Gatazka armatuak, bakea eta garapena

hegoak zabalduz hegoak zabalduz Hegoa, Nazioarteko Lankidetza eta Garapenari Buruzko Ikasketa Institutua Universidad del País Vasco / Euskal Herriko Unibertsitatea UPV/EHU ISSN: 2530-6561 2019ko azaroa Bilbao Gatazka armatuak, bakea eta garapena Itziar Mujika Chao iker zirion landaluze 13 hegoak zabalduz - 13 zk. 2019ko azaroa 1 Gatazka armatuak, bakea eta garapena Itziar Mujika Chao eta iker zirion landaluze UPV/EHUko Nazioarteko Zuzenbide Publikoa, Nazioarteko Harremanak eta Zuzenbidearen Historia Saileko irakasleak, eta Hegoa Nazioarteko Lankidetza eta Garapenari Buruzko Ikasketa Institutuko ikertzaileak. 13 hegoak zabalduz Aurkibidea 1. Sarrera ........................................................................................................................................................................................................................................................................................ 5 2. Gatazken eta bakearen definizio anitzak ............................................................................................................................................. 6 2.1. Gatazka armatuak: ezaugarriak eta eraldaketa 6 2.2. Bakearen definizio tradizionaletik garapenerantz 11 3. Gatazka armatuak eta horien eragina garapenean ............................................................................................. 13 3.1. Gatazka armatuen zergatien aniztasuna 13 3.2. Gatazka armatuen zergati ekonomikoak 14 4. Gatazka armatuak eta generoa ............................................................................................................................................................................. 16 4.1. Genero desberdintasuna eta gatazka armatuen arteko lotura 16 4.2. Gatazka armatuen ondorioak populazioaren eta (batez ere) emakumeen garapenean 17 5. Azken gogoetak .......................................................................................................................................................................................................................................... 18 Bibliografia .......................................................................................................................................................................................................................................................................... 19 Erredakzio kontseilua Zuzendaritza: Xabier Gainza Irati Labaien Kideak: Eduardo Bidaurratzaga Iker Etxano Mertxe Larrañaga Elena Martínez Tola Mikel Zurbano hegoak zabalduz euskarazko material bildumak ikuspegi zabal batetik garapenarekin lotutako askotariko gaiak jorratzea du helburu. Testuak didaktikoak eta dibulgazio mailakoak dira, eta gaien inguruko sarrera edo ikuspegi orokorra ematen dute. Gatazka armatuak, bakea eta garapena Egileak: Itziar Mujika Chao, iker zirion landaluze hegoak zabalduz - 13. zk. 2019ko azaroa ISSN: 2530-6561 www.hegoa.ehu.eus UPV/EHU. Zubiria Etxea Lehendakari Agirre Etorbidea, 81 48015 Bilbao Tel.: 94 601 70 91 Faxa: 94 601 70 40 [email protected] UPV/EHU. Carlos Santamaría Zentroa Elhuyar Plaza, 2 20018 Donostia-San Sebastián Tel. 943 01 74 64 Faxa: 94 601 70 40 [email protected] UPV/EHU. Arabako Campuseko Liburutegia 138. posta-kutxa Nieves Cano, 33 01006 Vitoria-Gasteiz Tel. / Faxa: 945 01 42 87 [email protected] Diseinua eta Maketazioa: Marra, s.l. hegoak zabalduz material bilduman argitaratzen diren testu guztiak, Creative Commonsen lizentzia honekin argitaratzen dira: Aitortu-EzKomertziala-LanEratorririkGabe 3.0 Espainia. Lizentzia osoa: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/es/legalcode.eu Finantzatzailea: hegoak zabalduz - 13 zk. 2019ko azaroa 3 Laburpena: Historian zehar bai gatazka armatuak bai bakea oso modu murritzean ulertu izan dira. Analisi eta ikasketa hegemonikoek, boteretsuen