Hebetic ioan gabe ene buruya: zenbait gogoeta buru hitzaren erabilera anaforikoen eta bihurkarien diakroniaz

FONTES LINGVÆ VASCONVM STVDIA ET DOCVMENTA Año lii. urtea 130 - 2020 Uztaila-abendua Julio-diciembre Hebetic ioan gabe ene buruya: zenbait gogoeta buru hitzaren erabilera anaforikoen eta bihurkarien diakroniaz Iker sAlAberri izko sepArAtA 445 Fontes Linguae Vasconum (FLV), 130, uztaila-abendua, 2020, 445-469 ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X Hebetic ioan gabe ene buruya: zenbait gogoeta buru hitzaren erabilera anaforikoen eta bihurkarien diakroniaz Hebetic ioan gabe ene buruya: algunas consideraciones sobre la diacronía de los usos anafóricos y reflexivos de buru Hebetic ioan gabe ene buruya: some thoughts concerning the diachrony of anaphoric and reflexive uses of buru Iker Salaberri izko Universidad del País Vasco/Euskal Herriko Unibertsitatea (upv/ehu) [email protected] https://orcid.org/0000-0003-3859-4011 doi: https://doi.org/10.35462/flv.130.4 Artikulu honek Espainiako Zientzia, Berrikuntza eta Unibertsitate Ministerioak diruz zuzkitzen duen Diacronía de la animacidad: aproximación tipológica al origen de las marcas animadas ikerketa proiektuaren sostengua du (PGC2018-098995-B-I00). Lanaren lehenbiziko bertsio bat Aziti Bihia Hizkuntzalari eta Filologoen Elkarteak 2020ko martxoaren 25ean antolatu Etxeti Bihia: Hizkuntzalaritza eta Filologia berrogeialdian jardunaldian aurkeztu zen. Egileak jardunaldiko parte hartzaileei, batez ere Iraide IbarretxeAntuñanori, beren oharrengatik eskerrak eman nahi dizkie. Patxi Salaberri Zaratiegiri ere esker anitz zor dizkiot, artikuluaren gainean egindako iruzkin eta zuzenketa guztiengatik. Azkenik, lana errebisatu duten bi aztertzaile anonimori eskerrak eman nahi dizkiet, beren ohar erabilgarriengatik. Geldi litekeen edozein akats edo gabezia egilearen erantzukizun hutsa da. Jasotze data: 2020/05/29. Behin-behineko onartze data: 2020/09/29. Behin betiko onartze data. 2020/10/08. 446 Iker Salaberri izko Fontes Linguae Vasconum (FLV), 130, julio-diciembre, 2020, 445-469 ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X LABURPENA Lan honetan euskarazko buru-egitura bihurkariaren sorrerak kanpoko eta barneko zergatiak dituela argudiatzen da: alde batetik, Erdi Aroko latinarekiko ukipenaren ondorioz sortu zela proposatzen da, errepikapen gramatikalizazioa delako mekanismoaren bidez. Hipotesi honen arabera, prozesuaren iturria Erdi Aroko latinean ediren daitezkeen caput hitzaren erabilera anaforikoetan eta bihurkarietan bilatu beharra dago. Bertze aldetik, buru hitzak zentzu berria hedapen semantikoaren ondorioz, hau da, metonimiaz garatu zuela iradokitzen da. Proposamen hauek euskararen historiarako eta berreraiketarako dituzketen ondorioak ere eztabaidatzen dira. Gako hitzak: bihurkaritasuna; errepikapen gramatikalizazioa; Erdi Aroko latina; hedapen semantikoa; euskararen historia. RESUMEN Este estudio aboga por una motivación tanto externa como interna del surgimiento de la construcción reflexiva vasca basada en la palabra buru: por una parte, se sugiere que la construcción reflexiva nació del contacto con el latín medieval, a través del mecanismo conocido como gramaticalización replicativa. Según esta hipótesis, el origen del proceso se encuentra en los usos anafóricos y reflexivos de la palabra caput en el latín medieval. Por otra parte, se propone que buru desarrolló nuevos significados como resultado de la extensión semántica, es decir, de la metonimia. Se analizan asimismo las consecuencias que estas propuestas tendrían para la historia y reconstrucción del euskera. Palabras clave: reflexividad; gramaticalización replicativa; latín medieval; extensión semántica; historia del euskera. ABSTRACT This study argues for an external as well as internal motivation for the advent of the reflexive buru-construction in Basque: on the one hand, it is proposed that the Basque reflexive buru-construction arose by virtue of contact with medieval Latin, by means of the mechanism known as replica grammaticalization. According to this hypothesis, the process was triggered by anaphoric and reflexive uses of the word caput in medieval Latin. On the other hand, the word buru is argued to have developed new meaning as a result of semantic extension, that is to say, of metonymy. The potential implications are also addressed which these proposals may have for the history and reconstruction of Basque. Keywords: Reflexivity; replica grammaticalization; medieval Latin; semantic extension; history of Basque. / 2 447 Fontes Linguae Vasconum (FLV), 130, uztaila-abendua, 2020, 445-469 Hebetic ioan gabe ene buruya: zenbait gogoeta buru hitzaren erabilera anaforikoen... ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X 1. Sarrera. 1.1. Euskarazko bihurkariak ikuspegi tipologikoan. 1.2. Egitura bihurkariak latinaren historian. 1.3. Bihurkariak, ukipena, gramatikalizazioa eta errepikapen gramatikalizazioa. 2. Erdi aroko latineko datuak euSkararen argitan. 3. Burubihurkariak eta aldaketa Semantikoa. 4. EuSkarazko egitura bihurkarien hiStoriaz eta aitzin-hiStoriaz. 5. Erdi aroko euSkal eremuko egoera SoziolinguiStikoaz. 6. Ondorioak. 7. Erreferentziak. 1. SARRERA Euskararen aitzin-historia berreraikitzeko orduan, ahaide ezagunik (izan) ez duen hizkuntza genetikoki bakartua izanik, bi baliabide nagusi ditu eskura ikertzaileak: barne-berreraiketa eta alderapen tipologikoa (Lakarra, 2005, 408. or.; Mitxelena, 1963, 16-17. or.). Lan honetan bi metodoak bateratzen dituen hurbilpena egiten da, euskararen ezaugarri gramatikal baten (buru hitzean oinarritutako egitura bihurkariaren) lekukotzeen aitzineko garaia berreraikitzeko. Xede hau kontuan izanik, 1.1 atalean euskarazko bihurkaritasuna adierazteko baliabideei ikuspegi tipologikoaren barnean so egiten zaie; 1.2 atalean, berriz, latinaren historiako bihurkariak labur azaltzen dira, eta 1.3 atalean bihurkari marken gramatikalizazio bidea zehazten da. 2. atalean euskarazko buru-bihurkariak Erdi Aroko latinean dituzkeen zenbait iturri eztabaidatutakoan, 3. atalean lan honetako proposamenak semantikaren ikuspuntutik izan dezakeen azalpena erakusten da. Ondoren, ikerketa honek euskararen historiarako dituzkeen ondorenak aurkezten dira 4. atalean, eta 5.ean lan honetako proposamenari funts soziolinguistikoa emateko saiakera egiten da. Seigarren atalean, azkenik, ondorioak ateratzen dira. 1.1. Euskarazko bihurkariak ikuspegi tipologikoan Euskaltzaindiak (1991, 62. or.) bihurkaritasuna