Estudio de los microvertebrados del Pleistoceno superior de la cueva de Bolinkoba (Abadiño, Bizkaia)
Abstract
En el ejemplar dedicado a: Bolinkoba (Abadiño) y su yacimiento arqueológico: Arqueología de la Arqueología para la puesta en valor de su depósito, a la luz de las excavaciones antiguas y recientes
Full text
2015 k o b i e BAI • 6 Bizkaiko Arkeologi Indusketak 2015 Bizkaiko Arkeologi Indusketak • BAI • 6 kobie Bolinkoba (Abadiño) y su yacimiento arqueológico: Arqueología de la Arqueología para la puesta en valor de su depósito, a la luz de las excavaciones antiguas y recientes ARTÍCULOS EL YACIMIENTO ARQUEOLÓGICO DE BOLINKOBA (ABADIÑO, BIZKAIA). CRÓNICA DE LAS INVESTIGACIONES EN LA CAVIDAD. SECUENCIA ESTRATIGRÁFICA Y CRONOLOGÍA NUMÉRICA. The archaeological site of Bolinkoba (Abadiño, Bizkaia). Chronicle of the researches in the cave. Stratigraphical sequence and numerical chronology Por María-José Iriarte-Chiapusso y Alvaro Arrizabalaga EL REGISTRO SEDIMENTARIO DE LA CUEVA DE BOLINKOBA (ABADIÑO, BIZKAIA): UNA HISTORIA GEOLÓGICA DE RELLENOS Y VACIADOS The sedimentary record of Bolinkoba Cave (Abadiño, Biscay): a filling and erosion history Por Peru Bilbao Lasa, Iñaki Yusta, Arantza Aranburu Artano e Iñigo S.C. Areitio ESTUDIO DE LOS MACROMAMÍFEROS DEL YACIMIENTO DE BOLINKOBA (ABADIÑO, BIZKAIA) Study of large mammal from Bolinkoba site (Abadiño, Bizkaia) Por Pedro Castaños Ugarte y Jone Castaños de la Fuente ESTUDIO DE LOS MICROVERTEBRADOS DEL PLEISTOCENO SUPERIOR DE LA CUEVA DE BOLINKOBA (ABADIÑO, BIZKAIA) Study of the small vertebrates from Upper Pleistocene of Bolinkoba cave (Abadiño, Bizkaia) Por Naroa Garcia-Ibaibarriaga, Aitziber Suárez-Bilbao, Amaia Ordiales Castrillo y Xabier Murelaga Bereicua EL REGISTRO ARQUEOBOTÁNICO DEL YACIMIENTO DE BOLINKOBA (ABADIÑO, BIZKAIA), A LA LUZ DE LAS ÚLTIMAS EXCAVACIONES The archaeobotanical record of Bolinkoba cave (Abadiño, Bizkaia), in the light of recent excavations Por María-José Iriarte-Chiapusso y Miren Ayerdi LOS TECNOCOMPLEJOS LÍTICOS EN EL YACIMIENTO DE BOLINKOBA (ABADIÑO, BIZKAIA). LA CONTRIBUCIÓN DE LAS EXCAVACIONES RECIENTES Lithic technocomplexes at the cave site of Bolinkoba (Abadiño, Bizkaia). The contribution of recent dig seasons Por Alvaro Arrizabalaga y María-José Iriarte-Chiapusso LA BRAMADERA DE HUESO: ANÁLISIS Y DISCUSIÓN CRONOCULTURAL The bone bullroarer: chronocultural analysis and discussion Por Ignacio Barandiarán Maestu LAS CONCHAS MARINAS PERFORADAS DE BOLINKOBA (ABADIÑO, BIZKAIA) Marine shell beads from Bolinkoba (Abadiño, Bizkaia) Por Esteban Álvarez-Fernández GRAFISMOS RUPESTRES GRABADOS EN LA CUEVA DE BOLINKOBA Engraved cave art evidences at Bolinkoba cave Por Marcos García-Diez LA CUEVA DE BOLINKOBA (ABADIÑO) Y SU YACIMIENTO ARQUEOLÓGICO. SECUENCIA GEOARQUEOLÓGICA E INTENTO DE SÍNTESIS DEL PROCESO DE EXCAVACIÓN Y DE LA SERIE ARQUEOLÓGICA RECUPERADA EN LAS SUCESIVAS INVESTIGACIONES The cave of Bolinkoba (Abadiño, Bizkaia) and its archaeological deposit. Geoarchaeological sequence. A synthesis of the excavation process and of the archaeological collection dag in the successive researches Por María-José Iriarte-Chiapusso, Esteban Álvarez-Fernández, Arantza Aranburu, Iñigo S.C.Areitio, Miren Ayerdi, Ignacio Barandiarán, Peru Bilbao, Pedro Castaños, Jone Castaños, Marcos García-Díez, Naroa Garcia-Ibaibarriaga, Xabier Murelaga, Amaia Ordiales, Alejandro Prieto, Aitziber Suárez-Bilbao, Iñaki Yusta y Alvaro Arrizabalaga Bilbao 2015 KOBIE • Serie Excavaciones Arqueológicas - Bizkaiko Arkeologi Indusketak • 6
