Hazkunde ekonomikotik haratago: giza garapena azaltzen duten faktoreen analisi ekonometrikoa

HAZKUNDE EKONOMIKOTIK HARATAGO: GIZA GARAPENA AZALTZEN DUTEN FAKTOREEN ANALISI EKONOMETRIKOA. Gradu Amaierako Lana EAZ eta Zuzenbideko Gradu Bikoitza 2024/2025 Egilea: Uxue Unamunzaga Morato Zuzendaria: Jone Ascorbebeitia Bilbatua 1 AURKIBIDEA TAULEN AURKIBIDEA ....................................................................................................... 2 GRAFIKOEN AURKIBIDEA ................................................................................................ 2 LABURPENA........................................................................................................................ 3 1. SARRERA ......................................................................................................................... 4 2. DATUEN ANALISI DESKRIBATZAILEA ........................................................................ 6 2.1. Giza Garapenaren Indizea ............................................................................................ 7 2.2. Aldagai sozioekonomikoen azterketa ............................................................................ 9 2.2.1. Berotegi-efektuko gasen emisioak ......................................................................... 10 2.2.2. Osasun zaurgarritasun indizea ............................................................................. 11 2.2.3. Industria-balioa ................................................................................................... 12 2.2.4. Hiri-biztanleria .................................................................................................... 14 2.2.5. Gobernuak heziketan egindako inbertsioa ............................................................ 16 2.2.6. Administrazio publikoen osasun-gastua ................................................................ 18 3. ANALISI EKONOMETRIKOA ....................................................................................... 19 3.1. Erregresio linealeko eredua ........................................................................................ 19 3.2. Zehaztapen ez-linealeko eredua .................................................................................. 23 4. ONDORIOAK .............................................................................................................. 30 BIBLIOGRAFIA ................................................................................................................. 32 ERANSKINAK .................................................................................................................... 35 2 TAULEN AURKIBIDEA 1. Taula: GGI-aren estatistiko deskribatzaileak ……………………………………………. 7 2. Taula: Aldagai sozioekonomikoen estatistiko deskribatzaileak …………………………. 9 3. Taula: Hiri-biztanleriaren batezbestekoa kontinente bakoitzeko ……...………………... 15 4. Taula: Estimatutako (1) Ereduaren Bariantzaren Inflazio Faktoreak …………………… 20 5. Taula: Zehaztapen linealeko ereduen estimazio emaitzak ………………………………. 23 6. Taula: Zehaztapen ez-linealeko ereduaren estimazio emaitzak ………………………..... 25 GRAFIKOEN AURKIBIDEA 1. Grafikoa: Kontinente bakoitzeko lagineko herrialdeen portzentaia …………………….... 7 2. Grafikoa: GGIaren maiztasun grafikoa …………………………………………………… 8 3. Grafikoa: Berotegi-efektuko gas emisioen batezbestekoa kontinente bakoitzeko ….....… 10 4. Grafikoa: Herrialde maiztasuna OZIren arabera ………………………………………….. 12 5. Grafikoa: Industria balioren bataz bestekoa kontinente bakoitzeko ……………………... 13 6. Grafikoa: Heziketa Inbertsioaren banaketa herrialdearen arabera (BPG-aren %tan) ……. 16 7. Grafikoa: Heziketa Inbertsioaren balio maximoa kontinente bakoitzeko …………….….. 17 8. Grafikoa: Heziketa Inbertsioaren bataz bestekoa kontinente bakoitzeko ………………… 18 9. Grafikoa: OG-ren balio maximoak kontinente bakoitzeko ………………………….…… 19 10. Grafikoa: OG-ren bataz bestekoa kontinente bakoitzeko ………………………………. 19 11. Grafikoa: GGI eta OG aldagaien arteko X-Y grafikoa ……………………………….… 24 3 LABURPENA Azken hamarkadetan, Giza Garapenaren Indizea (GGI) herrialdeen ongizatea kalifikatzeko erreferentziazko indizea bilakatu da, osasuna, hezkuntza eta diru-sarrerak bezalako funtsezko dimentsioak barne hartzen dituela. Horrela, GGIak azken urteetan izandako dezelerazioak eta honek eragindako munduko herrialdeen arteko desberdintasunen areagotzeak, kezka handia zabaldu du mundu mailako nazioarteko erakunde desberdinetan. Azterlan honetan, herrialdeetako giza garapenean eragina duten faktore ekonomikoak, sozialak eta ingurumenekoak aztertzen dira, eredu ekonometriko desberdinen estimazioaren bitartez. Zehazki, berotegi-efektuko gasen emisioak, osasun-kalteberatasun indizea, industria-balioa, hiri-biztanleria, hezkuntza inbertsioa eta osasun gastu publikoa aztertzen dira. Bestalde, kontinente batean edo bestean kokatua egoteak GGI mailan nabarmen eragiten duen eta osasun gastuaren eragina GGIarekiko lineala den analizatzen da baita. Horrela, emaitzek frogatzen dute aldagai sozial eta ingurumenekoek eragin esanguratsua dutela GGIan, batez ere, gobernuak egindako gastu-publikoak, urbanizazio mailak eta osasunsistemaren ahultasunak. Beraz, argi geratzen da giza garapena hazteko beharrezkoa dela hazkunde ekonomikoaz haratago begiratzen duten politika publikoak ezartzea. HITZ GAKOAK: Giza Garapena, ingurumena, zaurgarritasuna, osasun gastua, heziketa inbertsioa. ABSTRACT In recent decades, the Human Development Index (HDI) has become the benchmark for classifying the well-being of countries, as it includes key dimensions such as health, education and income. The slowdown experienced by the HDI in recent years and the increase in inequalities between the countries around the world has caused great concern in different international organisations worldwide. This study analyses the economic, social, and environmental factors that influence human development in countries through the estimation of different econometric models. Specifically, it analyses greenhouse gas emissions, the health vulnerability index, industry-value, urbanpopulation, educational investment, and public spending on health. On the other hand, it analyses whether its location on one continent or another significantly affects the HDI level and whether the impact of health spending is linear with respect to HDI. The results show that social and environmental variables have a significant impact on the HDI, especially government public spending, the level of urbanization and the weakness of the health system. It is therefore clear that the growth of human development requires the establishment of public policies that look beyond economic growth. KEY WORDS: Human Development, environment, vulnerability, health spending, educational investment. 