honela definitzen du: perpaus bereko aditz berak bi izen sintagma adierazten dituenean eta hauek erreferentziakideak direnean, hots, izaki bera aipatzen dutenean, bihurkaritasunaz ari garela erran daiteke. Erreferentziakideak diren bi sintagma horietako batek normalean bizidun eragilea adierazten du, eta bertzeak jasailea; gainera, lehenbizi datorrenari aurrekaria 3 / 448 Iker Salaberri izko Fontes Linguae Vasconum (FLV), 130, julio-diciembre, 2020, 445-469 ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X deitu ohi zaio, eta bigarrenari bihurkari marka (Faltz, 1977, 3-4. or.). Horrela bada, Jonek bere burua ebaki du esaldian, aurrekaria Jonek da eta bere burua bihurkari marka. Munduko hizkuntzen artean bihurkari markak aditzezkoak izan ohi dira, hots, hizkiak, adizlagunak edo aditz jokabidea erabiliz adierazten direnak, edota izenezkoak, hau da, izenen eta izenordainen bitartez bideratzen direnak (Lehmann, 2015, 4552. or.). Bigarren multzoari erreparatuz gero, hiru talde nagusi daude: (a) izen edo izen sintagma balioa duten bihurkariak; (b) izenordain balioa dutenak; eta (c) bihurkari atxikiak, izenordaina eta bertzelako osagai bat dituztenak (König, 2007, 106-107. or.). Schladten (2000) ikerketa tipologikoaren arabera, munduko hizkuntza gehienek (140/150, % 93,3) izenean edo izenordainean dute bihurkari markaren jatorria. Egitura bihurkarion izenezko edo izenordainezko iturri etimologikoa, gainera, eskuarki (89/150, % 60,1) gorputz, buru, larru, hezur edo antzeko gorputz-atal izena (gaia) izaten da. Hauetatik buru gaiean oinarritutako egitura bihurkaria dutenak zenbait eremu geografikotara daude mugatuta, eta, oro har, ez dira anitz (77/950, % 8,1) (Evseeva & Salaberri, 2018, 395. or.). Euskara, beraz, horrelako egitura bihurkaria duen Europako hizkuntza bakanetakoa da. Antzekoak edireteko, gure kontinentean, hungarierara jo beharra dago: izenordain bihurkaritzat erabiltzen den magerroak etorkiz gorputza, soina erranahia du, egun hazia, bihia (Szent-Iványi, 1964, 64. or.). Bertzela, Ural mendikatearen hego-mendebaldean (erzyan eta mokshan), Kaukason (abkaziera-adige hizkuntzetan eta georgieran) edota ipar Afrikan (amazigeran eta berbereraren bertzelako aldaeretan, Marokoko arabieran) kausi daitezke etimologiaz buru erranahia duten izenordain bihurkariak (Evseeva & Salaberri, 2018). Zentzu honetan, beraz, euskara mendebaldeko europar hizkuntzen artean berezi antza dela erran daiteke. Ohar hori garrantzitsua da: alde batetik, euskarazko buru-bihurkariak joera tipologiko unibertsalen emaitza izateko aukera ez du ezeztatzen, baina, bertzetik, murriztu behintzat egiten du. Bertze modu batera adierazita, euskararena munduko hizkuntzetako joera tipologikoen isla dateke, baina mendebaldeko Europan horren ezaugarri ezohikoa izateak bertzelako azalpena bilatzera bultzatzen du. Gai honi 1.2., 2. eta 3. ataletan helduko zaio berriz. Zernahi ere den, buru elean oinarritu egitura (1a) ez da euskarak bihurkaritasuna adierazteko daukan baliabide bakarra: anitzetan xede bera iragankorra izan ohi den aditza iragangaiztearen bidez, hau da, osagarri zuzena adierazteari utziaz lor daiteke (1b), eta hau, hortaz, aditzezko estrategia dela erran daiteke1. Honetaz landa, zehar osagarria kasu guti batzuetan bere horretan utz daiteke (i) aldi berean subjektuaren 1 Haatik, buru-bihurkaria eta iragangaiztea ez dira baliokideak: estrategia baten eta bertzearen arteko aukera hainbat faktorek baldintzatzen dute eta, oro har, iragangaiztea aukera mugatuagoa da, ez baita aditz guztiekin erabiltzen ahal. Ikus, euskarazko kontu honi begira, Etxepare (2003, 380-385. or.) eta Salaberri Izko (2020, 8-12. or.). Desberdintasun honen arrazoi tipologiko-unibertsalez ikus, bertze batzuen artean, Haiman (1983), König & Siemund (2000, 60-61. or.), Kazenin (2001, 926. or.), König & Vezzosi (2004), Ariel (2008, 229. or.) eta Haspelmath (2008). / 4 449 Fontes Linguae Vasconum (FLV), 130, uztaila-abendua, 2020, 445-469 Hebetic ioan gabe ene buruya: zenbait gogoeta buru hitzaren erabilera anaforikoen... ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X erreferentziakidea eta pertsona izenordaina bada, eta (ii) destinatibo marka badarama (1c)2. Hau, beraz, izenordainezko estrategia da: (1) a. gizon hark bere burua hil nahi zuen b. (*)ispiluan gaizki ikusten naiz c. ardo hau beretako gorde nahi du Kazeninek (2001, 926. or.) dioenez, munduko hizkuntzek bihurkaritasuna adierazteko baliabide bakarra (izenezkoa) izan ohi dute, edo bi (izenezkoa eta aditzezkoa). Oro har, beraz, eredu tipologiko hedatuena gehienez ere bi estrategia bihurkari ukaitea da, eta hau baino gehiago dituzten hizkuntzak gutitan kausitzen dira (Haspelmath, 2008, 47. or.). Euskara, berriz ere, alderdi honetatik berezikara da, ez hainbertze mundu mailan, baina bai inguruko hizkuntzen aldean. Atal honi bukaera emateko, aipatu beharra da hiru estrategia bihurkari hauen (1a-c) egoera ez dela egonkorra, ez aldaezina: testu zaharretan ikus daitekeen moduan, euskararen historian zehar hainbat garapen jasan dituzte (Evseeva & Salaberri, 2018, 397403. or.; Mounole, 2011, 147, 270. or.; Salaberri Izko, 2020)3. Honetaz hirugarren atalean mintzo gara berriz. 1.2. Egitura bihurkariak latinaren historian Jakina denez, euskara, mende guti iraun zuten germaniar eta arabiar eraginak salbu, azken mila eta bortzehun urteetan latin-erromantzeekin ukipen egoera hertsian egon da (Mitxelena, 1964). Ondorioz, euskarak gramatikaren maila ia guztietan, hiztegian batez ere, hizkuntza horien eragin nabaria jasan du. Lan honetako ildoari jarraituz, hortaz, zentzuzkoa litzateke aipatu hizkuntzek historian gaindi izan dituzten bihurkaritasuna adierazteko baliabideei so egitea. Kontu honi begira erromantze zaharrak ikertzea interesgarria eta beharrezkoa bada ere, hemen latina eta euskara bakarrik ditugu aztergai. Erromantzeetako bihurkaritasunaren auziaz gehiago jakiteko eta, oro har, hizkuntza hauek euskarazko buru-egitura bihurkariaren iturria diratekeelako ustea baztertzeko arrazoien inguruan ikus Salaberri Izko (2019). Latin klasikoan eta arruntean mē(d), tē(d), nōs moduko pertsona izenordainak erabiltzen ziren lehen eta bigarren pertsonan bihurkaritasuna adierazteko (Väänänen, 1967, 199-200. or.). Hirugarren pertsonan, berriz, eta salbuespenak salbuespen, mendebaldeko indoeuropar hizkuntza gehienek jatorri ilunekoa den *se-/s(e)weizenordain bihurkaria dute baliabide nagusitako, zein, gainera, diakronikoki nahiko egonkorra 2 Azkeneko hauei De Rijkek (2008, 365. or.) bihurkari ahulak deitzen die, buru-egiturak (bihurkari indartsuak) ez bezala berariazko forma bihurkaririk ez dutelako. 