BAI 6 Bilbao 2015 BolinkoBa (aBadiño) y su yacimiento arqueológico: arqueología de la arqueología para la puesta en valor de su depósito, a la luz de las excavaciones antiguas y recientes María José Iriarte-Chiapusso y Alvaro Arrizabalaga (dirs.) Con la colaboración de: E. Álvarez-Fernández, A. Aranburu, I. S.C. Areitio, M. Ayerdi, I. Barandiarán, P. Bilbao-Lasa, J. Castaños, P. Castaños, M. García-Diez, N. Garcia-Ibaibarriaga, X. Murelaga, A. Ordiales, A. Prieto, A. Suárez-Bilbao, I. Yusta.
ARGITARAZLEA - EDITOR Revista KOBIE Kultura Ondarearen Zerbitzua. Bizkaiko Foru Aldundia Servicio de Patrimonio Cultural. Diputación Foral de Bizkaia María Díaz de Haro, 11 - 6ª planta. 48013 Bilbao (Bizkaia) e-mail: [email protected] Teléfonos Intercambio: 0034.94.4067723 Coordinador: 0034.94.4066957 ZUZENDARIA - DIRECTOR Andoni Iturbe Amorebieta KOORDINATZAILEA - COORDINADOR - MANAGING EDITOR Mikel Unzueta Portilla. Kultura Ondarearen Zerbitzua BFA / Servicio de Patrimonio Cultural DFB KOBIE DIGITALA - KOBIE DIGITAL - DIGITAL KOBIE Kobie aldizkariaren (1969-2015) sail eta edizio monografiko guztiak eskura daude helbide honetan: http:// www.bizkaia.net/kobie La Revista Kobie (1969-2015) puede ser consultada, en todas sus series y ediciones monográficas, acudiendo a la dirección: http://www.bizkaia.net/kobie All series and monographic editions of Kobie Magazine (1969-2015) can be looked ur in the following e-mail address: http://www.bizkaia.net/kobie Portada: Cueva de Bolinkoba por Mª José Iriarte-Chiapusso Depósito Legal: BI-1340 - 1970 ISBN: 978-84-7752-470-X. Título clave: KOBIE ISSN: 0214 - 7971 MAQUETACIÓN E IMPRESIÓN: Flash Composition SL www.flashcomposition.com
3 Serie Bizkaiko arkeologi induSketak - excavacioneS arqueologicaS en Bizkaia, Bai nº6. Bizkaiko Foru aldundia-diputación Foral de Bizkaia. año 2015. BilBao. iSSn 0214-7971 kobie BOLINKOBA (ABADIÑO) Y SU YACIMIENTO ARQUEOLÓGICO ÍNDICE EL YACIMIENTO ARQUEOLÓGICO DE BOLINKOBA (ABADIÑO, BIZKAIA). CRÓNICA DE LAS INVESTIGACIONES EN LA CAVIDAD. SECUENCIA ESTRATIGRÁFICA Y CRONOLOGÍA NUMÉRICA. The archaeological site of Bolinkoba (Abadiño, Bizkaia). Chronicle of the researches in the cave. Stratigraphical sequence and numerical chronology Por María-José Iriarte-Chiapusso y Alvaro Arrizabalaga ................................................................................................................... 5 EL REGISTRO SEDIMENTARIO DE LA CUEVA DE BOLINKOBA (ABADIÑO, BIZKAIA): UNA HISTORIA GEOLÓGICA DE RELLENOS Y VACIADOS The sedimentary record of Bolinkoba Cave (Abadiño, Biscay): a filling and erosion history Por Peru Bilbao Lasa, Iñaki Yusta, Arantza Aranburu Artano e Iñigo S.C. Areitio ............................................................................... 89 ESTUDIO DE LOS MACROMAMÍFEROS DEL YACIMIENTO DE BOLINKOBA (ABADIÑO, BIZKAIA) Study of large mammal from Bolinkoba site (Abadiño, Bizkaia) Por Pedro Castaños Ugarte y Jone Castaños de la Fuente ............................................................................................................... 103 ESTUDIO DE LOS MICROVERTEBRADOS DEL PLEISTOCENO SUPERIOR DE LA CUEVA DE BOLINKOBA (ABADIÑO, BIZKAIA) Study of the small vertebrates from Upper Pleistocene of Bolinkoba cave (Abadiño, Bizkaia) Por Naroa Garcia-Ibaibarriaga, Aitziber Suárez-Bilbao, Amaia Ordiales Castrillo y Xabier Murelaga Bereicua .................................... 