daiteke. 4 GARAPENA MOMENTUA (AITZAKIA/ESTIMULUA) ESTRATEGIA DRAMATIKOA (DESKRIBAPENA) JARDUERA “Oinak bustitzea izugarri gustatzen zitzaion Kairi. Begiak itxita, haizea entzun zezakeen, herrixkako kaleetatik pasieran.” (6-7. orr.) Paisai soinuduna/ Ahots-collage Atmosfera bat edo animo egoera bat esploratzea da helburua, soinuak modu koral eta inpresionistan landuz. Soinu hauek honako hauek izan daitezke: onomatopeiak, abestiak, hitzak, esaldiak (grabatuak edo zuzenean interpretatuak). Adibidez, talde handian egin daiteke, hau da, guztiek aldi berean parte hartzen dute, eta irakasleak soinu-paisaia indikazioen bidez zuzentzen du (adibidez, hasiera/amaiera; crescendo edo decrescendo). Talde txikietan ere egin daiteke, soinu-paisaia edo soinu-collagea entzuleei (gainerako taldeei) aurkeztuz. Azken kasu horretan, aurkezten duen taldeak erabaki dezake audientzia non kokatu, sortutako soinu-paisaiarekin eragin nahi duen inpaktuaren arabera. Soinu-paisaia horretan sakonago sartzeko, ikusleek begiak itxi ditzakete, baita paisaia egiten duen taldea bera ere (talde handian egiten denean, adibidez). Mugimendu korala Taldea pertsona bat izango balitz bezala mugitzen da.  Klaseak begiak ixten ditu eta taldean soinupaisaia interpretatzen du. Edo  Gela osoak begiak itxi eta crescendo batean doan soinu-paisaia inprobisatzen du, eta isilik amaitzen da.  Bariazioa: soinua jaulkiz, taldea gorputz bakarra balitz bezala mugitzen da espazioan. Pertsonaiaren murala Oro har, pertsonaiaren murala kolektiboki egiten da. Pertsonaia bat irudikatzen duen giza irudi baten zirriborroa egiten da (gorputz osoa edo buruaren irudia bakarrik). Horman edo lurrean paper handi bat jar daiteke, arbelean marraztu… Pertsonaiari buruzko informazioa gehitzen da inguruan edo irudiaren barruan (idatziz, post-it-ak gehituz). Informazioak hainbat galderari erantzun diezaieke: Zer dakigu? Zer jakin nahi dugu? Zer sentitzen du pertsonaiak? Agian, gehitzen dugun informazioa gorputzeko atal desberdinekin erlaziona daiteke. Taldeak informazioa gehitu dezake prozesu osoan zehar. Edo, are gehiago, parte-hartzaileek eskura izan dezakete koaderno bat edo pertsonaiaren horma-irudia irudikatzen duen material bat, eta banan-banan erregistra dezakete pertsonaia bati edo batzuei buruzko informazioa.  Zer dakizu (eta uste duzu dakizula) Kairi buruz?  Pertsonaia bakoitzaren buruaren edo gorputzaren ingurua marraztu eta horman zintzilikatzen da. Post-itetan apuntatu eta inguruan jarri. Edo  Gelako eremu bat esleitzea hiru galdera hauetako bakoitzerako:  A gunea: zer dakizu?  B gunea: zer uste duzu dakizula?  D gunea: zer jakin nahi duzu?  Hautatutako eremu batean sartzen direnek ozen esaten dute zer dakiten, uste dute badakitela edo jakin nahi dutela bi pertsonaiei buruz. Edo  Errazagoa bada, talde handian, hiru galdera horien erantzunak ozenki adierazten dira. (Ez dute zertan hirurek egin behar, agian irakasleak zerbaitetan zentratu nahi du, edo beste galdera batzuk gehitu). 