3 Gai honekin lotuta egin daitekeen galdera euskarak hiru estrategia bihurkari bereizteko arrazoiarena da. Kontu hori lan honen irismenetik at badago ere, garbi dago ikerketa gehiago behar duela. Zenbait xehetasun Bottineau & Roullandek (2007, 211. or.), Oihartzabal & Etxeparek (2011) eta Evseeva & Salaberrik (2018, 401-403. or.) eztabaidatzen dituzte. 5 / 450 Iker Salaberri izko Fontes Linguae Vasconum (FLV), 130, julio-diciembre, 2020, 445-469 ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X baita (Puddu, 2005; Viti, 2009). Latina ez da salbuespen, *se-/s(e)weizenordainaren ondorengoak baititu historian zehar (2a-c, Nunn, 1922, 154. or.; Puddu, 2005, 76. or.; Weiss, 2009, 332. or.): (2) a. amabo, accurrite, ne se interemat love.1sg.fut rush.2pl.ipfv neg refl kill.3sg.prs.sbjv ‘Maitea, erregu egiten dizut, joan azkar, ez dezan bere burua hil’ (Plautusen Cistellaria, 643, ca. K. a. ii. mendea)4 b. haec ergo dum aguntur facit se these then while do.3pl.pass make.3sg.prs refl hora quinta hour fifth ‘Kontu hauek egiten diren bitartean, borzgarren ordua badator (borzgarren orduak bere burua egiten du)’ (Egeriaren Itinerarium, 27.3, ca. K. o. iv. mendea) c. laetetur in te servus be.happy.3sg.sbjv.pass in 2sg serf tuus, non in se, nec in 2sg.poss neg in refl neither in aliquo alio anywhere else ‘Zure zerbitzaria zugan pozten da, ez bere buruarengan, eta ez bertze inon ere’ (Thomas à Kempisen Imitatio Christi, 3.50, K. o. xv. mendea) König & Siemundek (2000, 117. or.), *se-/s(e)weizenordainaren islak egun ukraineraz duen portaera morfosintaktikoa ikusita, gai batetik atera ote den aztertzen dute. Hau, edozein kasutan, ustekeria hutsa da, ukrainerako datuak berdin izan baitaitezke hizkuntza bakan horren berrikuntza. Ondorioz, ez dago indoeuropar hizkuntzetako bihurkari marka euskarazko buru-egiturarekin berdintzerik. Horrela ikusita, ez du ematen hizkuntza indoeuroparrekiko edota latinarekiko ukipenak euskarazko buru-egitura bihurkariaren sorreran inolako eraginik izan duenik. Haatik, hemen bi kontu azpimarratu beharrak dira: alde batetik, eta aitzineko 1.1. atalean azaldu denez, ohikoa da munduko hizkuntzek bihurkaritasuna adierazteko egitura bat baino gehiago izatea. Bertze aldetik, latinak estrategia bihurkari nagusitzat mē(d), tē(d), nōs formak (lehenbiziko eta bigarren pertsonan) eta *se-/s(e)weizenordain bihurkaria (hirugarren pertsonan) izateak ez du erran nahi inoiz bertzelako baliabide bigarrenkaririk izan ez duenik. Ikus Erdi Aroko latineko (3a-b) hurrengo adibideak (Ramos, 2000, 66. or.): 4 Euskara ez bertze hizkuntza orotako adibideen lerroarteko glosak Leipzig glossing rules-en (Bickel et al., 2015) arabera egin dira, ingelesezko itzulpenak eta laburpenak barne. / 6 451 Fontes Linguae Vasconum (FLV), 130, uztaila-abendua, 2020, 445-469 Hebetic ioan gabe ene buruya: zenbait gogoeta buru hitzaren erabilera anaforikoen... ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X (3) a. trado meum caput vel vinea trade.1sg.prs 1sg.poss head for vineyard mea 1sg.poss ‘Neure burua neure ardantzearen truke aldatuko dut’ (Valpuestako Andre Mariako kartularioak, xi. mendea) b. kapite nostro ponemus ad head.pl 1pl.poss.pl place.1pl.prs at seruiendum atque martir-es tuo-s service.dat as martyr-pl 2sg.poss-pl ‘Geure buruak martiritako paratzen ditugu zure zerbitzuan’ (Leongo katedrale artxiboko dokumentu bilduma, x. mendea) Bihurkaritasuna adierazten duten bi adibideok garai bertsuko testuetatik atereak dira. Hauetan buru (caput, capita) hitza da egitura bihurkariaren oinarri, hau da, biek gaiak darabiltzate, euskarak bezala. Gainera, lehen adibidea (3a) Hegoaldetik biziki hurran izkiriatua da, Gaztelaren eta Arabaren arteko mugan. Horrelako adibideak ez dira bakanak latinaren historian zehar, ugariak baizik, 2. atalean erakutsiko den moduan. Hau jakinda, erraza da pentsatzea (3a-b) moduko adibideen eta euskarazko buru hitzean oinarrituriko egituraren artean nolabaiteko lotura izan daitekeela. Haatik, euskarak latinarekin historian barna izan duen erlazio asimetrikoa ezagututa, arrazoizkoena buru duten egitura horien etorkia, barne-garapentako ez hartzekotan (ikus honen inguruan 3. atala), euskaratik kanpo bilatzea da. Ondorioz, hemen hurrengo hipotesia plazaratuko da: euskarak buru hitzaren erabilera bihurkariak latinarekiko ukipenaren ondorioz garatu zituen, Erdi Aroan, errepikapen gramatikalizazioa delako mekanismoaren bidez. Proposamen hau bermatzen duten adibide eta datu gehiago eztabaidatu aitzinetik, bihurkari marken gramatikalizazioaren eta errepikapen gramatikalizazioaren inguruko azalpena eginen da ondoko atalean. 1.3. Bihurkariak, ukipena, gramatikalizazioa eta errepikapen gramatikalizazioa Hizkuntzalaritza orokorrean nahiko hedatuta dago ukipen egoerek hizkuntza aldaketa bultzatzen eta azkartzen dutelako ustea (Thomason, 2001, 10. or.; Aikhenvald & Dixon, 2007, 19. or.). Gainera, egitura bihurkariak hizkuntza ukipenaren ondorioz errazen hedatzen diren ezaugarri gramatikalen artean daude (Geniušienė, 1987, 303. or.; Heine, 1999, 9-10. or.; Schladt, 2000, 107-108. or.). Ondorioz, erran daiteke hizkuntzalaritza orokorreko eta ukipen linguistikako datuek bihurkari marken jokamoldeaz erakusten dutenak lan honetako hipotesia bermatzen duela. Bi jakintza eremu horietan gehien ikertu den ataletariko bat, gainera, gramatikalizazioarena da. Hemen gramatikalizazioak honako hau adierazten duela ulertzen da: balio lexikoa duen osagaiak bere gain ezaugarri gramatikalak hartzea, edota ezaugarri gramatikalak dituen osagaia are gramatikalago bihurtzea (Hopper & Traugott, 2003, 2. or.). Prozesu hau ulertzeko era honen arabera, gramatikalizazioak elkarrekin lotutako lau 7 / 452 Iker Salaberri izko Fontes Linguae Vasconum (FLV), 130, julio-diciembre, 2020, 445-469 ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X mekanismo barne hartzen ditu: (i) zuritze semantikoa, hau da, osagaiak bere erranahi edukia galtzea; (ii) hedatzea edo testuinguru orokortzea, hots, osagaia testuinguru gehiagotan erabiltzea; (iii) kategoriagabetzea edo osagaiak ezaugarri morfosintaktikoak galtzea; eta (iv) hots higadura, osagaiak bere gorputza murriztea (Kuteva et al., 2019, 3. or.). Aurreko atalean azaldu den moduan, sarrien gertatzen den gramatikalizazio bideetako bat gaia > bihurkari marka da. Hondarreko kasu honetan, gramatikalizazioko lau mekanismoek (i-iv) hurrengo urratsak (4a-c, 5a-d) dituzte (Schladt, 2000, 113-116. or.): (4) Aldaketa semantikoa a. Lehen urratsa: gaia perpauseko osagarri zuzena da, eta jatorrizko erranahia baizik ez du. b. Bigarren urratsa: gaia sinekdoke bidez berrinterpretatzen da, subjektuarekiko erreferentziakidetasuna hartu eta bihurkari bilakatzen da. Edozein kasutan, egiturak oraindik erranahi hitzez hitzekoa zein bihurkaria ukan ditzake. c. Hirugarren urratsa: gaiak bakarrik irakurketa bihurkaria izan dezake, eta bertzelakoak ere gara ditzake, hala nola elkarkaria. (5) Aldaketa formala a. Lehen urratsa: gaiak morfosintaxian (kasu-markatzean eta komunztaduran) eta sintaxian (hitz-hurrenkeraren askatasunean eta edute izenordainaren presentzian) izen sintagma osoaren portaera du. b. Bigarren urratsa: gaiak, aukeran, ezaugarri morfosintaktiko eta sintaktiko murriztuak izan ditzake: komunztadura galtzea, hitz ordena zurruntzea, edutezko izenordaina desagertzea. c. Hirugarren urratsa: gaiak nahitaez jokamolde sintaktiko murriztua du, hau da, subjektuaren erreferentziakidea izan behar du, perpausean funtzio bakarra izan dezake, eta ezin du hitz hurrenkera aldatu. d. Laugarren urratsa: gaiak ez du, dagoeneko, izen sintagmaren ezaugarri morfosintaktikorik, eta izenordaintako har daiteke. Oro har, bihurkarien gramatikalizazio urrats hauek (4a-c, 5a-d) izenetik hizkiranzko bidea erakusten dute, izenordaina dela bitarteko, eta hau da 1.1 atalean erakutsi den munduko hizkuntzetako bihurkari marken aniztasunaren arrazoia (Heine, 1999, 7. or.). Egile batzuek, gainera, gramatikalizazio bide honi anafora izateko urratsa gehitzen diote, hurrengo eran (Evseeva & Salaberri, 2018, 424. or.): (6) izena > anafora > (izenordain) bihurkaria > (izenordain) elkarkaria > hizkia Aldaketa diakroniko hauen (4a-c, 5a-d, 6) banaketa ezagutzea biziki erabilgarria izan daiteke lan honetako hipotesia argitzen laguntzeko, euskarazko buru-bihurkarien gramatikalizazio maila eta, ondorioz eta hein batean, adina neurtzeko tresnatzat erabil daitekeelako. Salaberri Izkok (2020, 24-25. or.) erakusten duen moduan, xvi-xx. mendeetako euskaran badira buru-egituraren erabilera anaforikoak. Bertze zenbait ezaugarrirekin batean, honek adierazten du euskarazko buru-bihurkariak gramatikalizazio / 8 459 Fontes Linguae Vasconum (FLV), 130, uztaila-abendua, 2020, 445-469 Hebetic ioan gabe ene buruya: zenbait gogoeta buru hitzaren erabilera anaforikoen... ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X (13) a. Osotasuna zatiaren ordez: burua orraztu, buruz gora, mendiari buruz joan, ekonomiari buruz mintzatu, bururatu b. Izakia tokiaren ordez: ez bururik ez zangorik ez izan, buru batetik bertzera, buru eman, hiru egunen buruan, ateburuan, buru izan c. Zatia osotasunaren ordez: bertzeren buruan kalte ikusi, nork bere burua ikusi Hiru adabegi hauek islatzen dituzten metonimietatik hirugarrena (13c) da euskararen historian buru hitzaren erabilera anaforikoak (12a-e) sortzen zituena eta, dirudienez, bihurkaritasuneranzko gramatikalizazio bidea (6) ireki zuena. Hiru metonimiak biziki ohikoak badira ere, azkenaren ondorio diren erabilera anaforikoak ez daude, inola ere, horren hedatuta munduko hizkuntzetan: 1. atalean azaldu den moduan, buru hitzaren erabilera bihurkaria munduko hizkuntzen % 8,1ek (77/950) bakarrik dute (Evseeva & Salaberri, 2018, 395. or.). Aldiz, buru zentzu anaforikoan darabilten hizkuntzak askoz ere gutiago dira oraindik. Gertakari hau erabat ongi ulertzen ez bada ere, oraino ezaugarri hau duten 4050 bat hizkuntza, asko jota, atzeman dira, munduko 7.000 ingurutik (% 0,6-% 0,7). Euskaratik eta Erdi Aroko latinetik lekora, bertzeak bertze georgieraz (14a) eta ouargli berber hizkuntzan (14b) ediren dira halakoak (Biarnay, 1908, 313. or.; Amiridze, 2006, 183. or.): (14) a. šen mas c ˇem-s tav-s 2sg.nom 3sg.dat 1sg.poss-dat head-dat ø-u-xat’-av 2sg.nom-prv-draw/paint-ts ‘Ni (neure burua) harendako marrazten nauzu’ b. ixef-es d lbgur head-3sg.m.gen aff idiot ‘Ergela da (bere burua ergela da)’ Joera honen bakantasuna ikusita, kasualitate handiegia dirudi Erdi Aroan ukipen egoeran izan ziren bi hizkuntzak (garaiko latinak eta euskarak) buru hitzaren erabilera anaforikoak eta bihurkariak partekatzea. Hau are susmagarriago egiten da jakinda estrategia bihurkariak ukipen egoeran errazen mailegatzen diren gramatikako atalen artean daudela (Geniušienė, 1987, 303. or.; Heine 1999, 9-10. or.; Schladt, 2000, 110111. or.). Dirudienez, susmo hau Mitxelenak (1992, 674. or.) bazeukan, bertzela ez zuen oehko buru-ren sarreran latina aipatuko. Datu hauetatik bi ondorio atera daitezke: alde batetik, latinak bere aldetik garatu zituen buru-bihurkariak, menturaz lehenagoko erabilera anaforikoetatik. Aldaketa hau ongi dokumentatua eta deskribatua da (Pérez, 2007, 311. or.): Anatomic terminology is extremely profitable in the language, provided that man tends to project his body in the perception of space and other realities, a fact that brings about a figurative use of such terms, enriching in this way their semantic field. 15 / 460 Iker Salaberri izko Fontes Linguae Vasconum (FLV), 130, julio-diciembre, 2020, 445-469 ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X Caput, -is, a noun of Indo-European origin, is a good example of that situation in the Latin language. Many other meanings were soon added to its proper sense, that is, the upper or front part of the body of all animals [...] The Latin Middle Ages [sic] inherited those meanings and added some new ones so that the term turned into one of the semantically richest in Medieval Latin. Bertze aldetik, argia da euskarazko buru hitzak, latinarekiko ukipena goiti-beheiti, denboran zehar berezko garapena izan duela, Ibarretxe-Antuñanoren (2002) ikerketak erakusten duen moduan. Hartara, litekeena da bai kanpo-motibazioak (ukipenak), bai barne garapenak (aldaketa semantikoak) euskarazko bihurkarien gramatikalizazioan eragina eduki izana. Azken finean, hizkuntza aldaketan barneko zein kanpoko faktoreak aintzat hartzen dituzten azalpenak izan ohi dira egiantzekoenak, hainbat egileren arabera (Dorian, 1993; Igartua, 2019). 