interesei jarraituz, bi fenomeno horien elementu zehatz batzuk baino ez dituzte ikusarazi nahi izan. Azken ia hiru hamarkadetan, “bake liberalaren” ikuskera nagusi bihurtu da. Hala ere, eta aldi berean, ikuskera horren aurrean, teoria kritiko desberdinek gatazka armatuen eta bakearen errealitatearen azalpenak asko aberastu dituzte. Teoria horiek –feminismoa barne– gatazka armatuaren kontzeptua zabaldu dute eta, horrekin batera, euren sorrera, zergati, bilakaera eta ondorioen analisia ere bai. Horrek bakearen kontzeptuaren zabalkuntza ere ekarri du, herrien eta pertsonen garapena –hori ere modu zabalean ulertuta– barne bilduz. Hori guztia kontuan izanda, testu honetan, lehenik eta behin, gatazken eta bakearen definizioen aniztasuna aztertuko dugu. Ondoren, gatazka armatuek populazioaren garapenean duten eraginean zentratuko gara, bi faktoretan sakonduz: gatazka armatuen zergatietan, alde batetik, eta gatazka armatuek garapenarekin duten loturen inguruko analisi ekonomikoetan, bestetik. Azkenik, generoan oinarritutako botere egiturek gatazka armatuetan eta horien ondorioetan duten eraginaren inguruan jardungo gara, emakumeen garapenean duten eraginean sakonduz. Hitz-gakoak: gatazka armatuak, bakea, garapena, generoa. Abstract: Historically, both armed conflicts and peace have been understood in a very limited way. The hegemonic analysis and studies, following the interests of the powerful, have only looked at certain elements of these phenomena. Over the last three decades, this conception has evolved into the so-called “liberal peace”. However, and at the same time, other critical theories have greatly enriched the explanations of armed conflicts and peace. These theories –including feminism– have expanded the concept of armed conflict, together with the analysis of their origins, causes, evolution and consequences. This has also led to the expansion of the concept and understanding of peace itself, in order to include the analysis of development, understood in a broad sense. In light of all this, in this text, first of all, we will analyse the diversity of the definitions of armed conflicts and peace. Later, we will explore the impact of armed conflicts on the development of the population by exploring two factors: the causes of armed conflicts, on the one hand, and the economic analyses of the impacts of armed conflicts on development, on the other hand. Finally, we will focus on the gender-based power structures in armed conflicts in order to examine its impacts on the development of the population, in general, and of women, in particular. Keywords: armed conflicts, peace, development, gender. hegoak zabalduz - 13 zk. 2019ko azaroa 5 1. Sarrera Bigarren Mundu Gerraren ostean munduaren bilakaera sozial, ekonomiko eta politikoa baldintzatu zuen Gerra Hotzak zein horren osteko eraldaketek guztiz ezaugarritu dute gaur egun gatazka armatuak, gerrak, bakea zein garapena nola ulertzen ditugun. Batez ere 1990eko hamarkadaz geroztik, gatazka armatuak, bakea, garapena zein segurtasun kontzeptuak harilkatuta garatu dira. Izan ere, segurtasunik eza edo segurtasun mehatxuak, tradizionalki, gatazka egoerekin identifikatzen baziren ere, gaur egun segurtasun gabezia zein mehatxuak ez dira, derrigor, gatazka armatu edo gerrekin lotutakoak, edo indarkeria zuzeneko testuinguruekin lotutakoak. Horrek, halabeharrez, bakearen kontzeptua birdefinitzeko beharra uzten du agerian. Gatazka armatu eta gerren aurrean, tradizionalki, bakea elkarren aurka kokatzen diren alderdien arteko indarkeria zuzenaren amaierarekin identifikatu da. Azken hamarkadetan, ordea, ikuspuntu kritikoetatik agerian jarri da indarkeria ez dela soilik borrokan dauden aktoreekin zuzenean erlazionatutakoa. Gerra edo gatazka armatuetan baino, egunerokotasunean ematen diren mehatxu eta indarkeriak identifikatzen dira (pobrezia, norbere bizilekutik