4 1. SARRERA Giza garapenari gero eta arreta handiagoa jarri izan zaio azken urteotan, bai eremu akademikoan, bai herrialde desberdinetako gobernuek diseinatutako politika publikoetan. Garapenerako Nazio Batuen Programak (GNBP) duela gutxi argitaratutako txostenak adierazi duen bezala, Giza garapenak aurrekaririk gabeko dezelerazioa jasaten ari du, 35 urtetan izan duen mailarik baxuenera jaitsi delarik. Adituek espero zutenaren kontra, 2020ko krisiaren ondoren ez da susperraldirik gertatu, eta 1990. urtetik geroztiko hazkunderik txikiena eman da, aurrerapen globalerako kezkagarria izanik (Achim Steiner, GNBP-ren administratzailea, 2025). Dezelerazio honen ondorioz, herrialde aberatsen eta pobreen arteko desberdintasuna hazi egin da, herrialde pobreak pobreago bihurtuz, eta aberatsak aberatsago. Hori gutxi balitz, orain arte eman den aurrerapen eskas hau normalizatzen bada, 2030. urterako ezarri diren helburuak ez dira beteko, eta mundu hau aldaketa ekonomiko eta ekologikoei aurre egiteko ahulagoa eta zatituagoa bilakatuko da (Achim Steiner, 2025). Beraz, ezinbestekoa da egoera honi aurre egitea eta giza garapenaren hazkunde garrantzitsu bat lortzeko beharrezkoak diren neurriak ezartzea. Giza Garapen Indizea (GGI), bizi-itxaropena, hezkuntza eta sarrera-mailak kontuan hartzen dituen neurri konposatua da. Adierazle hau Garapenerako Nazio Batuen Programak (GNBP) sortu zuen, munduko herrialdeak giza garapenaren lau mailatan sailkatzeko asmoz: oso altua, altua, ertaina eta baxua. Horrela, GGI-ak hazkunde ekonomikotik haratago doan ikuspuntu zabalago bat islatzen du, gizartearen ongizatean eragiten duten bestelako aldagaiak kontuan hartuz, hala nola, hezkuntza, osasuna eta bizi-maila. Izan ere, GNBP-k adierazi duenez, herrialde bateko giza garapenaren hazkundea lortzeko, hazkunde ekonomikoaz haratago begiratu behar dugu, herritarren heziketan, nutrizioan, osasunean eta lan-trebetasunetan inbertituz. Beraz, jakinda giza garapenaren azterketa burutzea ezinbestekoa dela herrialde bateko ongizatea bere osotasunean ezagutzeko, azterlan honetan, herrialde desberdinen giza garapenaren mailan eragina duten elementu sozioekonomikoetan sakonduko dugu. Puntu honetatik abiatuta, azterketa ekonometriko baten bitartez, hurrengo faktore ekonomiko, sozial eta ingurumen-faktoreek GGI-an duten eragina ikertuko da: berotegi-efektuko gasen emisioak, osasun zaurgarritasuna, industria-balioa, hiri-biztanleria, gobernuek heziketan egindako inbertsioa eta osasun-gastua. Alde batetik, gero eta nabariagoa da ingurumen-inpaktuak giza garapenarekiko eragin zuzena duela, kutsadurarekiko esposizioak herritarren osasuna eta bizi-kalitatea kaltetzen dituelako. Hori dela eta, berotegi-efektuko gasen emisioak kontsideratu ditugu, GNBP-ak 2020an egindako azterlanak dimentsio berri hau gehitu bait du GGI-ren bertsio berrian, ingurumen degradazioari aurre egiteko neurririk gabe ez delako posible aurrerapenik lortzea (Aclima, 2020). Bigarrenik, ND-GAIN-aren Osasun Zaurgarritasun Indizeak adierazten du, herrialde baten osasun-sistema zein ahula edo sendoa den klima-aldaketek eragin ditzaketen osasun-arriskuei 5 aurre egiteko. Indize honen balioa oso altua bada, herritarren osasun maila eta bizi-itxaropena onak ez direla adierazten da, herrialdeko garapen mailan negatiboki eraginez. Beste alde batetik, hiri-biztanleria eta industria-balioaren adierazleei dagokienez, frogatu egin da, urbanizazio mailak eta garapen industrialak eragin positiboa dutela giza garapenean. Konkretuki, urbanizazioak, zerbitzu publikoetara, kalitatezko osasunera eta hezkuntza publikora sarrera erraztu eta ahalbidetzen duenez, herritarren bizi-kalitatea eta ongizate soziala handitzen du (Tripathi, 2021; Kalediene eta Petrauskiene, 2000; Shahbaz et al. 2016). Konkretuki, Tripathi-k (2021) adierazi duen bezala, urbanizazioak jarduera ekonomikoaren, enplegurako sarreraren eta oinarrizko zerbitzuetarako sarbidea hobetzea laguntzen du. Horrez gain, Kalediene eta Petrauskiene-k (2000) aurkitu zuten, hiri-biztanleriak osasun-laguntzarako sarbidea hobea izateak, hezkuntza-aukera gehiago eta azpiegitura sozioekonomiko hobeak bermatzen dituela. Bestalde, modu zuzen zein zeharka, herritarren bizi-itxaropenean eragiten du diru-sarrerak handitzearen bitartez, bai eta heziketa eta osasun-zerbitzu hobeak eskainiz (Shahbaz et al., 2016). Guzti hori dela eta, argi dago urbanizazioaren eragin positiboa giza garapenarekiko. Bestetik, faktore instituzional eta ekonomikoek eta ingurumen-kalitateak giza garapenean eragiten dute (Ali et al., 2023). Hain zuzen ere, herrialde bateko gobernantza mailak eragin nabaria du, konkretuki, baliabide publikoen esleipenari (adibidez, hezkuntza eta osasun zerbitzu hobeak eskaintzera bideratzea), politika inklusiboagoak ezartzeari eta eraginkortasun administratibo handiagoa lortzeari dagokienez. Azkenik, heziketa inbertsioari eta osasun gastuari dagokienez, herrialde bateko gobernantza mailak nabari eragin dezake herrialdeen garapen mailan. Izan ere, herrialde bateko gobernuak baliabide publikoen esleipen egokia burutzen badu, politika inklusiboagoak ezartzen baditu eta eraginkortasun administratibo handiago bat lortzen badu, giza garapen maila altuago bat lortuko da (Ali et al., 2023). Azterlan hau Nazio Batuen Batzar Nagusiak ezarritako Garapen Jasangarrirako Helburuekin (GJH), Agenda 2030ren parte bezala ezagutzen direnak (ikusi 1. Irudia), guztiz erlazionatuta dago. Konkretuki, 1., 3., 4., 8., 10. helburuekin: - 1. Helburua: Pobreziaren amaiera. Helburu honekin muturreko pobreziarekin bukatzea nahi da. Izan ere, herrialde bateko giza garapen maila guztiz erlazionatuta dago pobreziarekin, geroz eta giza garapen altuagoa izan, geroz eta pobrezia maila txikiagoa izango du eta. Beraz, giza garapenean positiboki eta negatiboki eragiten duten faktore sozioekonomikoak ezagutzea lagungarria izango da mundu mailako gobernu desberdinentzat, erraz jakingo dutelako zein diren beraien ahuleziak eta zein faktoretan jarri behar duten garrantzia beraien garapen maila altuago bat lortzeko eta, ondorioz, pobrezia