113 EL REGISTRO ARQUEOBOTÁNICO DEL YACIMIENTO DE BOLINKOBA (ABADIÑO, BIZKAIA), A LA LUZ DE LAS ÚLTIMAS EXCAVACIONES The archaeobotanical record of Bolinkoba cave (Abadiño, Bizkaia), in the light of recent excavations Por María-José Iriarte-Chiapusso y Miren Ayerdi ............................................................................................................................. 121 LOS TECNOCOMPLEJOS LÍTICOS EN EL YACIMIENTO DE BOLINKOBA (ABADIÑO, BIZKAIA). LA CONTRIBUCIÓN DE LAS EXCAVACIONES RECIENTES Lithic technocomplexes at the cave site of Bolinkoba (Abadiño, Bizkaia). The contribution of recent dig seasons Por Alvaro Arrizabalaga y María-José Iriarte-Chiapusso ................................................................................................................... 127 LA BRAMADERA DE HUESO: ANÁLISIS Y DISCUSIÓN CRONOCULTURAL The bone bullroarer: chronocultural analysis and discussion Por Ignacio Barandiarán Maestu ..................................................................................................................................................... 149 LAS CONCHAS MARINAS PERFORADAS DE BOLINKOBA (ABADIÑO, BIZKAIA) Marine shell beads from Bolinkoba (Abadiño, Bizkaia) Por Esteban Álvarez-Fernández ....................................................................................................................................................... 159 GRAFISMOS RUPESTRES GRABADOS EN LA CUEVA DE BOLINKOBA Engraved cave art evidences at Bolinkoba cave Por Marcos García-Diez .................................................................................................................................................................. 165 LA CUEVA DE BOLINKOBA (ABADIÑO) Y SU YACIMIENTO ARQUEOLÓGICO. SECUENCIA GEOARQUEOLÓGICA E INTENTO DE SÍNTESIS DEL PROCESO DE EXCAVACIÓN Y DE LA SERIE ARQUEOLÓGICA RECUPERADA EN LAS SUCESIVAS INVESTIGACIONES The cave of Bolinkoba (Abadiño, Bizkaia) and its archaeological deposit. Geoarchaeological sequence. A synthesis of the excavation process and of the archaeological collection dag in the successive researches Por María-José Iriarte-Chiapusso, Esteban Álvarez-Fernández, Arantza Aranburu, Iñigo S.C.Areitio, Miren Ayerdi, Ignacio Barandiarán, Peru Bilbao, Pedro Castaños, Jone Castaños, Marcos García-Díez, Naroa Garcia-Ibaibarriaga, Xabier Murelaga, Amaia Ordiales, Alejandro Prieto, Aitziber Suárez-Bilbao, Iñaki Yusta y Alvaro Arrizabalaga ....................................................................................... 173
ESTUDIO DE LOS MICROVERTEBRADOS DEL PLEISTOCENO SUPERIOR DE LA CUEVA DE BOLINKOBA (ABADIÑO, BIZKAIA) 113 Serie Bizkaiko arkeologi induSketak - excavacioneS arqueologicaS en Bizkaia, Bai nº6. Bizkaiko Foru aldundia-diputación Foral de Bizkaia. año 2015. BilBao. iSSn 0214-7971 kobie KOBIE: Serie Bizkaiko Arkeologi Indusketak - Excavaciones Arqueologicas en Bizkaia, BAI nº6: 113-120 Bizkaiko Foru Aldundia-Diputación Foral de Bizkaia Bilbao - 2015 ISSN 0214-7971 ESTUDIO DE LOS MICROVERTEBRADOS DEL PLEISTOCENO SUPERIOR DE LA CUEVA DE BOLINKOBA (ABADIÑO, BIZKAIA) Study of the small vertebrates from Upper Pleistocene of Bolinkoba cave (Abadiño, Bizkaia) Naroa Garcia-Ibaibarriaga1 Aitziber Suárez-Bilbao2 Amaia Ordiales Castrillo2 Xabier Murelaga Bereicua2 Palabras clave: Cornisa Cantábrica. Microvertebrados. Pleistoceno Superior. Gako-Hitzak: Goi Pleistozenoa. Kantauriar Erlaitza. Mikroornodunak. Key words: Cantabrian Range. Upper Pleistocene. Small vertebrates. RESUMEN