4. EUSKARAZKO EGITURA BIHURKARIEN HISTORIAZ ETA AITZIN-HISTORIAZ Erabilerari dagozkion zenbait goiti-beheiti salbu (Mounole, 2011, 270. or.; Salaberri Izko, 2020), euskalki guztiek dute buru-egitura bihurkaritasuna adierazteko baliabide nagusi11. Egitura hau, gainera, testurik zaharrenetatik egun arte dago lekukotuta. Hartara, eta euskararen gramatika historiko bakanek (Gorrotxategi et al., 2018; Igartua & Zabaltza, 2012; Trask, 1997) kontu hau eztabaidatzen ez badute ere, burubihurkariaren sorrerak Euskara Batu Zaharraren (ebz) garaikoa edo hau euskalkitan banatzen hasi eta handik gutirakoa behar du izan. Era batera edo bertzera, beraz, Erdi Aroan gertatu bide den garapena da, eta hau ongi arranjatzen da latinarekiko ukipenaren hipotesiarekin. Datu hauei begira, orain arte munduko hizkuntzez ezaguna dena oinarri hartuta, bihurkaritasuna adieraztea ezaugarri unibertsala dela uste denez gero12 (Geniušienė, 1987, 152. or.), honako galdera hau egin dezakegu: euskarak, buruegitura gramatikalizatu aitzin, zer baliabide zuen bihurkaritasuna adierazteko? Euskarak egun dituen bihurkari marketatik (1a-c), eta buru-egitura alde batera utzita, ez da lehen testigantzen aitzineko garairako iragangaiztea (1b) ez berreraikitzeko arrazoirik. Ikuspegi hau bermatzen duten bi zergatiko dira aipagarriak: alde batetik, aurreneko lekukotasunetatik egungo egoera arte euskararen aditz sistema errotik aldatu bada ere (Lakarra, 2018, 25. or.; Mounole, 2011, v. or.), bihurkaritasuna adierazteko aditza iragangaiztea testurik zaharrenetan eta hizkuntzaren historia idatzi osoan zehar aurki daiteke (15a-c): 11 Hau, batez ere, historiari begira da egia; egungo joera, gehienbat ahozko euskaran eta erromantzeak eraginda, iragangaiztearen erabilera biderkatzeranzkoa da (Euskaltzaindia, 1991, 63. or.). 12 Ohartu beharra dago (a) bihurkaritasuna adieraztea eta (b) bihurkaritasuna adierazteko baliabide bereziak izatea gauza bana direla, bai baitaude (b) bezalakorik ez daukaten hizkuntzak (Haspelmath, 2008, 43. or.). / 16 461 Fontes Linguae Vasconum (FLV), 130, uztaila-abendua, 2020, 445-469 Hebetic ioan gabe ene buruya: zenbait gogoeta buru hitzaren erabilera anaforikoen... ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X (15) a. lohi eçarri vkan draut neure beguién gainera, eta garbitu naiz, eta ikusten dut (Leizarraga, 1990, 640. or.) b. eçagutcen dut, aitortcen, eta confessatcen leguesqui edireiten eta eracusten naicela hobeduri iaincoaren majestate offensatuaz (Pouvreau, 1664, 74. or.) c. Andra Menina Arandañoco (zein zan bere lengusina) eracusi zan encargù onetan ondo debotèa eta fina (Zuloaga, 2015, 186. or.) Bertze aldetik, eta batez ere Iparraldeko euskalkiei begira, iragangaiztea xvi. eta xvii. mendeetan egungo euskaran baino gehiagotan erabiltzen da bihurkaritasuna adierazteko (Mounole, 2011, 147. or.; Salaberri Izko, 2020, 23. or.). Maiztasuna aintzat edukirik, hizkuntza-aldaketan ezaugarri batek bertzea ordezkatzen duenean, osagairik zaharrenaren agerraldiak denborarekin murrizten dira, desagertu edo gramatikaren bazterreko eremuetan fosilizatu arte (Bailey, 1973, 77. or.; Kroch, 2001, 720. or.). Hartara, eta –nahiz eta egungo ahozko hizkuntzan joera berriz ere gibeleratekoa izan– buru-bihurkariak neurri batean ordezkatu duela onartuz gero, pentsa daiteke lehenbiziko testigantzen aurreko euskaran bihurkaritasuna adierazteko iragangaiztea hedatuta zegoela. Gauza bera erran daiteke (1c) moduko bihurkari ahulez: honelakoen testigantzak xvi-xvii. mendeetan ez dira gutitan kausitzen (16a-c): (16) a. eta nolaco baitaite hitz hau bakhotcharentçat, hau berori adituren du orduan beretçat (Etxeberri Ziburukoa, 1981, 174. or.) b. etzaretela bada arthatsu biharamunaz: ecen biharamunac beretaco artha vkanen du (Leizarraga, 1990, 301. or.) c. eçe berac içanen baitirade beretaco borrero cruelac (Beriain, 1626, 15. or.) Azkenik, euskara arkaikotik lehenbiziko euskara modernorako bidean guzti + -au/- ori egituraren erabilera anaforikoak (17a-d) eta bihurkariak (17e) aurki daitezke mendebaldeko testuetan13. (17) a. arren, esaçu guztiau çurea nax ta erraz daguiquet (Bilbao et al., 2011, 77. or.) b. ene guztiau ceure eguin eguiçu (Bilbao et al., 2011, 151. or.) c. vaquiçu zurea orain gustiau naçana (Sarasola, 1983, 88. or.) d. ara emen neu guztijau ceuria, artu naguizu, salba naguizu (Olaetxea, 1787 [1763], 109. or.) e. baneroean echurea, chitez guztiau galduric (Lazarragaren B eskuizkribua)14 Laburbilduz, Behe Erdi Aroan buru-egitura hizkuntza-ukipenaren ondorioz gramatikalizatu aurretik ere, ematen du euskarak, hizkuntza-tipologiaren argitan, bihurkaritasuna adierazteko egungoa bezain sistema konplexua, hots, hiru baliabidek (iragangaizteak, bihurkari ahulek eta guzti + izenordain erakuslea egiturak) osaturikoa zuela. Lan honetan azaldutako datuek, gainera, aurreko zenbait lanetakoekin 13 Eneko Zuloaga, ahozko adierazpena. 14 Hemen eskuragarri: https://klasikoak.armiarma.eus/lazarraga/trans055.htm. 17 / 462 Iker Salaberri izko Fontes Linguae Vasconum (FLV), 130, julio-diciembre, 2020, 445-469 ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X batera (Sarasola, 1979; Mounole, 2011; Evseeva & Salaberri, 2018; Salaberri Izko, 2020), euskaraz bihurkaritasuna adierazteko izan diren baliabideen kronologia ezartzea ahalbidetzen dute: (18) Euskarazko bihurkarien kronologia a. Behe Erdi Aroa arte: iragangaiztea, bihurkari ahulak, guzti + izenordain erakuslea egitura (azkena mendebaldean bakarrik (?)). b. Behe Erdi Aroa: buru-egitura bihurkariaren sorrera, latinarekiko ukipena dela eta, errepikapen gramatikalizazioz eta hedapen semantikoz. c. xvi-xviii. mendeak: guzti + izenordain erakuslea egituraren gainbehera. d. xviii. mendea: edutezko izenordain bihurkarien eta ohikoen arteko bereizketa (Linschmann-Aresti legea) euskalki gehienetan galtzea. e. xix-xxi. mendeak: iragangaiztearen pixkanakako murriztapena (idatziz bakarrik), buru-ren eta aditzaren arteko pluraleko numero komunztadurak nahitaezkotasuna galtzea, buru-egituraren erabilera anaforikoen azkeneko lekukotzeak. Datuok, alde batetik, Erdi Aroko euskararen ikuspegi garbiagoa ematen dute, orain arte egin diren proposamenek (Reguero, 2012; Salaberri Zaratiegi, 2018) kontuan hartu ez duten gramatikaren alderdia azaltzen dutelako. Bertze aldetik, euskararen historia argitzeari ekarpena egiten diote, buru-bihurkarien garapena ez baita gramatika historikoetan (Gorrotxategi et al., 2018; Igartua & Zabaltza, 2012; Trask, 1997) ain tzat eduki. 