maila murrizteko. - 3. Helburua: Osasuna eta ongizatea. Helburu honen bitartez, osasun-estaldura unibertsala lortu nahi da, hau da, guztiontzako sendagaiak, txertoak eta osasun-zerbitzu eskuragarriak lortzea, epidemiak eta osasun arazo larriak ekiditeko asmoz. Horretarako, beharrezkoa da herrialde bakoitzak osasun-sistemara bideratutako inbertsioa handitzea. Zenbat eta osasun-sistema sendoagoa izan, orduan eta gizarte osasuntsuagoa izango da, 6 eta ondorioz, bizi-itxaropena ere handituko da. Faktore horiek guztiek giza garapenean eragin zuzena dute, eta alderantziz. - 4. Helburua: Kalitatezko hezkuntza. Herrialde batek kalitatezko hezkuntza bat lortu dezan beharrezkoa da hezkuntzara bideratutako inbertsio maila handitzea, derrigorrezko eta doako hezkuntza bermatzea, irakasle kopurua handitzea eta oinarrizko eskola-azpiegitura hobetzea. Behin kalitatezko hezkuntza bat lortzean, herrialdearen garapena hobetzea lortuko da. - 10. Helburua: Desberdintasunak murriztea. Pertsonen arteko desberdintasunak garapen sozial eta ekonomikoa mehatxatzen du, pobreziaren murrizketa geldiarazten duelako eta, aldi berean, delinkuentzia, gaixotasunak eta ingurumen-degradazioa eragin ditzakeelako. Beraz, ezinezkoa da garapen iraunkorra lortzea pertsonen arteko desberdintasunak ezabatu gabe. Eta, ondorioz, zaila izango da ere herrialdeen garapen maila altuena lortzea desberdintasun nabarmenak existitzen diren bitartean. Hurrengo atalean azterlanean zehar erabilitako datu desberdinen analisi deskribatzailea burutuko da. Alde batetik, kontuan izandako lagina aurkeztuko da eta datuak zein iturritatik lortu diren aipatuko dugu. Ondoren, Giza Garapen Indizearen eta gainontzeko faktore sozioekonomikoen estatistikoak aztertuko dira, eta kontinentez-kontinenteko analisia burutuko da, datu eta herrialde deigarrietan arreta jarriz. 2. DATUEN ANALISI DESKRIBATZAILEA Lehenik eta behin, lanean zehar erabiliko ditugun datuen jatorria eta deskribapena azalduko ditugu. Azterlan honetan erabilitako datuak nazioarte mailako hainbat iturri ofizialetatik lortu ditugu. Alde batetik, Giza Garapenaren Indizea (GGI) Nazio Batuen Garapenerako Programatik (GNBP) hartu dugu. Osasun Zaurgarritasun Indizearen (OZI) inguruko datuak, ‘ND-GAIN’ webgunetik lortu dira. Eta azkenik, gainontzeko faktoreei buruzko datuak Munduko Bankuaren ‘World Development Indicators’ (WDI) deituriko datu-basetik lortu ditugu. Iturria: Norberak egina 1. Irudia: Garapen Jasangarrirako Helburuak 7 Lagina munduko 146 herrialdez osatuta dago, 2022. urteko datuak kontuan hartuz. 1.grafikoan ikusi daitekeen bezala, herrialde gehienak Afrika, Asia eta Europakoak dira, Afrikakoek laginaren %29a, eta Europa eta Asiakoek bakoitzak %25a betetzen dutelarik. Ondoren, Amerikako herrialdeak ditugu, laginaren %16a osatzen dutenak. Azkenik, Ozeaniako herrialdeak ditugu, soilik laginaren %5a osatzen dutenak. 2.1. Giza Garapenaren Indizea Giza Garapenaren Indizea GNBP-k sortutako adierazle bat da, herrialde bakoitzaren aurrerabide-maila ezagutzera ematen duen erreferentziazko indizea bilakatu dena. Konkretuki, herrialde bakoitzaren bizi-itxaropena, hezkuntza eta sarrera-mailak kontuan hartzen ditu, hauen garapen maila sailkatzeko asmoz. Horrela, adierazle hau puntutan neurtzen da, 0 eta 100 arteko balioak hartzen dituelarik. Beraz, indizeak zenbat eta balio handiagoa hartu, herrialdearen giza garapen maila handiagoa dela adierazten du. 1. taula: GGI-aren estatistiko deskribatzaileak GGI Batazbestekoa Min Mediana Max Desb. Tip. Totala 71,235 38 73,75 96,7 16,503 Afrika 53,631 38 50,2 80,2 12,218 Amerika 75,283 55 76,4 92,7 9,9109 Asia 73,546 46,2 74,1 94,9 12,508 Europa 86,706 68 89,4 96,7 8,2485 Ozeania 71,712 56,2 71,55 94,6 11,864 1. grafikoa: Kontinente bakoitzeko lagineko herrialdeen portzentaia Iturria: Norberak eginda Iturria: Norberak egina 8 GGIaren estatistikoen analisiarekin hasiz, 1.taulak mundu mailako GGI totalaren eta kontinenteen arabera sailkatutako herrialdeen GGI-aren estatistiko deskribatzaileak jasotzen ditu. Horrela, bost neurri aurkezten dira: batazbestekoa, balio minimoa, mediana, balio maximoa eta desbiderazio tipikoa. 1. taulako emaitzei erreparatuz, laginean barneratutako herrialde guztien GGI-aren bataz bestekoa 71,235 puntukoa da. Hortaz, lagineko herrialde gehienek GGI ertain-altua dutela ondorioztatu daiteke. Medianari dagokionez, 73,75 puntukoa da, hots, bataz bestekoa baino zertxobait altuagoa. Horrek esan nahi duena da, lagineko herrialdeen erdiak 73,75 puntu baino gutxiagoko GGI-a dutela. Bestalde, balio minimoa 38 puntutan kokatzen da eta Afrikako herrialde batean aurkitzen da, konkretuki, Cote d’Ivoren. Honekin lotuta, bataz besteko baxuena duen kontinentea Afrika da, 53,631 punturekin, bataz besteko globala baino nabarmen txikiagoa. Honek argi uzten duena da, azpigaratutako kontinente baten aurrean aurkitzen garela, Afrikako herrialdeetan giza garapen maila baxuenak aurkitzen direlarik. Maximoa aldiz, 96,7 puntukoa da, eta Europan kokatzen da, zehazki, Suitzan. Gainera, Europa da ere GGIaren bataz besteko altuena duen kontinentea, 86,706 puntukoa hain zuzen ere. Horrela, mundu mailako herrialdeen arteko desberdintasun handi bat egon daitekeela pentsatu genezake kontinentez-kontinente. Desbideratze tipikoa kontuan hartuta, kontinente bakoitzeko herrialdeen eta munduko herrialdeen datuen arteko barreiadura aztertu dezakegu. Esaterako, Europak desbiderazio tipiko baxuena dauka, beraz, bertako herrialdeen giza garapen mailaren arteko berdintasun-maila altu bat dagoela ondorioztatu daiteke. Aldiz, Afrikak desbiderazio tipiko altua du, herrialdeen arteko GGIan desberdintasun handiak daudela adierazten duelarik. Azkenik, GGI osoaren desbiderazio tipikoa ere altua da, hortaz, argi dago, kontinentez-kontinenteko desberdintasunetik haratago, munduko herrialdeen arteko giza garapen mailan ere alde handiak daudela. Herrialdeen arteko giza garapen mailaren banaketa aztertzeko, Nazio Batuen arabera, garapen maila hurrengo graduetan sailkatzen da (Nazio Batuen Garapenerako Programa, 2023-2024): oso altua (80 puntutik gorakoa), altua (70 eta 80 artekoa), ertaina (55 eta 70 artekoa) eta baxua (55 baino baxuagoa). 