5 “Orain bost minutu baino ez zituen bere mozorroa prestatzeko… pasarela hastear zegoen!” (8-9.orr.) Mimika Jarduera mimikoak mugimendua, ekintzak eta erantzun fisikoak azpimarratzen ditu, elkarrizketan edo pentsamenduetan baino gehiago. Gorputza erabiltzen da hitzik gabe adierazteko eta komunikatzeko. Bariazio gisa, hizketa erabil daiteke puntualki pertsonaiaren portaeraren bat azpimarratzeko. Errituala Errituala irudikapen performatibo eta estilizatua da, kultura edo komunitate bateko kode eta arauez osatua. Erritualak parte-hartzaileen taldeak adostutako esanahia sinbolizatzen duten ekintzak, mugimenduak, keinuak, hitzak errepikatzea eskatzen du. Inprobisazioa Inprobisazioak berez interpretatzea dakar, aldez aurretik entsegurik egin gabe. Fikziozko errealitate bat (une, leku eta zirkunstantzia jakin batean) pertsonaia baten ikuspegitik bizitzean datza, eta une bakoitza irudimenez eta ahalik eta egiazkotasunik handienaz interpretatzean. Horretarako, nor garen, non gauden eta une edo egoera zehatza zein den jakin beharko dugu. Informazio murritzagoetatik abiatuta ere inprobisatu daiteke, hala nola objektu bat, leku bat, hitz bat. Inprobisazioan ez dago ukaziorik. Elkarrekin eraikitzea da kontua, ez suntsitzea. Ohiko esaldia "Bai, eta gainera…" da. Norbaitek gertaera bat eszenara ekartzen du, eta besteak, berriz, “Bai, eta, gainera…” jarrera mantenduaz, gertaera elikatzen jarraitzen du, ekintza dramatikoari beste geruza bat emanez. Ez du inoiz kentzen. Dantza dramatikoa Drama edo dramaren zatiak mugimenduaren bidez adierazten dira, normalean musikarekin eta soinuarekin.  Kai kutxa baten bila dabil. Irakasleak kutxa ikusezin bat erakutsiko du eta bertan dauden objektu batzuk azalduko ditu, mimika erabiliz.  Ondoren, azaldu du hitz magiko edo erritual txiki batzuk behar ditugula parte-hartzaile bakoitzari kutxa ikusezin bat ager dakion, jantziz eta objektu ikusezinez betea. Talde txikitan edo talde handian erabakitzen da zein izango diren hitz magiko edo erritual horiek. Ondoren, pertsona bakoitza espazioko leku batean kokatzen da, eta irakasleak hala aginduta, errituala egiten da.  Kutxa ikusezinak agertu dira. Pertsona bakoitza bere mozorroa osatuko duen jantzia edo objektua aukeratzen hasten da. Pertsonak mozorrotu ondoren, espazioan mugitzen hasten dira, mozorroak akuilatuta. Musikarekin lagun daiteke.  Aukera: beste pertsonaren batekin topo egiten dutenean, elkar agurtu eta mozorroarekin zerikusia duen esaldiren bat egin dezakete, adibidez: “Nire ile luze txirikordatuarekin saretu zaitut, soltatu ahal izango zara?” “Gorde zaitez nire laser-ezpatatik, nire lurrak konkistatzera bazatoz”. 6 “Neska-mutilen barreak ozenki entzun ziren, itsasoaren marruma estaliz. “ (10-11. orr.) Irudi izoztua Pertsonek irudi bat eraikitzen dute (argazki bat balitz bezala), beren gorputzak erabiliz fokua une edo ideia batean jartzeko. Banaka, taldeka sor daitezke, edo pertsona batek talde bateko eskultore gisa jardun dezake eta irudia zizelkatu. Baliteke irakasleak eszena bat gelditzea une jakin batean ("stop" esanez), edo baliteke parte-hartzaileek aldez aurretik ekintza izozteko une bat adostu izana. Irudi finkoari esker, ikusleek irudian ikusten dutenari buruzko hausnarketa egin dezakete. Prozesu dramatikoaren