ihes egiteko beharra, izurriteak, identitate minoritario edo sexu-identitate desberdinen aurkako bortizkeria anitzak, eta abar...). Bada, azken hamarkadetan, azpigarapena identifikatu da gatazka armatuei lotutako mehatxu garrantzitsuentzat, eta, beraz, gatazka zein azpi garapen egoerak baretzea eta horiei amaiera ematea mundu mailako segurtasun politiken helburu nagusitako bat bihurtu da. Testuinguru horretan, gizarteak euren osotasunean eraldatzeko joera nagusitu da 1990eko hamarkadaz geroztik. Dena den, gatazka armatuen eta bakearen interpretazio hegemonikoak, bai tradizionalak, bai gaur egungoak, guztiz politikoak dira. Kontzeptu horien azterketak eta definizioak ez dira neutroak (interes partikular batzuk daude horien atzean), ezta unibokoak (esanahi alternatiboak egon badaude) edota agian zentzudunenak ere ez. Gatazka armatuen, bakearen eta segurtasunaren definizio zehatz horietatik abiatuta martxan jarritako nazioarteko politikek interes jakin batzuei erantzuten diete, eta ideologia politiko (liberala) eta ekonomiko (neoliberala) zehatz batean oinarritzen dira; bake eraikuntzan aktore hegemonikoak diren estatu boteretsuek, hala nola Nazioarteko Finantza Erakundeek eta Nazio Batuen Erakundeak (NBE), enpresa pribatuek eta abar defendatzen dituzten “bake liberalaren” interesak, hain zuzen ere. Horrek inplikazio zehatzak ditu: agenda Iparraldean kokatzen da, eta Hegoaldean garatzen da gehienbat. Horrek islatzen du garapen bidean dauden Hegoaldeko herrialdeetako arazoak Iparraldeko herrialdeen eskuhartze, finantzazio eta demokratizazioaren bitartez konpondu daitezkeenaren –edota, konpondu beharko liratekeenaren– ideia, ardatz liberaletan oinarrituta. 1990eko hamarkadaz geroztik, mundu mailan indarra hartu duen ikuskera (neo)liberal horrek eragin zuzena izan du ez bakarrik gatazka armatuak zein bakea nola ulertzen direnaren inguruan, baita, halabeharrez, garapena nola ulertzen denaren inguruan ere. Dena den, ikuspuntu kritikoetatik, gatazken eta gerren, bakearen zein garapenaren inguruko kontzeptualizazio kritikoagoak egin dira, definizio horietan sakonduz eta haratago joanez. Esku artean duzun lan honetan gatazken, bakearen zein garapenaren definizio nagusienen ezaugarri orokorrenak eta euren arteko loturak agertuko ditugu. Zer dira gatazkak, eta zein dira euren ezaugarri nagusienak? Zein dira gatazka armatuek eta gerrek dituzten desberdintasunak? Zer da, orduan, bakea? Eta, nola erlazionatzen da garapenarekin? Oinarrizko galdera horiei erantzun nahian, lehen atalean gatazken eta bakearen definizioa, ezaugarriak eta eraldaketak aztertuko ditugu, Gerra Hotzaren amaierak kontzeptu hauek ulermenean izandako eraginetik abiatuta. Ondoren, gatazka armatuek populazioaren garapenean duten eraginean sakonduko dugu, funtsezkotzat identifikatzen ditugun bi faktoretan sakonduz: gatazka armatuen zergatiak edo kausak, batetik, eta gatazka armatuen inguruko eta horiek garapenarekin duten loturen inguruko analisi ekonomikoak, bestetik. Azkenik, laugarren atalean, generoan oinarritutako botere egiturek gatazka armatuetan eta horien ondorioetan duten eraginaren inguruan jardungo gara, emakumeen garapenean duten eraginean sakonduz. 6 hegoak zabalduz - 13 zk. 2019ko azaroa 2. Gatazken eta bakearen definizio anitzak 2.1. Gatazka armatuak: ezaugarriak eta eraldaketa Kasu askotan, gatazka, gatazka armatu eta gerren arteko desberdintasunak bereizteko zailak diren arren, badira oinarrizko alde batzuk. Gatazkatzat identifikatzen dira alderdi edo aktore desberdinen arteko bateraezintasunak, horiek nolanahikoak izanda ere. Dena den, gatazka edo gatazka-egoera batek ez du zertan indarkeriazkoa izan behar, eta eztabaidan, negoziazioan zein bitartekotzan oinarritutako irtenbideak izan ditzake. Indarkeriazko gatazkak edo gatazka armatuak entzunagoak dira nazioartean, non alderdi desberdinek irtenbide bezala edo bakoitzak bere