En este trabajo se recogen los resultados del estudio microfaunístico del yacimiento de Bolinkoba (Abadiño, Bizkaia). Este análisis ha proporcionado restos de un mínimo de 98 individuos repartidos en 14 taxones: un glírido ( Glis glis), siete cricétidos ( Arvicola amphibius, Arvicola sapidus, Pliomys lenki, Microtus oeconomus, Microtus agrestis, Microtus arvalis, Microtus (Terricola ) sp.), un múrido ( Apodemus sylvaticus-flavicollis), cuatro insectívoros (S orex araneus-coronatus, Sorex minutus, Crocidura russula, Talpa sp.) y un ánguido ( Anguis fragilis ). En conjunto, la acumulación de microvertebrados ha resultado ser exigua, por lo que la interpretación paleoambiental ha de ser considerada con precaución. Esta asociación, indica que las condiciones ambientales a lo largo de la secuencia estratigráfica (contamos con capas de cronología Musteriense, Auriñaciense Evolucionado y Gravetiense) fueron frías, si bien en ningún caso lo suficientemente extremas como para implicar la desaparición de las especies boscosas y la presencia de taxones estépicos. 1 Departamento de Geografía, Prehistoria y Arqueología, Facultad de Letras, Euskal Herriko Unibertsitatea UPV/EHU, c/ Tomás y Valiente s/n, 01006 Vitoria-Gasteiz. E-mail: [email protected]. 2 Departamento de Estratigrafía y Paleontología, Facultad de Ciencia y Tecnología, Euskal Herriko Unibertsitatea UPV/EHU, Barrio Sarriena s/n, 48940 Leioa. E-mail: aitziber[email protected]; [email protected]; xabier[email protected].
N. GARCIA-IBAIBARRIAGA, A. SUÁREZ-BILBAO, A. ORDIALES CASTRILLO Y X. MURELAGA BEREICUA 114 Serie Bizkaiko arkeologi induSketak - excavacioneS arqueologicaS en Bizkaia, Bai nº6. Bizkaiko Foru aldundia-diputación Foral de Bizkaia. año 2015. BilBao. iSSn 0214-7971 kobie LABURPENA Lan honetan Bolinkoba (Abadiño, Bizkaia) aztarnategiko ikerketa mikrofaunistikoaren emaitzak aurkezten dira. Gutxienezko 98 mikroornodun indibiduo antzeman dira, 14 taxoi desberdinetan bana daitezkeenak: glirido bat ( Glis glis), zazpi krizetido ( Arvicola amphibius, Arvicola sapidus, Pliomys lenki, Microtus oeconomus, Microtus agrestis, Microtus arvalis, Microtus (Terricola ) sp.), murido bat ( Apodemus sylvaticus-flavicollis), lau intsektiboro (S orex araneus-coronatus, Sorex minutus, Crocidura russula, Talpa sp.) eta saurio bat ( Anguis fragilis ). Orokorrean, mikroornodunen multzoa nahiko murritza da, eta hori dela ondorio paleoklimatikoak zuhurtziaz hartu behar dira. Ornodun txikien arabera sekuentzia estratigrafiko honetako (Moustier, Aurignac Aldi Garatu eta Gravete Aldiko aztarnak antzeman dira) egoera klimatikoa nahiko hotza izan zen orokorrean. Hala ere, egoera klimatikoa inoiz ez zen izango basoen desagerpena eta esteparekin lotutako taxoien ugaritzea ekartzeko bezain hotza. ABSTRACT This paper provides the study of the microvertebrates assemblage from the site of Bolinkoba (Abadiño, Bizkaia). A minimum of 98 individuals have been successfully identified, representing 14 taxa: one glirid ( Glis glis), seven cricetids ( Arvicola amphibius, Arvicola sapidus, Pliomys lenki, Microtus oeconomus, Microtus agrestis, Microtus arvalis, Microtus (Terricola ) sp.), one murid ( Apodemus sylvaticus-flavicollis), four insectivores (S orex araneus-coronatus, Sorex minutus, Crocidura russula, Talpa sp.) and one saurian ( Anguis fragilis ). Altogether, microvertebrates accumulation is exiguous, so the paleoenvironmental interpretation has to be considered with caution. According to these remains, environmental conditions throughout the stratigraphic sequence (it comprises three chrono-cultural units: Mousterian, Evolved Aurignacian and Gravettian) were cold, although not harsh enough to involve the disappearance of forest species and the presence of steppic taxa.