ideia, edukia eta gai nagusia aztertzen jarraitzeko modu bat da. Irudi finkoa beste estrategia dramatiko batzuekin konbina daiteke, adibidez: pentsamenduaren azterketa, aulki beroa, barne-bakarrizketa. Irudi-sekuentzia bat ere egin daiteke, eta kamera geldoan batetik bestera mugitu, adibidez. Irudi kontrastatuak sor daitezke errealaren/idealaren, amets/amesgaizto baten irudia irudikatzeko Inprobisazioa (deskribatuta) Eszenen sorkuntza talde txikietan Parte-hartzaileek, talde txikietan, eszena edo obra txiki bat planifikatu, prestatu eta aurkeztea dakar. Istorio bat kontatzeko modu bat izan daiteke, eduki bati informazioa gehitzea, informazio bati buruzko hipotesiak planteatzea, gertaera bati buruzko ikuspuntu desberdinak erakustea, edo hari narratiboan ekintza-aukerak planteatzea. Eraikuntza dramatikoek gai jakin bati buruz hasieran dagoen ulermena ere ikusaraz dezakete. Espioitza (elkarrizketak entzutea) Ez ziren entzun behar elkarrizketa dira, eta egoera bati tentsioa edo informazioa gehitzen diote. Komentario horiek entzun dituzten espioiek erreproduzitu ditzakete elkarrizketak, edo esamesen eta zurrumurruen forma hartu. Taldeak atzera edo aurrera egin dezake denboran, egungo egoera argituko duten funtsezko elkarrizketak birsortzeko. Horrek aukera ematen du gertaera beraren pertzepzio desberdinak aztertzeko. Esate baterako, zirkulu baten erdian, institutuko portaera bat-batean aldatu duen neska gazte baten rola har dezake irakasleak. Parte-hartzaileek, zuzendaritza-taldearen roletik, ozen komentatzen dituzte lankideengandik, senideengandik edo interesatzen zaizkigun pertsonaiengandik entzun dituzten iruzkinak. Elkarrizketa-eszenak ere sor daitezke, inprobisazio gisa ezar daitezkeenak edo prestatzeko denbora eman ahal izan zaienak (bikoteka edo talde txikietan). Irakaslea taldetik edo bikotetik pasatzen den heinean (eszena bakoitza zelatatzen duen norbait balitz bezala), elkarrizketa aktibatzen da. Behin taldetik edo bikotetik aldenduz gero, elkarrizketa hori gelditu egiten da beste talde edo bikote batengana hurbiltzeko, eta horrek beste elkarrizketa bat aktibatuko du. Pentsamenduen azterketa Pertsonaiek dramaren barruan une berezi batean pentsatzen ari direna ezagutzeko modu bat da hau. Pertsonaien pentsamendu eta motibazio pribatuak publikoki adierazteko modu bat da, ekintzaren une zehatzetan. Batzuetan, pertsonaia baten pentsamenduak kontraesanean egon daitezke pertsonaia esaten edo adierazten ari denarekin. Horrek pertsonaien ekintza eta motibazio ezkutuen inguruan hausnartzen lagun dezake. Pertsonaiak bere pentsamendua ozen esateko seinalea irakasleak eskua pertsonaiaren sorbaldan jartzen duenean izan daiteke. Beste modu bat, ukimena saihesteko, eszena izoztea da. Orduan, pertsonaia bakoitzaren ondotik pasatzen denean, honek ozenki esan dezake pentsatzen duena. Bestela, irakasleak entzuleak gonbidatu ditzake pertsonaiaren bat une jakin batean pentsatzen ari dena esatera. Pertsonaia baten atzean kokatuz eta eskuekin komiki-ogitarteko bat keinuz marraztuz egin dezake hori, eta, adibidez, entzuleei esan diezaieke: “Imajinatu hau komiki-ogitarteko bat dela; zer pentsatzen ari da pertsonaia?”