2. grafikoa: GGIaren maiztasun grafikoa herrialdeka Iturria: Norberak egina 0 20 40 60 80 100 GGI < 25 25 ≤ GGI < 50 50 ≤ GGI < 75 75 ≤ GGI ≤ 100 Herrialdeen maiztasuna 15 Aipatutako datuak ikusita, interesgarria litzateke hiri-biztanleria mailaren batazbestekoa kontinentez-kontinente aztertzea. Horrela, 3. taulari erreparatuz, Europa da hiri-eremuetan bizi diren biztanleen proportzio altuena duen kontinentea, biztanleria totalaren %73,883-arekin, hain zuzen ere. Jarrian Amerika dago, %72,128 bataz besteko hiri-biztanleria duena. Beraz, datu hauek ikusita aurreikusten duguna da, Europa eta Amerikako hiri-eremuetan bizi diren biztanle hauek, landa eremuetan bizi diren gainontzeko %25-ak baino osasun eta hezkuntzazerbitzu hobe batzuetarako sarbidea, azpiegitura garatuagoak eta hobeak eta bizi-itxaropen handiagoa izango dutela, beraien bizi-kalitatea handituz. Hala ere, azken honen inguruan hausnarketa bat egin beharra dago. Izan ere, aipatu dugun bezala, egia da baliabideen ikuspuntutik hiri-eremuetako herritarren bizi-kalitate hobea izango dutela landa-eremuetakoek baino. Baina, ingurumenaren ikuspuntu batetik, posible da urbanizazioak ere negatiboki eragitea herritarren bizi-kalitatean. Izan ere, hiri-eremuetako kutsadura maila altuak biztanleen osasunean larriki eragiten du, gaixotasun kardiobaskularrak eta arnasketa-gaixotasunak areagotuz, eta hauengatiko hilkortasuna eta ospitaleratzeak areagotuz ere (Brunekreef, B., eta Holgate, S. T., 2002). Hori gutxi-balitz, hiri-eremuetan argi-kutsadura, zarata maila altuak, bizi-erritmo arinegia eta zona berdeen eskasia dago, honek herritarren osasun mentalean ondorio larriak sortzen dituelarik, hala nola, antsietatea, depresioa, estresa, etab (Li et al., 2022; Pelgrims et. al., 2021). 3. taula: Hiri-biztanleriaren batezbestekoa kontinente bakoitzeko Iturria: Norberak egina Ozeania eta Afrikarekin jarraituz, bataz besteko hiri-biztanleria proportzio baxuak dituzte, %46,659 eta %48,04-a hurrenez hurren. Beraz, bi kontinente hauetan, bataz bestez, biztanleria totalaren erdia baino gutxiago bizi dira hiri-eremuetan. Azkenik, Asiak erdi-mailako posizio bat du, kontinente honetan bataz besteko hiri-biztanleriak biztanleria totalaren %62,529-a osatzen duelarik. Datu hau nahiko harrigarria da, izan ere, balio Kontinentea Hiri-biztanleriaren batezbestekoa (biztanleria totalaren %tan) Afrika 48,04 Amerika 72,128 Asia 62,529 Europa 73,883 Ozeania 46,659 16 maximoak dituzten bi herrialdeak Asiarrak direla jakinda, bataz bestekoa hain baxua izateak argi uzten duelako Asiako herrialdeen artean urbanizazio-maila oso sakabanatuta dagoela. 2.2.5. Gobernuak heziketan egindako inbertsioa Indize honek administrazio publikoek heziketara bideratutako gastua adierazten du (arrunta, kapitalekoa eta transferentziak), BPG-aren %-tan neurtuta. Gainera, nazioarteko iturriek gobernura egindako transferentzien bidez finantzatutako gastua ere barne hartzen du. Gobernuak hezkuntzan egiten duen gastuak nabarmen eragiten du herritarren alfabetatze-tasa, trebetasun kognitiboak eta lan-produktibitatea handitzeko. Aldi berean, horrek diru-sarreren eta bizi-kalitatearen hazkundea dakar. Hori dela eta, hezkuntzari garrantzia ematen dioten herrialdeek GGI altuagoa izan ohi dute (Singh et al., 2025). Gainera, kontuan izanda hezkuntza giza garapenaren funtsezko zutabeetako bat dela, eragin positibo bat aurreikusten dugu. Izan ere, gobernuak geroz eta inbertsio handiagoa egin heziketan, irakaskuntzaren kalitatea haziko da, GGIan eragin positibo bat sortuz. 2.taulako datuei erreparatuz, heziketa inbertsioaren bataz bestekoa %4,44koa da eta mediana %4,15ekoa. Honek adierazten duena da, balioen arteko banaketa nahiko orekatua dela. Hala ere, balio maximoa kontuan hartuz, %16,58koa dela, badaude, beraz, BPGaren proportzio altu bat heziketara bideratzen dutenak. Hala ere, 6. Grafikoan ikusten den bezala, herrialde gehienak %1,5 eta %8,5 arteko heziketa inbertsioa dute, balioen arteko dispertsio askorik ez dagoelarik. 6. grafikoa: Heziketa Inbertsioaren banaketa herrialdearen arabera (BPGren %tan) Iturria: Norberak egina Gobernuak heziketan egindako inbertsioa kontinentez-kontinente analizatuz, lehenik eta behin balio maximoei erreparatuko diegu (ikus 7. grafikoa). Mundu mailan heziketa-inbertsio altuena duten bi herrialdeak Ozeanian aurkitzen dira, Kiribati eta Mikronesia, beraien BPG-aren %16,58 eta %10,54-a bideratzen dutelarik heziketara, hurrenez hurren. Hurrengo balio maximoak Afrika eta Amerikan aurkitzen dira, konkretuki, Namibia (%9,67791) eta Kuba 0,0000 2,0000 4,0000 6,0000 8,0000 10,0000 12,0000 14,0000 16,0000 18,0000 Herrialdeak 17 (%9,39). Datu hauek deigarriak dira, herrialde hauek ez baitira herrialde garatuak. Hala ere, hasteko, kontuan izan behar da adierazle honek ekonomiaren tamainarekiko ahalegin erlatiboa neurtzen duela, ez hezkuntzan inbertitutako kopuru absolutua. Horregatik, Kiribati edo Mikronesia bezalako herrialdeetan, ekonomia tamaina txikia dutenak, nahiz eta hezkuntzan egindako inbertsioa BPGaren ehuneko handia izan, posible da termino absolutuetan inbertsio baxuago bat izatea. Horrez gain, herrialde hauek, Kuba izan ezik, UNESCO-k 2021ean bultzatutako Parisko Adierazpena sinatu zuten, hezkuntzan inbertsioa handitzeko konpromisua adieraziz (UNESCO, 2022). Beraz, honek azaldu dezake herrialde hauek BPG-arekiko heziketa gastuaren balio maximoak izatea. Bestalde, hezkuntza beti izan da lehentasun bat Kubarentzat. Munduko Bankuaren 2014ko txostenean aipatu zen bezala, Kubak Latinoamerikako eta Karibeko hezkuntza-sistemarik onena du, parametro altuak, talentu akademiko handia, ordainsari egokiak eta autonomia profesional altuarekin (El Ciudadano, 2014). Hori horrela, Kubak %99,8ko alfabetatze-tasa eta Latinoamerikako eskolaratze-tasa altuena aurkezten ditu (Lamrani, 2013). Beraz, hau jakinda, Kubak ere balio maximoetako bat izatea logikoa da. Azkenik, Europa eta Asia ditugu, zehatzago, Islandia eta Saudi Arabia, %7-tik gorako balioak aurkezten dituztenak. Heziketa-inbertsioaren bataz besteko balioekin jarraituz, 8. grafikoan ikusi daitekeen bezala, Ozeaniak aurkezten du balio altuena, bataz bestez, BPG-aren %7,357-a bideratzen duelarik heziketara. Hau logikoa da, jakinda Ozeaniakoak direla mundu mailan heziketa inbertsio altuena duten lehenengo bi herrialdeak. Ondoren Europa eta Amerika daude, %4 baino altuagoko bataz bestekoak dituztenak, eta azkenik, Afrika eta Asia, %4 edo gutxiagoko bataz bestekoa dutenak. Beraz, honek esan nahi duena da, bi kontinente hauetan heziketa inbertsio baxua duten herrialde asko daudela, horiek bait dira bataz besteko baxua eragiten dutenak. 