ESTUDIO DE LOS MICROVERTEBRADOS DEL PLEISTOCENO SUPERIOR DE LA CUEVA DE BOLINKOBA (ABADIÑO, BIZKAIA) 115 Serie Bizkaiko arkeologi induSketak - excavacioneS arqueologicaS en Bizkaia, Bai nº6. Bizkaiko Foru aldundia-diputación Foral de Bizkaia. año 2015. BilBao. iSSn 0214-7971 kobie O34). Los 57 litros de sedimento recogidos se han lavado con agua, utilizando un tamiz superior de 2 mm de luz de malla y uno inferior de 0,5 mm. Asimismo, los restos fósiles se separaron de la muestra estéril, se clasificaron y fotografiaron con ayuda de una lupa binocular (Nikon SMZ-U) que tiene acoplada una cámara digital Nikon DIGITAL SIGHT DS-L1 del Departamento de Estratigrafía y Paleontología de la Facultad de Ciencia y Tecnología de la UPV/EHU. La identificación de los diferentes taxones de roedores e insectívoros ha sido realizada a partir de la morfología y talla procedentes, tanto de las piezas dentarias, como de otras piezas anatómicas representativas, aunque en el caso de los arvicolinos se ha estimado únicamente en base al primer molar inferior. La nomenclatura sistemática de los micromamíferos analizados en este estudio se basa en los trabajos de Waddell et al. (1999) y Wilson y Reeder (2005), mientras que la descripción de los diversos elementos sigue los trabajos de van der Meulen (1973) para los dientes de arvicólidos, Pasquier (1974) para el género Apodemus , Reumer (1984) para los insectívoros y Rümke (1985) para los tálpidos. Por último, la discriminación de las especies del género Arvicola se ha llevado a cabo en función del índice SDQ de Heinrich (1982). Por su parte, los escasos restos de reptiles identificados en Bolinkoba corresponden a osteodermos de Anguis fragilis . Asimismo, se han recuperado algunas vertebras de ictiofauna, pendientes de estudio. La proporción relativa de las especies viene dado por el número mínimo de individuos (NMI), calculado contabilizando el elemento diagnóstico en cada especie y teniendo en cuenta su posición esquelética (izquierdo o derecho). Para interpretar en clave ecológica la asociación microfaunística de Bolinkoba, hemos considerado la información corológica y los datos ecológicos de las especies presentes en el yacimiento (hábitat y biología), descritos en diversos estudios precedentes de diversos autores (Cuenca-Bescós et al . 2008; Palomo y Gisbert 2005; Pemán, 1985; Pleguezuelos et al . 2002; Pokines 1998 y Sesé 2005). 3. CONSIDERACIONES TAFONÓMICAS El estado de conservación de los restos de microvertebrados recuperados en el yacimiento de Bolinkoba no permite conocer el agente primario de la tafocenosis. Como en el caso de la mayoría de las acumulaciones en cueva, es probable que el conjunto de microrestos haya sido producida mayormente por la acción de depredadores, como rapaces y/o pequeños mamíferos, si bien los procesos postdeposicionales sufridos por esta acumulación han desfigurado las posibles marcas de digestión. Según la media de los valores de todas las capas, tal y como se aprecia en la Figura 1, los procesos sufridos por los restos acumulados en las dos áreas de excavación (zona B –O34y zona C –N24-) son diferentes, con diferencias en los porcentajes de conservación de los elementos anatómicos. Sin embargo, hay que tener en cuenta que algunas capas han resultado ser estériles en microvertebrados, mientras que otras únicamente han proporcionado un par de fósiles. Todo ello, unido al bajo número de individuos, puede alterar los resultados, sobre-valorando el conjunto fósil en comparación con otras acumulaciones. 