. Zer agertuko litzateke idatzita ogitarteko honetan?  4-ko taldeetan, egin irudi finko bat non momentu hau agertzen den.  Eszena inprobisatu Edo  Entseatu eta eszena aurkeztu.  Irakaslea bikote bakoitzetik igarotzen den bitartean, eszena interpretatzen hasten da, eta behin irakaslea beste talde baterantz mugitu denean eszena izozten du.  Irakasleak irudiko pertsonaien pentsamenduak honela azter ditzake: eskuekin, komiki ogitarteko bat mimatzen du arakatu nahi duen pertsonaiaren buruaren gainean, eta galdetzen du: "Hemen komiki ogitarteko bat balego, zer pentsatuko luke pertsonaiak?".  Irudi finkoaren miaketan jarraituz, irakasleak pertsonaiaren baten sorbaldaren gainean jar dezake eskua, hark pentsatzen ari dena adierazten has dadin, eta pertsonaia bakarrik dagoen unea dela sentituko du. Horrela, haien motibazioak, ezkutuko sentimenduak deskubritzen ditugu. 7 “Hondartzaren bukaeraraino abiatu zen, alderik ilunera arte, bere bila etortzekotan, aurki ez zezaten. Emozio nahas-mahas bat zeukan.” (12-13. orr.) Pentsamendu iragankorrak Mugimenduan dagoen pentsamenduaren azterketa da. Pertsonaia bat zirkulu baten erdian dago, eta partehartzaile bakoitza bere ondotik igarotzen da, eta pertsonaia pentsatzen ari dena ozen esaten du (lehen pertsonan). Pertsona bakarra mugitu behar da aldi bakoitzean, pentsamenduak banan-banan entzun daitezen. Pertsona bakoitza pentsamendu batekin behin bakarrik igarotzea erabaki daiteke, edo pentsamendua berriro errepikatuz pasa daiteke, edo pentsamendu berriak adieraz ditzake. Bariazio gisa, pertsonaiaren ondotik igarotzen diren pertsonek ozenki esan dezakete zer pentsatzen duten beraiek pertsonaiari buruz.  Biribilean. Irakaslea Kai balitz bezala zirkulu erdian jartzen da. Zirkuluko pertsonek Kairen pentsamenduak ozen esateko aukera dute hondartzako txoko ilunean eserita dagoen bitartean. Edo  Txandaka partaideak bere albotik pasatzen dira eta bere pentsamenduak edo beldurrak ozenki esaten dute. “Hain zen handia bularraldean sentitzen zuen zama, izarrak begiratzera joan nahi zuela, barrutik garbi zezaten. Bere aitak irakatsitako estrategia bat zen hori.” (12-13. orr.) Pertsonaiaren murala (deskribatuta)  Nolakoa da gure ustez aita? (Ideiak ozenki adieraztea) Lehen egindako ariketa egin daiteke aukeran. Irakaslea rolean (IR) Taldearekin prozesua garatzeko erantzukizuna bere gain hartzen duen pertsonak (animatzailea, bideratzailea, irakaslea) pertsonaia bat hartzen du bere gain, parte-hartzaileekin elkarreraginean interesa pizteko, ekintza kontrolatzeko, parte-hartzea sustatzeko, tentsioa eragiteko, hasierako pentsamendu bat zalantzan jartzeko, anbiguotasuna sortzeko, narrazioa garatzeko eta beste ekintza-aukera batzuk sortzeko. Garrantzitsua da rola seriotasunez eta konpromisoz interpretatzea. Egoera dramatikoaren zerbitzura egon behar du eta ez du arreta gehiegi bereganatu behar. Hainbat funtzio bete ditzake: a) informazioa transmititzen duen pertsonaia (erreginaren mezularia, dendaria…) b) informazioa jasotzen duen pertsonaia (komunitatera iristen den bisitaria, inspektorea…) Hainbat