interesen defentsan indarkeria erabiltzen duten. Bi alderdi edo gehiagoren arteko gatazka horren desadostasun mailarik gorenena suposatzen du gerrak, indarkeriazko estrategiak ardatz izanik. Oro har, gatazken inguruan hitz egiten denean, gatazka armatuen inguruan hitz egiten da1. Bada, ordea, adituek gatazka armatu eta gerraren arteko bereizketa egiteko erabiltzen duten biderik: Uppsala Conflict Data Program-en arabera, adibidez, gatazka armatu bat da gobernu batekin (sistema politiko mota, horren aldaketa eta eraisketa), lurralde batekin (bere gaineko kontrola, sezesioa edo autonomia) edo biekin erlazionatutako bateraezintasuna, non alderdi bat gutxienez gobernu edo Estatua izango den, eta alderdi desberdinen arteko indarraren erabilerak edo borroka armatuak urte batean 25 hildako eragiten dituen (Themnér y Wallensteen, 2014: 541). Definizio hori abiapuntutzat hartuta, eta gatazka armatuaren intentsitatea (borrokak eragindako hildakoen kopurua) kontutan hartuta, “gatazka armatu txikiago” eta gerren artean bereizten da. “Gatazka armatu txikiagoek” 25 eta 1.000 hildako eragiten dituzte borrokan urteko, eta gerrek gutxienez 1.000 hildako baino gehiago eragiten dituzte borrokan urteko (Ibídem: 553). Definizio orokor horiek abiaburu gisa hartuz, gatazka armatu edo/eta gerra mota desberdinak identifikatu daitezke nazioartean, euren tipologiaren arabera. Kasu honetan, gatazka armatuen inguruan egin den sailkapen orokorrena da Estatuen arteko, hau da, nazioarteko, eta Estatuen baitako gatazken arteko banaketa. Dena den, identifikazio zabal hori sakonagoa da egun, eta gatazka armatu mota gehiago identifikatzen ditu. Adibidez, Correlates of War proiektuak lau gatazka armatu mota identifikatzen dituen tipologiaren sailkapena egiten du. Horrela, Estatu desberdinen arteko gerrak (inter-state wars); Estatuez gaindikoak (extra-state wars), gatazka armatuan parte hartzen duten aktoreen Estatutik kanpo ematen direnak; Estatuen baitako gerrak (intra-state wars), Estatuen baitan ematen direnak; eta gerra ez-estatalak edo Estaturik gabekoak (non-state wars) identifikatzen ditu, Estatuak ez diren aktoreen artekoak eta Estatu baten baitan ez dagoen lurralde batean, edo Estatuen arteko mugetan ematen direnak (Sarkees, 2014: 239). Lau gatazka armatu talde nagusi orokor horietatik hasita, bederatzi gatazka mota zehatz identifikatzen dira: 1 Kontzeptuen ulermenaren ezaugarri nagusienetako bat da gatazka eta gerra kontzeptuak, halabeharrez, eta, gehien-gehienetan, indarkeriak ezaugarritutako prozesuekin erlazionatzen direla. Gatazkak zentzu negatiboan identifikatzen dira, eta ez da ikusten gatazkak indarkeriarik ezak ezaugarritutakoak ere izan daitezkeela. Argitalpen honen helburua ez bada ere, beharrezko deritzogu aipatzeari indarkeriarik ezaren bitartez bideratutako gatazkak ere badirela geroz eta gehiago, zeinak indarkeriarik ezaren bitartez gatazka egoera areagotzea bilatzen duten, ahalik eta kalte gutxien izango dituen irtenbideak bilatzeko helburuarekin (Ikusi, adibidez: Mujika Chao, 2017a). hegoak zabalduz - 13 zk. 2019ko azaroa 7 1. Taula: Gerren tipologia eguneratua Estatuen arteko gerrak Estatuz gaindiko gerrak Koloniekiko gatazka kolonialak Estatu inperial eta ez-Estatuen artekoak Estatu barruko gerrak Gerra zibilak Aginte zentralaz jabetzeko Tokiko aferen inguruan Eskualde mailako barne-gatazkak Komunitateen artekoak Gerra ez Estatalak Lurralde ez-estatal batean Estatuaren mugez gaindikoak Iturria: Correlates of War (Sarkees, 2014: 239)-tik moldatua. Kontzeptu desberdin horien guztien inguruko zehaztasunak agertu ostean, testu honetan, aurrerantzean, “gatazka armatu” kontzeptua zergatik erabiliko dugun (“gerra” kontzeptua baino) azaltzea ezinbestekoa da. Beste hainbat egileren artean, Donna Pankhurst-ek (2004: 9) azaltzen duen moduan, “gatazka armatu” kontzeptua erabiltzen da gaur egungo eszenatoki belikoen konplexutasuna