19% 19% 15% 14% 33% HI AF HI AM HI AS HI EU HI OZ 7. grafikoa: HI-ren balio maximoak kontinente bakoitzeko Iturria: Norberak egina 18 2.2.6. Administrazio Publikoen osasun-gastua Administrazio Publikoen osasun-gastuaren adierazleak (OG) herrialde bateko gobernuak osasun publikoko gastura bideratzen duen BPGaren ehunekoa neurtzen du. Indize honen barne herrialde bateko gobernuak osasun zerbitzuetan, aseguru publikoetan, osasunaren sustapenean, prebentzioan eta arretarako programa nazionaletan egindako gastu publikoa hartzen da kontuan. Herrialde bateko gobernuak osasun-gastu altua egiteak eragin positiboa dauka bere herritarrengan eta, baita, giza garapenean. Izan ere, geroz eta osasun gastu altuagoa izan, arreta medikoa eskuratzeko aukera hobeak bermatzen dira, heriotza-tasaren jaitsiera eta biziitxaropenaren hazkundea eraginez. Horrela, osasunean egindako inbertsio maila altuak biztanleria osasuntsuago bat bermatzen du. Guzti hau dela eta, herrialde bateko osasun gastu maila altu batek GGI-an eragin positiboa duela aurreikusten dugu, biztanleria osasungarria izatea funtsezkoa bait da garapen ekonomiko eta sozial jasangarria lortzeko. Osasun gastuaren estatistikoei erreparatuz, 2. Taulan ikusten den bezala, %4,078ko bataz bestekoa eta %3,432ko mediana aurkezten du. Mediana bataz bestekoa baino baxuago denez, analizatutako herrialde gehienek bataz bestekoa baino baxuagoko heziketa inbertsioa dutela ondorioztatzen da. Balio minimo eta maximoari dagokionez, izugarrizko tartea islatzen da, %0,31783 eta %16,57 artekoa. Balio minimoa Afrikan aurkitzen da, Benin-en, eta balio maximoa aldiz, Amerikako Estatu Batuetan. Datuak kontinentez-kontinente analizatuz, 9. grafikoari erreparatzen badiogu, Amerikaren ondoren, Ozeanian, Europan eta Asian daude hurrengo balio maximoak, zehazki, Kiribatin (%11,12), Erresuma Batuan (%10,35) eta Japonian (%9,17), hurrenez hurren. Azkenik, Afrikak dauka balio maximo baxuena, Hegoafrikan hain zuzen ere, bere BPG-aren %4,9957-a inbertitzen duelarik osasunean. Datu hau izugarri baxua da gainontzeko herrialdeekin konparatuz, beraz, honek argi uzten du Afrikak osasun-sistema ahulena izango duela, hori giza garapen mailan islatzen delarik. 16% 18% 16% 20% 30% HI AF HI AM HI AS HI EU HI OZ 8. grafikoa: HI-ren bataz bestekoa kontinente bakoitzeko Iturria: Norberak egina 19 Osasun gastuaren bataz besteko balioei dagokienez, 10. grafikoan islatzen den bezala, Europak aurkezten du balio altuena, bataz bestez, BPG-aren %6,7042-a bideratzen duelarik osasunera. Beraz, Europako herrialdeak dira osasunean gehien inbertitzen dutenak, eta, ondorioz, osasunsistema hobeak izan beharko lituzkeenak, giza garapen mailan positiboki eraginez. Aldiz, Asia eta Afrikak dituzte bataz besteko baxuenak, %2,78 eta %1,96 balioekin osasun-sistema ahulagoak dituztela eta giza garapen altuagoa lortzea zailagoa dutela adierazten duela. 3. ANALISI EKONOMETRIKOA 3.1. Erregresio linealeko eredua Behin datuen analisi deskribatzailea landuta, hurrengo pausua eredu bat estimatzea litzateke, non Giza Garapen Indizea azaldu dezaketen hurrengo faktore hauek kontsideratuko ditugun: 10% 32% 17% 20% 21% OG AF OG AM OG AS OG EU OG OZ 9% 24% 12% 30% 25% OG AF OG AM OG AS OG EU OG OZ 9. grafikoa: OG-ren balio maximoak kontinente bakoitzeko 10. grafikoa: OG-ren batezbestekoa kontinente bakoitzeko Iturria: Norberak egina Iturria: Norberak eginda 20 berotegi-efektuko gas emisioak, osasun-zaurgarritasun Indizea, industria balioa, hiribiztanleria, gobernuak heziketan egindako inbertsioa eta osasunera bideratutako gastua. Zehaztutako lehenengo eredua hurrengoa da: GGIi = 𝜷1 + 𝜷2 GasEi + 𝜷3 OZIi + 𝜷4 IBi + 𝜷5 Bizt i + 𝜷6 Heziketa i + 𝜷7 OG i + 𝒖 i (1) Aurkeztutako eredua Karratu Txiki Arruntaren (KTA) bitartez estimatuko dugu (KTA erabiltzeko oinarrizko hipotesien inguruko xehetasun gehiago A.1. eranskinean), Giza Garapen Indizeak aurkezten duen batez-besteko portaera analizatzeko. Ereduaren estimazio emaitzak hurrengo lagineko erregresio funtzioaren bidez aurkezten dira: 𝐺𝐺𝐼𝑖  = 53,7563 − 3,55537 𝑥 10−10 𝐺𝑎𝑠𝐸𝑖 − 0,141304 𝑂𝑍𝐼𝑖 + 0,0607866 𝐼𝐵𝑖 + (𝑑𝑒𝑠 (𝛽𝑖 )) (4,93175) (7,21335 𝑥 10−10) (0,0537310) (0,0798912) 0,259680 𝐵𝑖𝑧𝑡𝑖 − 1,07954 𝐻𝑒𝑧𝑖𝑘𝑒𝑡𝑎𝑖 + 2,70885 𝑂𝐺𝑖 (0,0555170) (0,529205) (0,489447) Lehenik eta behin, beharrezkoa da kolinealitate anizkoitzaren eta heterozedastizitatearen arazorik existitzen den analizatzea. Estimatutako ereduan kolinealitate anizkoitza dagoen edo ez jakiteko, Bariantzaren Inflazio Faktoreak (BIF) hartzen dira kontuan, eta hauen balioa 10 puntu baino handiagoa denean ondorioztatzen da kolinealitate arazoren bat egon daitekeela. Guk planteatutako lehenengo eredu honen kasuan, 4. taulan ikusten den bezala, BIF-aren balio guztiak 10 puntu baino baxuagokoak dira, beraz, estimatutako ereduan kolinealitate arazorik ez dagoela ondorioztatzen da. 4. taula: Estimatutako (1) Ereduaren Bariantzaren Inflazio Faktoreak BIF GasE 1,032 OZI 1,203 IB 1,346 Bizt. 1,813 Heziketa 1,350 OG 2,276 Iturria: Norberak eginda Heterozedastizitateari dagokionez, estimatutako (1) eredu honetan heterozedastizitatea dagoen aztertu dugu eta homozedastizitatearen hipotesia baztertu ezin daitekeelaren lagin ebidentzia 21 lortu dugu, kontrastearen p-balioa erabiliz (zehaztasun gehiago eranskinetako B.1. taulan). Horrek esan nahi duena da, 𝛽󰆹𝐾𝑇𝐴 estimatzailea perturbazioekiko lineala eta alboragabea dela, eta beraz, orain arte erabilitako t eta F estatistikoetan oinarritutako inferentzia baliagarria da. Bestalde, aldagaien baterako esanguratasuna aztertu da hurrengo hipotesi-kontraste hau planteatu delarik: {𝐻0: 𝛽2=𝛽3=𝛽4= 𝛽5=𝛽6=𝛽7=0 𝐻𝑎: ∃𝛽𝑗≠0, ∀𝑗 = 2,3,4,5,6,7 Behin kontrastea eginda, estatistikoaren lagineko balioa 31,1943 da, 1,52671 x 10-23 pbalioarekin. Beraz, %5eko esangura-mailarekin hipotesi-hutsa baztertzen da, berotegi-efektuko gas emisioak, OZI, industria balioa, hiri biztanleria, heziketa inbertsioa eta osasun gastua aldagaiak batera esanguratsuak direla ondorioztatuz (zehaztasun gehiago A.2. Eranskinean). 