estatus izan ditzake: a) altua (presidentea, erregina…); b) baxua (errefuxiatua, eskalea...); c) bitartekoa (erreginaren mezularia, herrialde bateko diplomatikoa…). Irakasleek, batez ere hezkuntza formalean, informazioa ematen duen estatus altua hartzea saihestu (edo murriztu) beharko lukete; izan ere, ikasleek horrela ikusten dute egunerokoan. Aulki beroa edo hutsa Taldeak ekintza dramatikoko pertsonaiaren bat galdekatzeko aukera du. Aulki bat jar daiteke zirkulu (edo espazio eszeniko) baten erdian eta pertsonaia bat bertan esertzen da. Taldeak galderak egiten dizkio, eta pertsonaiaren koherentziatik erantzun behar die. Gertaeren atzean ezkutatzen diren zirkunstantziak edo motibazioak sakontzen edo aurkitzen laguntzen du. Aldaketa bat: aulkia pertsonaiarena da eta bertan esertzen den edonor pertsonaia bihurtuko da eta berak bezala hitz egin ahal izango du.  Ezagutu dezagun aita (IR). Talde handian irakaslea aitaren rolean jarriko da eta entzuleek bere semeari buruzko egingo dioten galderei erantzungo du.  Taldeko norbaitek aitarena egin dezake eta galderei erantzun.  Semea ere ezagutu dezakegu. Eszenen sorkuntza Inprobisazioa (deskribatuta)  Bikoteka. Eszena bat sortzea da aitak izarrei buruz hitz egiten dion unean.  Inprobisazioa bikoteka (Aita eta Kai). Pare bat minutukoa izango da eta gero taldeko beste partaide bat sartuko da Kai ordezkatzera. Kai egiten zuena Aita izatera pasatuko da. Horrela talde guztia pasatu arte. 8 “Kenduko al dut?”, galdetu zion bere buruari. (14-15. orr.) Kontzientziaren eta erabakiaren kalezuloa Pentsamenduaren eta erabakiaren tunela Baliagarria da giza kontraesana ikusarazteko, erabakiak hartzearen alde onak eta txarrak aztertzeko eta horri buruzko argudioak eraikitzeko. Taldeak bi lerro paralelo osatzen ditu (metro batera bezala), aurrez aurre begiratzen direnak. Zalantza eta gatazka une batean, pertsonaia bat “kalezulotik” igarotzen da (korridorea). Taldea pertsonaiaren erabakian ahoz eragiten saiatzen da. Pertsonaia partaide bakoitzaren ondotik igarotzen den heinean, pertsona horrek aholku bat eman diezaioke ozenki, argudio-lerro baten laguntzarekin. Lerro bakoitzak gatazkan sar daitezkeen aholkuak ematen dizkio pertsonaiari, berak erabaki bat hartu aurretik. Irakasleak aldez aurretik ezar dezake lerro bakoitzak erabaki baten norabidea hartzea eta besteak beste baten norabidea (norabide horiek kontrajarri egin daitezke). (Adibidez A lerroa adierazi dezake “sartu zaitez kobazuloan + argumentuak”; B lerroa:k adierazi dezake “ez zaitez sartu kobazuloan + argumentuak) Aukera gisa, pertsonaia kalezuloaren amaierara iristen denean, erabaki bat har dezake, helarazitako argudioei, aholkuei edo eskaerei erantzunez. Haitzuloa kontzientziaren kalezulo bihurtzen da.  Gela bi lerrotan banatzen da korridore bat eginez, eta Kai (IR) pasabidetik pasatzen da.  