hobeto islatzen duelako. Geroago aztertuko dugun moduan, indarkeria aldizka baina edonon dago, mota desberdinetakoa da gainera, aktoreak anitzak eta heterogeneoak dira, eta biktimak, batez ere, zibilak dira. Gatazken definizio zein tipologiak aldakorrak izan dira bereziki azken hamarkadetan zehar, batez ere Gerra Hotzaren amaieraz geroztik. Guda Hotza ezaugarritu zuen testuinguru bipolarrak bi ezaugarri nagusi zituen: batetik, gatazka ugari ezkutuan geratu ziren, batez ere superpotentzia baten edo bestearen eraginpean, Europa Ekialdean eta Asia erdialdean kasu (Armenia, Azerbaijan zein Balkanak, adibidez). Bestetik, gatazken lurrunkortasuna areagotu zen, eta horiek areagotu ziren garapen bidean zeuden herrialdeetan (Afrikako Adarrean zein Ertamerikan, besteak beste). Ekialdearen eta Mendebaldearen arteko liskar ideologikotzat hartzen ziren gatazka armatu horiek, eta mundu mailako gatazka bipolarrarekin zein superpotentziekin zuzenean lotutakotzat identifikatzen ziren (Lederach, 1997). Gerra Hotzaren amaierak, ordea, eraldaketa nabarmenak ekarri zituen nazioartean. Alde batetik, ordura arte indarrean zegoen ordena bipolarraren eraisketaren ondorioengatik; bestetik, bakearen eta segurtasunaren ulermenean, zein gerra eta gatazka armatuen eta horien dinamika eta ondorioetan, gerren aurreko erantzun globalean, edota horien osteko garapen prozesuetan ere eragin zuzena izan zuelako. Gatazka armatuei dagokienean, nazioarteko ordena bipolarraren amaierak agerian jarri zituen ordura arte ageri-agerikoak izan ez ziren hainbat ezaugarri. Ordura arteko gatazka armatu tradizionalekin alderatuta, hainbat desberdintasun identifikatu zituzten adituek. Jean Paul Lederach-en arabera (1997), bi ezaugarri orokor nabarmendu zituzten Gerra Hotzaren osteko gatazka armatu garaikide hauek: batetik, gatazken gehiengoa barne gatazkak ziren, Estatuen mugen baitan ematen zirenak, lurralde edo talde zehatzen autogobernu edo independentzia lortu nahi zutenak zein gobernu motarekin zerikusia zutenak; eta, bestalde, herrialde pobre edo garapen bidean zeuden herrialdeetan ematen ziren geroz eta gehiago. Gatazka armatuak, gehiengo batean, Afrikan eta Asian kokatzen ziren. 2013rako, adibidez, 33 gatazka armatuetatik 26 Afrikan (13) eta Asian (13) kokatzen ziren. Horietatik, soilik zazpi identifikatu ziren gerratzat: Sirian, Afganistanen, Irak, Pakistanen, Nigerian, Hego Sudanen eta Kongoko Errepublika Demokratikoan jazotakoak (Themnér eta Wallenstein, 2014: 543-545). 14 hegoak zabalduz - 13 zk. 2019ko azaroa Hala ere, identitateak bakarrik nekez uler daitezke gaur egungo gatazka armatuen zergati gisa. Bai kolonizazioan, bai deskolonizazioan bultzatu eta politizatutako identitate desberdintasunak ere gaur egungo gatazka testuinguruetan manipulatu eta egokitu izan dira (hori egiteko interesak dituzten elite politiko edo ekonomikoen bidez, esate baterako). Literaturak eta komunikabide gehienek gatazken azalpen sinplista horiek besarkatu izanak mendebaldeko irudimen kolektiboan duen garrantzia azaltzen du. 1990eko hamarkadatik hona, gatazka armatuen eta etniaren arteko lotura estua dagoenaren ideia finkatu egin da, Afrikan batez ere, estereotipoak esaten duen moduan garbiketa etnikoak eta gatazka tribalak egunerokoak baitira. Antzeko zerbait gertatzen da Ekialde Hurbilean eta Ertainean gertatzen diren gatazkekin ere, non erlijio-azalpenak gehiengoak diren. Bestalde, gatazken zergati politikoei dagokionez, eta AEBek 2001eko irailaren 11n izandako dorre bikien atentatuaren osteko “terrorismoaren aurkako gerraren” testuinguruan, Hegoalde globaleko Estatuen egonkortasuna lehentasuna bihurtu zen, Iparralde globaleko segurtasuna bera bermatzeko. Prozesu horretan, “porrot egin duten Estatuak” izeneko diskurtsoa oso lagungarria izan da. Horiek beren lurraldean bertan pirateria, krimen antolatua, immigrazioa edo terrorismoaren hedapena