5. ERDI AROKO EUSKAL EREMUKO EGOERA SOZIOLINGUISTIKOAZ Aitzineko ataletan argudiatu da euskarak buru-egitura bihurkaria, hedapen semantikoarekin batera, Erdi Aroko latinarekiko ukipenaren ondorioz eta errepikapen gramatikalizazioa delako mekanismoaren bitartez garatu bide zuela. Bi hizkuntzen arteko paralelo linguistikoek hala iradokitzen badute ere, proposamen honek ikuspuntu soziolinguistiko historikotik bi zailtasun ditu: lehenik, 2. atalean azaldu den moduan Erdi Aroan latina idatzizko hizkuntza bide zen, eta zaila dirudi idatzizko hizkuntza batek garai berean ia bakarrik ahozkoa zen euskaran eragina izateak. Bigarrenik, biztanle garaikide gehienek ez bide zekiten irakurtzen eta, hartara, latina ez zuten ezagutzen (Monteano, 2017, 14. or.). Bi zailtasunei kontrako argudioak ematen ahal zaizkie: lehenari begira, Erdi Aroko euskal eremuko egoera soziolinguistikoaz arrunt guti dakigu (Lacarra, 1957, 12. or.), eta egile batzuek baieztatu dute garai eta alderdi horretan latina ez zela bakarrik idatzizko hizkuntza. Wrightek (1982, ix. or.) dioenez, «[i]n and after the twelfth-century Renaissance, there can be no doubt that Latin was taught, learnt, read, written, and at times spoken, as a conceptually distinct language from medieval Catalan, Portuguese, Sicilian, etc.». Hartara, ez da erabateko ziurtasunez baieztatzen ahal Behe Erdi Aroko euskal eremuan latina eta euskara ukipen egoeran ez zeudenik. Egia erran, kontrakoa da egile batzuek argudiatu dutena: «[t]ras el latín de época clásica, influyeron luego sobre el euskera el latín medieval y el eclesiástico» (Núñez, 2002, 20. or.). / 18 463 Fontes Linguae Vasconum (FLV), 130, uztaila-abendua, 2020, 445-469 Hebetic ioan gabe ene buruya: zenbait gogoeta buru hitzaren erabilera anaforikoen... ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X Bigarren zailtasunari dagokionez, Erdi Aroko euskaldun gehienek latina ez ezagutzeak ez dio ukipen egoerari aterik ixten. Izan ere, litekeena da garai hartan latina gizarteko talde bakan batzuek bakarrik, konparazione erlijio-gizonek eta letratuek, jakin izatea. Lanbide hauek zituztenak bide ziren, beraz, ukipenaren gunea osa tzen zuten Erdi Aroko euskara-latin elebidunak edo, erromantzeen erabilera kontuan hartuz gero, eleaniztunak. Hau bera iradokitzen du euskarazko eremutik hurbilen gelditzen diren caput hitzaren erabilera anaforikoak eta bihurkariak (3a, 8a-b) Valpuestako Andre Mariako kartularioetan edireteak, hau da, erlijio gizonek izkribatu zituzten testuetan. Hizkuntza-aldaketaren alderdi soziolinguistikoari begiratu diotenek hiru aldaketa mota bereizten dituzte: (i) berezkoa, hau da, hiztun-talde elebakarrek kanpoko inolako eraginik gabe egiten duten aldaketa; (ii) mailegatzea, hau da, bi hizkuntza edo gehiago ukipen egoeran daudenean bietako baten ama hiztunek bertze hizkuntzaren ezaugarriren bat apropos edo, gutienez, ezagueraz berenera ekartzea; eta (iii) inposatzea, hots, bigarren hizkuntza ikasten ari diren hiztunek beren ama hizkuntzaren ezaugarriak bigarrenera eramatea. Sailkapen hau 1. taulan ikus daiteke (Guy, 1990, 48. or.; Labov, 1966, 238. or.): 1. taula. Hizkuntza-aldaketaren mota soziolinguistikoak (Guy, 1990, 48. or.) Aldaketa motak Jatorria Barnetik bideratua Kanpotik bideratua Aldaketa mota Berezkoa Mailegatzea Inposatzea Bertzelako izenak Naturala, beheitikakoa Apropos egina, goitikakoa, hizkuntza jasotzaileak bultzatua Substratua, iturriko hizkuntzak bultzatua Ukipenik badea? Ez Bai Bai Bideratzaileak Ama-hiztunak Ama-hiztunak Hiztun berriak Wrighti (1982, ix. or.) eta Núñezi (2002, 20. or.) Erdi Aroko euskal eremuan euskararen eta latinaren arteko ukipena izan zela sinesteak berezko aldaketa gertatu izateko aukera murrizten du, nahiz eta honek barne-aldaketaren mekanismoa (hedapen semantikoa) erabat baztertzen ez duen (ikus 3. atala). Honetaz gain, garai hartan latina ez zuen, hain segur, euskal gizartearen atal handi batek bigarren hizkuntzatako ikasten eta, hartara, inposatzea gertatu izanak ez du egiantzekoa ematen. Ondorioz, hemen eztabaidagai dugun aldaketa, gorago aipatu argudioak onartuz gero, hirugarren erakoa bide da: mailegatzea edo goitikakoa. Proposamen hau bat dator aldaketa mota honetaz dakigunarekin, goitikako aldaketak klase sozial altuko hiztun helduek (kasu honetan, erlijio-gizonek edota letratuek) prestigio eta estilo-kontuek bultzatuta bideratzen ohi baitituzte (Guy, 1990, 52. or.), eta idatzizko hizkuntzek (kasu honetan, Erdi Aroko latinak) prestigioa izaten baitute (Janda & Joseph, 2003, 16. or.). Thomason & Kaufmanek (1988, 78. or.) dioten moduan, «minor structural influence from a prestigious literary language sometimes occurs through the written medium alone, without actual oral bilingualism among 19 / 464 Iker Salaberri izko Fontes Linguae Vasconum (FLV), 130, julio-diciembre, 2020, 445-469 ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X borrowing-language speakers». Oroit bedi hemen, gainera, estrategia bihurkariak ukipen egoeran errazen mailegatzen diren gramatikako atalen artean daudela (Geniušienė, 1987, 303. or.; Heine 1999, 9-10. or.; Schladt, 2000, 110-111. or.). Argudio hauek lan honetako proposamena sinesgarriago egiten laguntzen badute ere, Erdi Aroko euskal eremuko egoera soziolinguistikoaz dugun ezagutza urriak ikerketa gehiago behar duen hipotesitzat ikustera bultzatu behar gaitu. Gainera, hemen datu linguistikoak izan ditugu aztergai, eta gure iritziz datu soziolinguistikoek hizkuntzazkoak azaltzen lagundu beharko lukete, ez alderantziz. 6. ONDORIOAK Lan honetan, munduko hizkuntzen datuak oinarri hartuta, erakutsi da euskara Europan buru hitzean oinarritutako egitura bihurkaria duen hizkuntza bakanetakoa dela. Hau, joera tipologiko unibertsalei ez ezik, hizkuntza-ukipen egoera historikoari ere zor zaiola proposatu da. Zehazkiago erran, euskarak buru-bihurkaria latinarekiko ukipenari zor diola adierazi da, eta prozesu hau errepikapen gramatikalizazio delakoaren bidez gertatu zela. Buru-egituraren iturriari begira, Behe Erdi Aroko latinetik Hegoaldeko euskarara zabaldu zatekeen, eta hortik, denbora tarte ez oso luzean, gainerako euskalkietara, Iparraldekoetara azkenik, hipotesirik sinesgarrienaren arabera betiere. Proposamen hau kontuan izanik, bihurkaritasuna adierazteko baliabideek euskararen historian izan duten garapenaren kronologia, eta euskarak Erdi Aroan ukan dituzkeen bihurkaritasuna bideratzeko eskuarteen ikuspegia aurkeztu dira. Ikuspegi soziolinguistikotik begiratuta, lan honetan plazaratu hipotesia ukipen egoerako mailegatzeaz dakigunarekin bat datorrela argudiatu da. Azkenik, datu hauek aurrerantzean euskararen (aitzin-)historia berantiarra deskribatzeko saioa egiten duten lanek kontuan hartu beharko lituzketela nabarmendu da. 7. ERREFERENTZIAK Aikhenvald, A. & Dixon, R. (2007). Grammars in contact: a cross-linguistic typology. Oxford: Oxford University Press. Álvarez, J. L. (1977). L’emploi de l’indéfini en souletin. flv, 25, 29-54. Amiridze, N. (2006). Reflexivization strategies in Georgian (doktore tesia). Universiteit Utrecht, Utrecht. Ariel, M. (2008). Pragmatics and grammar. Cambridge: Cambridge University Press. Artiagoitia, X. (2003). Reciprocal and reflexive constructions. In J. I. Hualde & J. Ortiz de Urbina (arg.), A grammar of Basque (607-632. or.). Berlin & New York: Mouton de Gruyter. doi: https://doi.org/10.1515/9783110895285.607 Axular. (2015). Gero (B. Urgellen edizioa). Iruñea & Bilbo: Nafarroako Gobernua & Euskaltzaindia. Bailey, C. (1973). Variation and linguistic theory. Washington: Center for Applied Linguistics. / 20 465 Fontes Linguae Vasconum (FLV), 130, uztaila-abendua, 2020, 445-469 Hebetic ioan gabe ene buruya: zenbait gogoeta buru hitzaren erabilera anaforikoen... ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X Barrau-Dihigo, L. (1900). Chartes de l’église de Valpuesta du ixe au xie siècle. Revue Hispanique, 24, 273-389. Beriain, J. (1626). Doctrina christiana escrita en romance y bascuence. Iruñea: Carlos de Labayen. Biarnay, S. (1908). Étude sur le dialecte berbère de Ouargla. Paris: Ernest Leroux. Bickel, B., Comrie, B. & Haspelmath, M. (2015). Leipzig glossing rules. https://www. eva.mpg.de/lingua/resources/glossing-rules.php helbidetik eskuratua. Bilbao, G., Gómez, R., Lakarra, J. A., Manterola, J., Mounole, C. & Urgell, B. (arg.). (2011). Lazarraga eskuizkribua: edizioa eta azterketa (1.2). Gasteiz: Euskal Herriko Unibertsitatea. http://lazarraga.com/ helbidetik eskuratua. Blaise, A. (1975). Dictionnaire latin-français des auteurs du Moyen-Âge. Turnhout: Brepols. Bottineau, D. & Roulland, D. (2007). Le problème de la réflexivité en basque. In A. Rousseau & D. Roulland (arg.), L’énoncé réfléchi (208-225. or.). Rennes: Presses Universitaires de Rennes. Castaños, F. (1979). La formación del plural en la lengua vasca. Bilbo: Bizkaiko Foru Aldundia. De Rijk, R. (2008). Standard Basque: a progressive grammar. Cambridge & Londres: Massachusetts Institute of Technology Press. De Vaan, M. (2008). Etymological dictionary of Latin and the other Italic languages. Leiden & Boston: Brill. Dorian, N. C. (1993). Internally and externally motivated change in language contact settings: Doubts about dichotomy. In C. Jones (arg.), Historical linguistics: problems and perspectives (131-155. or.). Londres: Longman. Ernout, A. & Meillet, A. (2001). Dictionnaire étymologique de la langue latine: histoire des mots (laugarren edizioa). Paris: Klincksieck. Etxeberri Ziburukoa, J. (1981). Manual devotionezcoa (P. Altunaren edizioa). Bilbo: Euskaltzaindia & Ediciones Mensajero. Etxepare, B. (1980). Linguae vasconum primitiae (P. Altunaren edizioa). Bilbo: Euskaltzaindia. Etxepare, R. (2003). Valency and argument structure in the Basque verb. In J. I. Hualde & J. Ortiz de Urbina (arg.), A grammar of Basque (363-425. or.). Berlin & New York: Mouton de Gruyter. doi: https://doi.org/10.1515/9783110895285.363 Euskaltzaindia. (1991). Euskal gramatika lehen urratsak-I. Bilbo: Euskaltzaindia. Evseeva, N. & Salaberri, I. (2018). Grammaticalization of nouns meaning «head» into reflexive markers: a cross-linguistic study. Linguistic Typology, 22(3), 385435. doi: https://doi.org/10.1515/lingty-2018-0014 Faltz, L. (1977). Reflexivization: a study in universal syntax (doktore tesia). University of California, Los Angeles. Geeraerts, D. (1985). Cognitive restrictions on the structure of semantic change. In J. Fisiak (arg.), Historical semantics - historical word formation (127-154. or.). Berlin & New York: Mouton de Gruyter. doi: https://doi. org/10.1515/9783110850178.127 Geniušienė, E. (1987). The typology of reflexives. Berlin & New York: De Gruyter. Gorrotxategi, J., Igartua, I. & Lakarra, J. A. (arg.). (2018). Euskararen historia. Gasteiz: Eusko Jaurlaritza. 21 / 466 Iker Salaberri izko Fontes Linguae Vasconum (FLV), 130, julio-diciembre, 2020, 445-469 ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X Guy, G. R. (1990). The sociolinguistic types of language change. Diachronica, 7(1), 47-67. Haase, M. (1992). Sprachkontakt und Sprachwandel im Baskenland: die Einflüsse des Gaskognischen und Französischen auf das Baskische. Hamburgo: Helmut Buske. Haiman, J. (1983). Iconic and economic motivation. Language, 59(4), 781-819. Haspelmath, M. (2008). A frequentist explanation of some universals of reflexive marking. Linguistic Discovery, 6(1), 40-63. doi: https://doi.org/10.1349/ ps1.1537-0852.a.331 Heine, B. (1997). Cognitive foundations of grammar. Oxford: Oxford University Press. Heine, B. (1999). Polysemy involving reflexive and reciprocal markers in African languages. In Z. Frajzyngier & T. Curl (arg.), Reciprocals: forms and functions (1-29. or.). Amsterdam & Philadelphia: John Benjamins. doi: https:// doi.org/10.1075/tsl.41.02hei Heine, B. & Kuteva, T. (2003). On contact-induced grammaticalization. Studies in Language, 27(3), 529-572. doi: https://doi.org/10.1075/sl.27.3.04hei Heine, B. & Kuteva, T. (2005). Language contact and grammatical change. Cambridge: Cambridge University Press. Hopper, P. (1991). On some principles of grammaticalization. In E. Traugott & B. Heine (arg.), Approaches to grammaticalization, vol. 1. Focus on theoretical and methodological issues (17-35. or.). Amsterdam & Philadelphia: John Benjamins. Hopper, P. & Traugott, E. (2003). Grammaticalization. Cambridge: Cambridge University Press. Ibarretxe-Antuñano, I. (2002). The conceptual structure of Basque buru «head». flv, 91, 463-492. Igartua, I. (2019). Loss of grammatical gender and language contact. Diachronica, 36(2), 181-221. doi: https://doi.org/10.1075/dia.17004.iga Igartua, I. & Zabaltza, X. (2012). Euskararen historia laburra. Donostia: Etxepare Euskal Institutua. Janda, D. & Joseph, B. D. (2003). On language, change, and language change - or, of history, linguistics, and historical linguistics. In B. D. Joseph & R. D. Janda (arg.), The handbook of historical linguistics (3-180. or.). Oxford: Blackwell. doi: https://doi.org/10.1002/9780470756393.ch Kazenin, K. (2001). Verbal reflexives and the middle voice. In M. Haspelmath, E. König, W. Oesterreicher & W. Raible (arg.), Language typology and language universals: an international handbook, vol. 2 (916-927. or.). Berlin & New York: Mouton de Gruyter. doi: https://doi.org/10.1515/9783110 171549.2.10.916 König, E. (2007). Vers une nouvelle typologie des marques réfléchies. In A. Rousseau, D. Bottineau & D. Roulland (arg.), L’énoncé réfléchi (107-129. or.). Rennes: Presses Universitaires de Rennes. König, E. & Siemund, P. (2000). Intensifiers and reflexives: a typological perspective. In Z. Frajzyngier & T. Curl (arg.), Reflexives: forms and functions (4174. or.). Amsterdam & Philadelphia: John Benjamins. / 22 467 Fontes Linguae Vasconum (FLV), 130, uztaila-abendua, 2020, 445-469 Hebetic ioan gabe ene buruya: zenbait gogoeta buru hitzaren erabilera anaforikoen... ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X König, E. & Vezzosi, L. (2004). The role of predicate meaning in the development of reflexivity. In W. Bisang, N. P. Himmelann & B. Wiemer (arg.), What makes grammaticalization? A look from its fringes and its components (213-244. or.). Berlin & New York: Mouton de Gruyter. Kroch, A. (2001). Syntactic change. In M. Baltin & C. Collins (arg.), The handbook of contemporary syntactic theory (699-729. or.). Londres: Blackwell. doi: https://doi.org/10.1002/9780470756416.ch22 Kuteva, T., Heine, B., Hong, B., Long, H., Narrog, H. & Rhee, S. (2019). World lexicon of grammaticalization (bigarren edizioa). Cambridge: Cambridge University Press. doi: https://doi.org/10.1017/9781316479704 Labov, W. (1966). The social stratification of English in New York City. Arlington: Center for Applied Linguistics. Lacarra, J. M. (1957). Vasconia medieval: historia y filología. Donostia: Gipuzkoako Foru Aldundia. Lakarra, J. A. (1997). Euskararen historia eta filologia: arazo zahar, bide berri. asju, 31(2), 447-535. Lakarra, J. A. (2005). Prolegómenos a la reconstrucción de segundo grado y al análisis del cambio tipológico en (proto)vasco. Acta Palaeohispanica, 9, 407-470. Lakarra, J. A. (2018). Euskararen historiaurrea. In J. Gorrotxategi, I. Igartua & J. A. Lakarra (arg.), Euskararen historia (23-230. or.). Gasteiz: Eusko Jaurlaritza. Lakarra, J. A., Manterola, J. & Segurola, I. (2019). Euskal hiztegi historiko-etimologikoa. Bilbo: Euskaltzaindia. Latham, R. E. (1975). Dictionary of Medieval Latin from medieval sources, vol. 1. A-B. Oxford: Oxford University Press. Lehmann, C. (2015). Thoughts on grammaticalization (hirugarren edizioa). Berlin: Language Science Press. Leizarraga, J. (1990). Iesus christ gure iaunaren testamentu berria, othoitza ecclesiasticoen forma, catechismea, kalendrera, ABC edo christinoen instructionea (T. Linschmannen eta H. Schuchardten edizioa). Bilbo: Euskaltzaindia. Manterola, J. (2015). Euskararen morfologia historikorako: artikuluak eta erakusleak (doktore tesia). Euskal Herriko Unibertsitatea, upv/ehu, Gasteiz. Migne, J. (1977 [1858]). Lexicon manuale ad scriptores et infimae latinitatis. Paris: Jacques Migne. Mitxelena, K. (1963). Lenguas y protolenguas. Salamanca: Salamancako Unibertsitatea. Mitxelena, K. (1964). Sobre el pasado de la lengua vasca. Donostia: Auñamendi. Mitxelena, K. (1981). Lengua común y dialectos vascos. asju, 15, 289-313. Mitxelena, K. (1988). Euskal idazlan guztiak (P. Altunaren, B. Urgellen eta I. Sarasolaren edizioa). Donostia: Euskal Editoreen Elkartea. Mitxelena, K. (1992). Orotariko euskal hiztegia, vol. 5. Berr-Daf. Bilbo: Desclée de Brouwer, Euskaltzaindia & Mensajero. Monteano, P. (2017). El iceberg navarro: euskera y castellano en la Navarra del siglo xvi. Iruñea: Pamiela. Mounole, C. (2008). Perifrasi zaharra mendebalde eta erdialdeko euskara zaharrean: azterketa kuantifikatiboa eta proposamen berria. asju, 41(1), 67-138. 23 / 468 Iker Salaberri izko Fontes Linguae Vasconum (FLV), 130, julio-diciembre, 2020, 445-469 ISSN: 0046-435X ISSN-e: 2530-5832 ISSN-L: 0046-435X Mounole, C. (2011). Le verbe basque ancien: étude philologique et diachronique (doktore tesia). Euskal Herriko Unibertsitatea, Gasteiz. Niermeyer, J. (1976). Mediae latinitatis lexicon minus: a Medieval Latin-French/ English dictionary, vol. 1. Leiden: Brill. Núñez, L. (2002). El euskera arcaico: extensión y parentescos. Tafalla: Txalaparta. Nunn, H. P. V. (1922). An introduction to Ecclesiastical Latin. Cambridge: Cambridge University Press. Oihartzabal, B. (1991). La pastorale souletine: édition critique de Charlemagne. Donostia: Gipuzkoako Foru Aldundia & Euskal Herriko Unibertsitatea. Oihartzabal, B. & Etxepare, R. (2011). The absence of person-case constraints in early Lapurdian. In J. A. Lakarra, J. Gorrotxategi & B. Urgell (arg.), Koldo Mitxelena katedraren II biltzarra (149-169. or.). Gasteiz: Euskal Herriko Unibertsitatea. Olaetxea, B. (1787) [1763]. Cristinauben dotrinia (laugarren edizioa). Tolosa: Francisco de Lama. Orixe. (1929). Santa Cruz apaiza. Donostia: Iñaki Loiola. Pérez, E. (2007). Caput in the Medieval Latin from Asturias and León. Listy Filologické, 130(3/4), 311-328. Pouvreau, S. (1664). San Frances de Sales Genevaco ipizpicvaren philothea. Paris: Claude Audinet. Puddu, N. (2005). Riflessivi e intensificatori: greco, latino e le altre lingue indoeuropee. Pavia: Università di Pavia. Quetglas, P. & Gómez, A. (2019). Corpus documentale latinum Cataloniae. http:// gmlc.imf.csic.es/codolcat/ helbidetik eskuratua. Ramos, E. (2000). Los cartularios de Santa María de Valpuesta: análisis lingüístico. Donostia: Eusko Ikaskuntza. Reguero, U. (2012). Erdi Aroko euskararen historia kanpotik eta barnetik. asju, 46(2), 63-160. Salaberri Izko, I. (2019). Euskarazko bihurkarien historiaz: hizkuntza ukipena eta errepikapen gramatikalizazioa. Euskera, 64(2), 651-682. Salaberri Izko, I. (2020). Grammaticalization of reflexivity in Basque: a corpus-based diachronic and typological analysis. Journal of Historical Linguistics, 10(1), 1-41. doi: https://doi.org/10.1075/jhl.18036.sal Salaberri Zaratiegi, P. (2018). Euskara Erdi Aroan. In J. Gorrotxategi, I. Igartua & J. A. Lakarra (arg.), Euskararen historia (287-344. or.). Gasteiz: Eusko Jaurlaritza. Sarasola, I. (1979). Nire/neure, zure/zeure literatur tradizioan. Euskera, 25(2), 431-466. Sarasola, I. (1983). Contribución al estudio y edición de textos antiguos vascos. asju, 17, 69-212. Schladt, M. (2000). The typology and grammaticalization of reflexives. In Z. Frajzyngier & T. Curl (arg.), Reflexives: forms and functions (103-124. or.). Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins. Stotz, P., Selig M., Aris, M., Cardelle de Hartmann, C., Fiedler, M., Gneuss, H., Krefeld, T., Leithe-Jasper, H., Weber, M. & Wellhausen, A. (1959-2015). Mitellateinisches Wörterbuch bis zum ausgehenden 13. Jahrhundert. http://woerterbuchnetz.de/MLW/ helbidetik eskuratua. / 24