Lerro batek itsaslamina isatsa kentzera bultzatzen du Kai, eta besteak ez. Ilera bakoitzak horri buruzko argudioak eman behar ditu. “Gaizki al dago gustoko izatea?” galdetzen zion bere buruari. Urrunean, hondartzan behera norbait zetorrela ikusi zuen. Bere bila zetozen! (14-15. orr.) Forum Antzerkia (eta Aldi bereko dramaturgia) Talde batek eszena bat sortzen du, eguneroko errealitatean garrantzitsua den gairen bat irudikatzen duena (edo lantzen ari den edukiarekin lotuta dagoena). Konpondu gabeko egoera bat da, edo konpondu beharreko arazo bati aurre egiteko hautabideak edo modu berriak bilatzeko behatzaileak/ikusleak suspertzeko helburua duena. Ikusleak espektadore izatetik espektaktore izatera igarotzen dira, eta ikusleek ideia, estrategia edo konponbide berriak planteatzeko aukera dute. Behatzen duen taldeari, beraz, gatazkari modu aktiboan aurre egitera gonbidatzen zaio. Horrela, arazo bat konpontzeko aukerak elkarrekin aztertzen dira, baina ekintzatik abiatuta. Konbentzio hori joker izeneko figura dinamizatuz, estimulatuz eta bitartekotzaz aktibatzen da (adibidez, irakaslea, baina taldeko kideren bat izan daiteke). Ikus-entzuleak, jokerraren gonbidapenaren bidez, beren borondatez sar daitezke eszenan, eszenako/obrako pertsonaiak ordezka ditzakete, eta modu desberdinean jardun emaitza hobea lortzeko. Behatzaile taldeari (publikoa/entzuleak) parte hartzea kostatzen bazaio, lehenengo eta behin garrantzitsuena bere erabakia errespetatzea da, Garrantzitsua da ez behartzea. Ildo horretan, hainbat estrategia har daitezke:  Ego bikoitza erabil daiteke. Ikuslea pertsonaiari lagun diezaioke indartzeko, aholkatzeko, uneetan hitz egiteko, etab. (rol/pertsonaia kolektibo gisa).  Talde txikiak sortzea jendaurrean. Talde bakoitzak pertsonaiaren batentzako ekintza-bide posible bat eztabaidatzen du eta taldeak aukeratutako bozeramaile batek ondoren ozenki jakinarazten du. Orduan, aktoreek eszena inprobisatzen dute, entzuleen argibide berriek gidatuta (aldi bereko dramaturgia: aktoreek antzezten dute). Pertsonaia (aktorea) ikuslea dagoen lekura mugi daiteke, ikuslea hain agerian senti ez dadin. Zer egin behar duen galde diezaioke, eta, ondoren, eszenan aktibatu (aldi bereko dramaturgia). Zer ekintza-aukera ditu Kaik? Zein unetan egin dezake beste zerbait? Ekintza-aukerak aztertu eta hauek eszenan frogatu. 9 “Isilean, hondartzaren amaieran zegoen kobazuloan sartu, eta han ezkutatu zen.” (14-15. orr.) Objektu hiztunak Kasu honetan, objektuek hitz egin dezakete. Horiek testuingurukoak edo pertsonaiarenak izan daitezke. Adibidez, pertsonaia baten logelako objektuek bizia har dezakete eta istorioari informazio gehiago gehituz hitz egiten dute. Beste aukera bat da, zirkuluan, parte-hartzaileak zentroan txandaka sartzea eta logelako objektu gisa kokatzea. Kokatu ondoren, bere buruaz edo kide den pertsonaz hitz egiten dute pixka bat. Zirkulutik datozen galderei erantzun diezaiekete. Zirkuluko pertsonak objektu ere bihur daitezke eta espazio fisikoan kokatu, proposatutakoa osatuz eta beren buruaz hitz eginez. Aldaera bat objektu bat erabiltzea izan daiteke. Adibidez, pertsona batek erratza eusten du eta objektu bihurtzen da. Erratza balitz bezala hitz egiten du. Erratza txandaka pasatzen da, taldeko pertsonek objektua balira bezala hitz egin dezaten. Garrantzitsua da guztion ideiak txertatzea eta kontraesanetan ez sartzea. Paisai hiztuna Naturako elementu eta izakietara eraman daiteke (zuhaitzak, animaliak) Kasu honetan, leku edo paisaia batean parte har dezaketen elementuek ekintzaren kontalari gisa parte hartzea erabaki daiteke.  