5.taulan ikusten den bezala, argi dago, berotegi-efektuko gas emisioen eta industria balioaren aldagaiak ez direla nabariak, hau da, ez dagoela ebidentzia estatistiko nahikorik bi aldagai hauek GGIan eragiten dutela baieztatzeko. Bestalde, mugatze koefizientearen balioari erreparatuz, planteatu dugun eredu honekin, GGIaren aldagarritasunaren %57,3836-a azaltzen da. Hala ere, ikusita berotegi-efektuko gas emisioak eta industria balioa ez direla nabariak, hurrengo eredu hau planteatu da: GGI i = 𝜷1 + 𝜷2 OZI i + 𝜷3 Bizt i + 𝜷4 Heziketa i + 𝜷5 OG i + 𝒖 i (2) 5.taulan ikusi daitekeen bezala, bigarren eredu honetan zehaztu ditugun aldagai guztiak nabariak dira eta GGIaren aldagarritasunaren %57,1526-a azaltzen dute. Analisi deskribatzailearen atalean GGIan kontinenteen arteko alde handiak daudela ikusi denez, kontinentearen aldagaia barne hartzea planteatu dugu. Hain zuzen ere, garapen maila baxuena duten 10 herrialdeetatik 9 Afrikan daude. Eustat-ek argitaratutako herrialdeen GGI sailkapena kontuan hartuz, azken postuetan Niger, Txad, Afrika Erdiko Errepublika, Somalia eta Hego Sudan daude (%4-ko GGI-a dutela). Aldiz, postu altuenetan Islandia, Norvegia, Suitza, Danimarka eta Alemania daude (%95-etik gorako GGI-arekin). Beraz, honek agerian uzten du Europaren potentziala eta Afrikaren ahultasuna, gainontzeko kontinenteekin konparatuz (Informe de Desarrollo Humano - EL PAÍS, 2025). Hortaz, hurrengo eredua planteatu da: GGI i = 𝜷1 + 𝜷2 OZI i + 𝜷3 Bizt i + 𝜷4 Heziketa i + 𝜷5 OG i + 𝜷6 AF i + 𝜷7 AM i + 𝜷8 AS i + 𝜷9 OZi + 𝒖 i (3) Ereduaren estimazioa ikusita, 5. taulari erreparatuz, aldagaiak nabariak dira, Ozeania eta Europaren arteko batazbesteko GGIaren diferentzia izan ezik. Horrek esan nahi du, Ozeaniak ez duela Europarekiko desberdintasun handirik erakusten bataz besteko GGIari dagokionez. 22 Bestalde, kontinentearen aldagaiak ereduari informazio esanguratsua gehitzen dion edo ez aztertzeko, honako hipotesi-kontraste hau planteatu da: {𝐻0: 𝛽6= 𝛽7=𝛽8=0 𝐻𝑎: ∃𝛽𝑗≠0, ∀𝑗 = 6,7,8 Behin kontrastea eginda, F estatistikoaren lagineko balioa 17,9265 da, 7,36164 x 10-12-ko pbalioarekin. Beraz, %5eko esangura-mailarekin, hipotesi-hutsa baztertzen da, kontinentearen aldagaia banaka nabaria dela ondorioztatuz (xehetasun gehiago A.2. Eranskinean). Hortaz, kontinente bateko edo besteko kide izateak eragin nabarmena du GGIan. R2-ari dagokionez, eredu honetan gehitutako aldagai azaltzaileek GGIaren aldagarritasunaren %71,8739-a azaltzen dute, aurreko ereduek baino gehiago. Hala ere, Ozeania eta Europako herrialdeen arteko GGIaren artean desberdintasun nabariak aurkitzen ez direnez, 5. taulako 4. eredua estimatu da. Azken eredu honetan heterozedastizitatea antzeman dugu. Izan ere, p-balioa 0,039743 denez, homozedastizitatearen hipotesi hutsa baztertzea erabaki da, perturbazioak heterozedastikoak direlaren hipotesiaren mesedetan (xehetasun gehiago eranskinetako A.4. puntuan eta B.1. taulan). Hori dela eta, kontrasteen baliozkotasuna bermatzeko, koefiziente estimatuen desbiderazio tipikoak White-ek proposatutako estimatzaile sendo eta tinkoa erabiliz estimatu dira (eta hemendik aurrera planteatutako gainontzeko ereduetan ere). Izan ere, eredua homozedastizitatearen hipotesia kontuan hartuz estimatuko bagenu, heterozedastizitatea dagoela kontuan izan gabe, 𝛽󰆹𝐾𝑇𝐴 estimatzailea perturbazioekiko lineala eta alboragabea izango litzateke, baina ez litzateke efizientea izango, estimatzailearen bariantza alboratua egongo litzateke. Ondorioz, orain arte erabilitako t eta F estatistikoetan oinarritutako inferentzia ez litzateke baliagarria izango, ezta konfiantza-tarteak ere ez. Beraz, posible litzateke ondorio okerrak ateratzea. Hori dela eta, guzti hau ekiditeko asmoz, White-ek proposatutako estimatzaile sendo eta tinkoa erabiliz lortutako bariantzak aurkezten dira 5. Taulan 4. ereduarentzat. (4) eredu honetan kontinentearen aldagaiaren banakako esanguratasuna aztertzeko asmoz hurrengo hipotesi-kontrastea planteatu da (xehetasun gehiago eranskinen B.2. taulan): {𝐻0: 𝛽6=𝛽7=𝛽8=0 𝐻𝑎: ∃𝛽𝑗≠0, ∀𝑗 = 6,7,8 Behin kontrastea eginda, estatistikoaren lagineko balioa 19,8547 da, 9,30441 x 10-11 pbalioarekin. Hortaz, %5eko esangura-maila batekin hipotesi-hutsa baztertzea erabaki da, kontinentearen aldagaia banaka nabaria dela ondorioztatuz. Hau da, kontinente bateko edo besteko kide izateak GGIan eragin nabarmena duela ondorioztatu da. 23 5. taula: Zehaztapen linealeko ereduen estimazio emaitzak 3.2. Zehaztapen ez-linealeko eredua Aldagai azaltzaile bakoitzak aldagai azalduarekin dituen erlazioak aztertzean, ondorioztatu dugu Giza Garapen Indizearen eta osasun gastuaren arteko erlazioa ez dela lineala. Izan ere, 11. Grafikoan ikusi daitekeen bezala, ez da islatzen osasun gastua handitzen den heinean GGIa ere modu lineal batean handitzen denik. Horrela, hasiera batean badirudi efektu positibo bat dagoela, hau da, osasun gastua handitzen doanean GGI-a ere igotzen dela, baina ondoren, osasun gastu maila batetik aurrera, GGI-a mantendu edo jaitsi egiten da. Beraz, alderantzizko GGI 2022 1. EREDUA Koefizientea (Desb. Tip.) 2. EREDUA Koefizientea (Desb. Tip.) 3. EREDUA Koefizientea (Desb. Tip.) 4. EREDUA Koefizientea (Desb. Tip.) Konstantea 53,7563 *** (4,93175) 54,8358 *** (4,63598) 67,8812 *** (4,39285) 66,9338 *** ( 4,45867) GasE −3,55537 x 10-10 (7,21335 x 10-10) OZI −0,141304 *** (0,0537310) −0,141030 *** (0,0534763) −0,0947176 ** (0,0444093) −0,0958113 ** (0,0478864) IB 0,0607866 (0,0798912) Bizt. 0,259680 *** (0,0555170) 0,278139 *** (0,0497930) 0,236094 *** (0,0428864) 0,244927 *** ( 0,0435136) Heziketa −1,07954 ** (0,529205) −1,08726 ** (0,523915) −0,862708 * (0,455753) −1,01048 ** ( 0,416570) OG 2,70885 *** (0,489447) 2,55661 *** (0,453116) 1,34243 *** (0,454927) 1,40996 *** ( 0,302067) AF −19,6263 *** (2,77344) −18,5808 *** ( 2,71408) AM −9,30144 *** (2,45464) −8,66144 *** (2,14302) AS −4,97215 * (2,58684) −4,13920 * ( 2,21628) OZ −4,00045 (3,87507) R2 0,573836 0,571526 0,718739 0,716551 24 U formazko erlazioa antzematen dugu. Hori dela eta, GGI eta osasun gastuak erlazio koadratiko bat dutela pentsatu genezake. Beraz, guzti hau kontuan izanda, hurrengo eredua aztertzea erabaki da: GGI i = 𝜷1 + 𝜷2 OZI i + 𝜷3 Bizt i + 𝜷4 Heziketa i + 𝜷5 OG i + 𝜷6 OG2 i + 𝜷7 AF i + 𝜷8 AM i + 𝒖 i (5) Estimatutako eredu berri honetako emaitzei erreparatuz, 6. taulan ikusi daitekeen bezala, aldagai guztiak banaka nabariak dira (xehetasun gehiago eranskinetako B.2. taulan). Osasun gastuaren esanguratasunari dagokionez, hurrengo hipotesi-kontrastea planteatu da: {𝐻0: 𝛽5= 𝛽6=0 𝐻𝑎: ∃𝛽𝑗≠0, ∀𝑗 = 5,6 Kontrastea eginda, estatistikoaren lagineko balioa 16,706 da, 3,18283 x 10-7 p-balioarekin. Hortaz, %5eko esangura maila batekin hipotesi-hutsa baztertzea erabakitzen da, osasun gastuaren aldagaia banaka esanguratsua dela ondorioztatuz. Ondoren, osasun gastuaren ez-linealtasuna edo efektu koadratikoa nabaria den ziurtatu ahal izateko, hurrengo hipotesi-kontrastea planteatu da: { 𝐻0: 𝛽6=0 𝐻𝑎: 𝛽6≠0 Behin kontrastea eginda, estatistikoaren lagineko balioa 5,02608 da, 0,0265642 p-balioarekin. Beraz, %5eko esangura maila batekin hipotesi-hutsa baztertzen da, osasun gastuaren ezlinealtasuna edo efektu koadratikoa esanguratsua dela ondorioztatuz. Bestalde, kontinentearen aldagaiaren banakako esanguratasuna analizatzeko hurrengo hipotesikontrastea planteatu dugu (xehetasun gehiago eranskinetako B.2. taulan): Iturria: Norberak egina 11. Grafikoa: GGI eta OG aldagaien arteko X-Y grafikoa. 