1. INTRODUCCIÓN Durante los últimos años los estudios de las ocupaciones humanas en la Cornisa Cantábrica se han incrementado considerablemente. A la luz de nuevas excavaciones (Askondo –Mañaria-, Arlanpe –Lemoa-, Baltzola –Dima-, Ezkuzta –Azpeitiaetc.), y la revisión de yacimientos conocidos con una metodología actualizada (Lezetxiki en Arrasate o Santimamiñe en Kortezubi), se están produciendo cambios en el conocimiento de estas sociedades. Sin embargo, uno de los mayores cambios se debe a la incorporación en estos trabajos de especialistas de diversos campos, que conjuntamente aportan una visión más cercana a la de estos grupos. Así, los estudios microfaunísticos han sido integrados en estos proyectos ante su gran utilidad a la hora de reconstruir el paleoambiente y el paleoclima del pasado. Los microvertebrados, entendidos en este trabajo como los órdenes, familias o géneros de roedores, insectívoros, y reptiles, constituyen una parte porcentual importante de los restos óseos fósiles hallados en los yacimientos del Pleistoceno. Asimismo, su estrecha vinculación con unas características y condiciones ambientales precisas los convierte en unos indicadores precisos de los cambios climáticos y ambientales de escala local. En el presente trabajo se presentan los resultados del estudio de los restos de microvertebrados hallados en las recientes excavaciones en el yacimiento de Bolinkoba (Abadiño, Bizkaia), conjunto microfósil que, si bien exiguo, abre una ventana más para el conocimiento del medioambiente de esta zona, sumándose a los estudios de Askondo (Murelaga et al. 2012), Arlanpe (GarciaIbaibarriaga et al. 2013) o Baltzola (En preparación). La cueva se localiza en las faldas del monte Untzillatx, en el desfiladero de Atxarte, a 388 m.s.n.m (coordenadas geográficas: Long. 01° 03’ 12” - Lat. 43° 07’ 34”). El depósito arqueológico fue descubierto por J. M. de Barandiarán en 1931 y excavado entre 1932 y 1933 junto con T. de Aranzadi, identificando una secuencia estratigráfica compuesta por diversos niveles del Paleolítico Superior: Gravetiense, Solutrense, Magdaleniense Inferior, Magdaleniense Final-Aziliense (Iriarte-Chiapusso y Arrizabalaga 2012). Tras la actuación desmedida del Marques del Loriana, de la que apenas disponemos datos, las investigaciones fueron retomadas en 2008, con la limpieza, valoración, excavación del exiguo testigo y muestreo intensivo (Iriarte-Chiapusso y Arrizabalaga 2012). 2. METODOLOGÍA Se han recuperado un total de 7312 fragmentos de huesos, incluyendo restos óseos desarticulados y piezas dentarias identificables y no identificables de microvertebrados. De la secuencia estratigráfica conservada, el sedimento para el estudio microfaunístico fue recuperado de todas las capas del cuadro N24 (capas 1 al 13) y de algunas capas del cuadro O34 (capas 4 al 16). En concreto, se recogió la tierra del sector 2 del cuadro N24 y del sector 7 del cuadro O34, de 0.33 m2 cada uno. Sin embargo, algunas de estas capas han resultado estériles en restos de microfósiles (capas 11, 14 y 16 del O34) o no han aportado elementos identificables a nivel de género y/o especie (capa 3 del N24 y capa 6 del