Txandaka, parte-hartzaile bakoitza kobazuloko paisaia beldurgarriari atxikitzen zaio fisikoki. Irakaslea (IR), Kai paperean, kobazuloan sartzen da. Parte-hartzaile bakoitzak paisaiarekin bat egiten duen heinean, irudikatzen ari dena hitzez adierazten du; adibidez, "Berez mugi daitekeen estalagmita bat naiz". Ideiak ipuin ezagunetatik etor daitezke, edo istorio berriak estimulatzen dituzten ideia berriak izan daitezke. Paisaiak bere istorioak konta ditzake Kai bertatik igarotzen den heinean, adibidez: “Bazen behin estalagmita bizi bat, kulunkatzea gustatzen zitzaiona”. Edo  Zirkulu handian. Kobazuloko objektu bezala sartuko dira partaideak txandaka. Talde guztia zentroan egon arte. Hortik inprobisazioa egin daiteke. Zer nolako interakzioa dute objektuek? Zer nolako gaiak azaldu dira? Eskultura Pertsona batek (eskultorea) beste pertsona bat edo talde txiki bat (buztina) fisikoki manipulatzen duen irudi bat modelatzen du. Eskultoreak zizelkatu egin dezake buztina ukituz eta mugituz edo ispiluan bere jarrera eta adierazpena erakutsiz. Irudia errealista, abstraktua, zehatza edo sinbolikoa izan daiteke (adibidez, pertsonaia baten barne-pentsamenduak erakusten dituen irudi bat zizelkatzea). Hobe da isilik zizelkatzea. Baina beharra ikusiz gero, eskultoreak ahozko jarraibideak eman diezazkioke buztin zatiari. Behin eskultura eginda, denbora bat eman daiteke taldeak eskulturari buruz hausnartzeko eta esanahi posibleak interpretatzeko. Horretarako, taldeak estatuen inguruan mugitzeko aukera izan behar du, hainbat angelutatik ikusteko. Baliagarria da gai edo errealitate jakin bati buruzko pertzepzio indibidualak eta taldekoak aztertzeko. Estatuei plakak jar dakizkieke. Bikoteka egin daiteke. Adibidez, ikaskide bat eskultore gisa hasiko da eta bestea buztin gisa. Edo talde txikietan, eskultore batekin edo birekin eta taldea buztin gisa funtzionatuaz. Talde handian ere egin daiteke. Adibidez, zirkulu bat osatzen da eta bi edo hiru pertsona erdian jartzen dira. Estimulu batetik abiatuta, irudi bat sortzen du/te beren kabuz. Ondoren, zirkuluko edozein pertsona sar daiteke bertan eta eskultura berregin. Banan-banan, taldeak ahal adina irudi proposatzen ditu. Irakaslea rolean (IR) (deskribatuta)  Bikoteka, koban bizi daitezkeen objektuak, izakiak eta abar zizelkatuko dira. Lehenengo bat eskultorea izango da eta gero bestea. Azkenean, parte-hartzaileen eskultura kopuru bera egon behar da.  Eskultura guztien erakusketa bat egin daiteke. Eta irakaslea, Kairen rolean (IR) haien tartetik ibil daiteke. Objektu hiztunen ariketarekin osatu daiteke. Edo  Irakaslea Kairen (IR) rolean kobazuloan zehar ibiltzen da, eta atzetik estatuen talde osoak jarraitzen dio. Irakasleak buelta ematen duen bakoitzean, gela estatua bezala izozten da eta geldi geratzen da.  Irakaslea estatuen albotik igarotzen denean, berriz ere bizitza har dezakete.  Irakaslearen rola taldeko beste edozeinek har dezake.