31 Azkenik, kontinenteen artean desberdintasun esanguratsuak ematen dira GGI mailarekiko. Konkretuki, Afrika eta Amerikako herrialdeek Europakoek baino GGI maila nabarmen baxuagoak erakusten dituzte. Beraz, kontinente batean edo bestean kokatua egoteak nabarmen eragiten du GGI mailan. Guzti hau ikusita, azterlan honen bitartez erakutsi da GGIaren faktore determinatzaileak konplexuak eta multidimentsionalak direla. Giza garapena hobetzea helburu duten politika publikoek hazkunde ekonomikoaz haratago pentsatu behar dute, osasun eta hezkuntza sistema eraginkorrak lortzeko estrategiak burutuz, eta urbanizazio-maila altua eta jasangarria lortzeko planak diseinatuz. 32 BIBLIOGRAFIA Aclima (2020). La ONU incluye el impacto ambiental en el Índice de Desarrollo Humano. https://aclima.eus/noticia/la-onu-incluye-el-impacto-ambiental-en-el-indice-de-desarrollohumano/ ACNUR. (2016). República Centroafricana: consecuencias del conflicto. https://eacnur.org/es/blog/republica-centroafricana-consecuencias-del-conflicto Ali, S., Xiaohong, Z., & Hassan, S. T. (2023). The hidden drivers of human development: Assessing its role in shaping BRICS-T’s economics complexity, and bioenergy transition. https://doi.org/10.1016/j.renene.2023.119624 Banco Mundial (2023). La falsa dicotomía entre un gasto público en educación más elevado y más eficiente: enseñanzas extraídas de las experiencias de los países. https://www.bancomundial.org/es/news/feature/2023/04/24/the-false-dichotomy-betweenmore-more-effective-public-spending-on-education-lessons-from-country-experiences Brunekreef, B., & Holgate, S. T. (2002). Air pollution and health. The lancet, 360(9341), 12331242. Cuevas, J.M. (2024). ¿Cuáles son los países menos desarrollados del mundo? El Orden Mundial. https://elordenmundial.com/paises-menos-desarrollados-mundo/ Eustat (2025). Tablas estadísticas: Índice de desarrollo humano por indicadores según países. https://www.eustat.eus/elementos/ele0013500/ti_indice-de-desarrollo-humano-porindicadores-segun-paises-2019/tbl0013566_c.html Henderson, J. V. (2010). Cities and development. Journal of regional science, 50(1), 515-540. Kalediene, R., & Petrauskiene, J. (2000). Inequalities in life expectancy in Lithuania by level of education. Scandinavian Journal of Public Health, 28(1), 4-9. Laboreo Longás, S. (2025). El desarrollo humano se ralentiza y la brecha entre países ricos y pobres se acentúa: “Existe el peligro de que esta desaceleración nos retrase décadas”. El País. https://elpais.com/planeta-futuro/2025-05-06/el-desarrollo-humano-se-ralentiza-y-la-brechaentre-paises-ricos-y-pobres-se-acentua-existe-el-peligro-de-que-esta-desaceleracion-nosretrase-decadas.html Lamrani, S. (2013). Cuba: les médias face au défi de l'impartialité. Estrella. Ledezma, A. (2014). Banco Mundial: Cuba tiene el mejor sistema educativo de América Latina y del Caribe. El Ciudadano. https://www.elciudadano.com/politica/banco-mundial-cubatiene-el-mejor-sistema-educativo-de-america-latina-y-del-caribe/09/05/ Li, A., Martino, E., Mansour, A., & Bentley, R. (2022). Environmental noise exposure and mental health: evidence from a population-based longitudinal study. American journal of preventive medicine, 63(2), e39-e48. 33 MSF (2022). Kiribati: el país donde colisionan la salud humana y la del planeta. Médicos Sin Fronteras. https://www.msf.es/noticia/kiribati-pais-donde-colisionan-la-salud-humana-y-ladel-planeta ND-GAIN, Notre Dame Global Adaptation Initiative. University of Notre Dame. https://gain.nd.edu/ NHS England (2018). Statistical work areas: Delayed transfers of care. www.england.nhs.uk/statistics/statistical-work-areas/delayed-transfers-of-care Nunez, C (2023). Gases de efecto invernadero: qué son y qué hacen. National Geographic. OECD/EU (2018), Health at a Glance: Europe 2018: State of Health in the EU Cycle, OECD Publishing, Paris. https://doi.org/10.1787/health_glance_eur-2018-en Organización Panamericana de la Salud (2024). Situación de emergencia en Cuba. https://www.paho.org/es/situacion-emergencia-cuba Pelgrims, I., Devleesschauwer, B., Guyot, M., Keune, H., Nawrot, T. S., Remmen, R., ... & De Clercq, E. M. (2021). Association between urban environment and mental health in Brussels, Belgium. BMC public health, 21, 1-18. Programa de las Naciones Unidas para el Desarrollo (2024). El progreso en el desarrollo humano se ralentiza hasta el nivel más bajo en 35 años, según un informe del PNUD. https://www.undp.org/es/comunicados-de-prensa/el-progreso-en-el-desarrollo-humano-seralentiza-hasta-el-nivel-mas-bajo-en-35-anos-segun-un-informe-del-pnud Ramírez, L (2024). Mejorar la eficiencia del gasto público en sanidad ahorraría 20.000 millones a España. The Objective. https://theobjective.com/economia/2024-10-11/mejorar-eficienciagasto-publico-sanidad/ Roa, M. M. (2023). Diez países causan casi el 70% de las emisiones mundiales de CO₂. Statista. Rojas-García, A. et al. (2018). Impact and experiences of delayed discharge: A mixed-studies systematic review. http://dx.doi.org/10.1111/hex.12619 Seijas, N. (2025). El mapa del peso de la industria en Europa. El Orden Mundial. https://elordenmundial.com/mapas-y-graficos/mapa-peso-industria-europa/ Shahbaz, M., Shahzad, S. J. H., Ahmad, N., & Alam, S. (2016). Financial development and environmental quality: The way forward. Signé, L., & Johnson, C. (2021). Africa’s mining potential: Trends, opportunities, challenges and strategies. Policy Center for the New South. https://www.policycenter.ma/publications/africa-s-mining-potential-trends-opportunitieschallenges-and-strategies?page=7 Singh, K., Cheemalapati, S., RamiReddy, S. R., Kurian, G., Muzumdar, P., and Muley, A. (2025). Determinants of Human Development Index (HDI): A Regression Analysis of 34 Economic and Social Indicators. Asian Journal of Economics, Business and Accounting, 25(1), 26–34. https://doi.org/10.9734/ajeba/2025/v25i11630 Superintendencia de Salud de Chile, Departamento de Estudios y Desarrollo. (2022). Derroche en el gasto en salud: Revisión sistemática exploratoria. Superintendencia de Salud. Superintendencia de Salud de Chile. Tripathi, S., Kumar, S., & Kaushik, S. (2021). The practice and complications of midline catheters: a systematic review. Critical Care Medicine, 49(2), 140-150. Turok, I., & McGranahan, G. (2019). Urbanisation and economic growth: the arguments and evidence for Africa and Asia. Urbanisation, 4(2), 109-125. UNESCO. (2022). Los Estados Miembros de la UNESCO se unen para aumentar la inversión en educación. https://www.unesco.org/es/articles/los-estados-miembros-de-la-unesco-seunen-para-aumentar-la-inversion-en-educacion World Development Indicators. https://databank.worldbank.org/source/world-developmentindicators 35 ERANSKINAK A ERANSKINA: Tresna ekonometrikoak A.1. KTA erabiltzeko oinarrizko hipotesiak Karratu Txiki Arruntaren estimazioa zenbait oinarrizko hipotesitan oinarritzen da: 1. Ereduaren forma funtzionalari buruzko hipotesia. H1. Eredua koefizienteekiko lineala da. Hau da, aldagai azaldua aldagai azaltzaileen konbinazio lineal gisa adierazten da, ereduaren koefizienteekiko linealtasuna behar da. 2. Koefizienteei dagokien hipotesia. H2. Ereduko koefizienteak konstanteak dira laginean zehar. 3. Aldagai azaltzaileei dagozkien hipotesiak. H3. Ereduaren zehaztapen ona. Hau da, ereduak erregresore nabari guztiak barneratu behar ditu (ezin da erregresore nabaririk kanpo utzi), eta barneratuta dauden erregresore guztiak nabariak izan behar dira (hots, ezin dugu nabaria ez den erregresore bat ereduan barneratu). H4. Kolinealtasun zehatzaren eza. Kolinealitatea erregresio linealeko eredu baten aldagai independenteak erlazionatuta daudenean gertatzen da. Beraz, hipotesi honen bitartez, erabiliko den laginean erregresoreen arteko konbinazio linealik ez dagoela baieztatzen da. Bestalde, aldagai azaltzaile bakoitzarentzat lagineko balioak desberdinak izan behar dira baita. 4. Perturbazioari buruzko hipotesiak. H5. Baldintzatutako batazbestekoa zero da. 𝐸(𝑢𝑖 | 𝑋) = 0,∀𝑖 = 1,2,...,𝑁 H6. Perturbazioen bariantza baldintzatua konstantea izan behar da. 𝐵𝑎𝑟(𝑢𝑖 | 𝑋)= 𝐸[𝑢𝑖−𝐸(𝑢𝑖|𝑋)|𝑋)]2= 𝐸(𝑢𝑖2| 𝑋)=𝜎2, ∀𝑖=1,2,…,𝑁 H7. Autokorrelazio eza. X-ri baldintzatutako kobariantzak zero dira. Ondorioz, 𝐵𝑎𝑟(𝑢|𝑋)= 𝜎𝑢 2𝐼𝑁 H8. Normaltasuna. Perturbazioak banaketa normala jarraitzen dute eta elkarrekiko eta X aldagaiekiko independenteak dira. 𝑢𝑖|𝑋 ~ 𝒩𝐼𝐵(0,𝜎𝑢 2), 𝑖=1,...,𝑁 36 A.2. Murrizketa linealen kontrastea heterozedastizitatepean Lehenik eta behin, hurrengo hipotesiak planteatu dira: {𝐻0: 𝑅𝛽= 𝑟 𝐻𝑎: 𝑅𝛽≠ 𝑟 Ondoren, kontrasterako estatistikoa eta H0-pean duen banaketa zehaztu dugu: 𝐹𝑠𝑒𝑛𝑑𝑜𝑎 =(𝑅𝛽󰆹− 𝑟)′ [𝑅(𝑋′𝑋)−1𝑋Ώ𝑋(𝑋′𝑋)−1𝑅′]−1(𝑅𝛽󰆹−𝑟) 𝐻𝐾𝐵 ∗ 𝑁−𝑘 𝑞~ ɑ,𝐻𝑜~𝑋𝑞 2 Non: Ω = diag. (σ₁², ..., σₙ²) matrize diagonala den. HKB: Ereduko hondar karratuen batura den. k: Koefiziente kopura den. q : Murriztutako koefiziente kopurua den. Hirugarren pausua estatistikoaren balioa zehaztea eta erabaki-araua aplikatzea α esanguramailarekin. Hipotesi-hutsa baztertuko da α esangura-mailarekin, baldin eta 𝐹> 𝐹𝑘−1,𝑁−𝑘|α . A.3. Banakako esanguratasun kontrasteak Koefiziente baten esanguratasuna aztertu nahi dugunean, hipotesi-kontrasteak egiten ditugu. Bi mota daude: bi aldetako kontrasteak eta alde bateko kontrasteak. a. Bi aldetako kontrasteak Bi aldetako kontrastearen lehenengo pausua ereduko koefizienteen inguruko hipotesi-nuluaren (H0) eta hipotesi-alternatiboaren (Ha) funtzioa idaztea da. {𝐻0: 𝛽𝑗=𝑐 𝐻𝑎: 𝛽𝑗 ≠𝑐 Ondoren, kontrasterako estatistikoa eta hipotesi-nuluaren pean duen banaketa zehaztu behar da. 𝑡= 𝛽󰆹𝑗 − 𝑐 𝜎𝛽 𝑗 ~ 𝑡𝑁−𝑘 Hirugarrenik, estatistikoaren balioa kalkulatu eta erabaki-araua aplikatu behar da α esanguramaila baterako. Konkretuki, hipotesi-hutsa baztertuko da α esangura-mailarekin, baldin eta: |𝑡|> 𝑡𝑁−𝑘,𝛼 2 . A.4. Heterozedastizitatearen kontrastea Erregresio-eredu linealetan heterozedastitzitatea dagoela esaten da, ereduko perturbazioen bariantza laginean zehar berdina ez denean. 37 Gure ereduan heterozedastizitaterik dagoen edo ez konprobatzeko, Whiten kontrastea erabili dugu. Kontraste honetan, hipotesi nuluak homozedastizitatea planteatzen du, hau da, ereduaren perturbazioek bariantza konstantea dutela. Aldiz, hipotesi alternatiboak heterozedastizitatea planteatzen du, hots, bariantza ez dela konstantea, baizik eta aldagai azaltzaileen menpe dagoela. {𝐻0:Homozedastizitatea:𝐵𝑎𝑟(𝑢𝑖)=𝜎2,∀𝑖=1,2,…,𝑁 𝐻𝑎: 𝐻𝑒𝑡𝑒𝑟𝑜𝑧𝑒𝑑𝑎𝑠𝑡𝑖𝑧𝑖𝑡𝑎𝑡𝑒𝑎:𝐵𝑎𝑟 (𝑢𝑖)=𝜎𝑖2 Bigarrenik, eredua estimatu eta hondarrak kalkulatu behar dira. Ondoren, estimatutako hondarren karratuak kalkulatu behar dira. Behin hau eginda, hurrengo eran definitutako erregresio laguntzailea estimatu behar dugu eta erregresio laguntzaile horri dagokion mugatze koefizientea gorde. 𝑢𝑖2= 𝛼0+𝛼1𝑍1𝑖+ ...+ 𝛼𝑝𝑍𝑝𝑖 + ɳ𝑖 Erregresio laguntzaile honetan barneratzen diren Zji, ereduko erregresoreak, erregresoreen karratuak eta erregresore desberdinen arteko biderketa gurutzatuak dira, errepikapenik gabe kolinealitatea saihesteko. Gero, kontrastearen estatistikoa eta bere banaketa zehaztu behar dira hipotesi hutsaren pean. 𝑊=𝑁𝑅𝐿 2 ~ 𝜒𝑝 2, non, p erregresore laguntzaileko erregresore kopurua den. Eta, azkenik, estatistikoaren balioa kalkulatu eta erabaki-araua aplikatu behar dugu α esangura maila baterako. 𝑊=𝑁𝑅𝐿 2> 𝜒𝑝,𝛼 2 A.5. Kontrasteak p-balioaren bitartez p-balioak hipotesi hutsa baztertzeko aztertzen ari garen laginarekin beharko genukeen esangura maila txikiena ematen duen probabilitate bat da. Horrela, erabaki-araua hurrengoa izango da: p-balioa α esangura-maila baino txikiagoa denean hipotesi-hutsa baztertzea. p-balioa hurrengo eran kalkulatzen da: • Bi aldetako kontrasteetan: 𝑝 −𝑏𝑎𝑙𝑖𝑜𝑎= 2 ∗ 𝑃 (𝑍>|𝑧|) Non: Z = Estatistikoaren banaketa den z = Estatistikoaren balioa den • Alde bateko kontrastean: o Eskuinetik: 𝑝− 𝑏𝑎𝑙𝑖𝑜𝑎= 𝑃 (𝑍>𝑧) o Ezkerretik: 𝑝 −𝑏𝑎𝑙𝑖𝑜𝑎= 𝑃 (𝑍<𝑧) 38 B ERANSKINA: Emaitza gehigarriak B.1. Heterozedastizitatearen kontrastearen p-balioak 1.EREDUA 2.EREDUA 3.EREDUA 4.EREDUA 5. EREDUA p-balioak 0,548855 0,242104 0,114275 0,039743 0,082729 B.2. Banakako kontrasteen p-balioak Aldagaiak 4. EREDUA 5. EREDUA p-balioa Estatistikoaren balioa p-balioa Estatistikoaren balioa Konstantea 8,34 x 10-31 15,01 5,33 x 10-28 13,89 OZI 0,0474 −2,001 0,044 −2,033 Bizt. 9,76 x 10-8 5,629 2,33 x 10-6 4,929 Heziketa 0,0166 −2,426 0,0041 −2,919 OG 7,13 x 10-6 4,668 3,18283 x 10-7 16,706 Kontinentea 9,30441 x 10-11 19,8547 4,51155 x 10-8 19,1674