kontrolatzeko gai ez diren Estatuak dira. Askotan, Estatuaren indar erabileraren monopolioa galdu dute, eta ez dira beren biztanleria defendatzeko gai (izan ere, askotan azken hori erasotu ere egiten dute). Horren ondorioz, mehatxu gisa identifikatzen dira, bai bere populazioarekiko, baita nazioarteko bakea eta segurtasuna bermatzeko ere, eta horrek haien kontra kanpoko esku-hartzeak egiteko aukera irekitzen du. Erregimen politikoen izaeraz (diktadura, demokrazia edo anokrazia) eta gatazka armatuen arteko harremanaz ere asko eztabaidatu da. Kasu honetan, trantsizio prozesuak (batez ere diktaduratik demokraziara) gatazkatsuak izan daitezke. Alde batetik, prozesu horien ezaugarriak direla eta, Estatuek aldez aurretik zeuzkaten errepresioa erabiltzeko gaitasuna galtzen dutelako, eta, bestetik, gizarte horretan existitzen ziren kexak eta desberdintasunak azaleratzeko aukera agertzen delako. 3.2. Gatazka armatuen zergati ekonomikoak 1990eko hamarkadaren erdialdetik, gai ekonomiko desberdinen eta gatazka armatuen sorrera, garapena eta ondorioen arteko harremanak sakonki aztertu dira. Egia esan, faktore ekonomikoek goi mailako garrantzia izan dute analisi horietan. Garapenaren ideia bera ere askotan agertzen da, hori bai, garapenaren kontzeptu hegemonikoari estuki lotuta, garapen ekonomiko gisa ulertuta (Guridi, 2017: 6-8), hain zuzen ere. Azken urteetan, literatura gehien sortu duten faktore ekonomikoen artean, alde batetik, pobrezia eta desberdintasun sozioekonomikoak daude, hau da, arestian aipatutako Galtung-en (1969) “egiturazko indarkeria” deiturikoa eragiten duten faktoreak; bestetik, baliabide naturalak; eta, azkenik, globalizazio ekonomiko neoliberala. Aldagai horietako bakoitzaren eragina gatazka armatuen sorreran eta garapenean oso eztabaidatsua da literaturan. Beraz, zaila da behin betiko ondorioak ateratzea. Hala ere, gai oso garrantzitsua dugu aurrean, kontuan hartzen badugu ikerketa horien emaitzak modu interesatuan erabili izan –eta oraindik erabiltzen– direla nazioarteko bake eraikuntza politikak ezartzeko eta justifikatzeko. Lehenik eta behin, pobreziaren eta gatazka armatuen arteko harremanak garrantzi nagusia izan du Gerra Hotzaren ondorengo gatazken azterketan. Batez ere, Munduko Bankuak eta haren ideia ekonomikoak defendatzen dituzten egileek hazkunde ekonomikoak (Barne Produktu Gordina edo diru-sarreren gehikuntza) edo enplegu tasa altuek (batez ere gazteen artean) gatazka armatuen aukerak murrizten dituztela azpimarratu dute. Hipotesi horiek oso onartuak izan dira Munduko Bankuan, Nazioarteko Diru Funtsean, NBEn eta Iparraldeko gobernuen artean, eta horrek eragin handia izan du aktore horiek guztiek Hegoalde globalean hartutako pobreziaren aurkako eta garapena sustatzeko politiken bidez. Hala ere, hainbat egilek zalantzan jarri dute pobrezia eta gatazkaren arteko zuzeneko lotura hori. Izan ere, pobreziak berez ez du indarkeria kolektiboa sortzen. Alde batetik, munduan herrialde askok egonkorrak izaten jarraitzen dute, garapen-tasa baxuak izan arren. Bestalde, ez da zuzena gatazka armatuak Estatu txiroenetan kontzentratuta daudela esatea, horietako askok mendebaldearentzat oso estimatuak diren baliabide naturalak baitituzte (petrolioa, urrea, koltana, diamanteak, egur tropikala, eta abar). Hori bai, argi hegoak zabalduz - 13 zk. 2019ko azaroa 15 dagoena zera da: gatazka armatuek, batez ere denboran zehar luzatzen badira, testuinguruak txirotzen laguntzen dutela eta garapenaren kontra egiten dutela. Bigarrenik, giza-talde jakin baten bizi-baldintzak pobretzea eta hondatzea, beste giza talde batekin edo batzuekin alderatuta, polarizazio soziala, tentsioak, eta, azkenik, gatazka armatuen kausa gisa ere aztertu dituzte. Kasu horietan, gainera, desberdintasun horien pertzepzio subjektiboa (erreala edo hautemana izanda ere) gatazkaren sorreraren errealitatea bera bezain garrantzitsua izan daiteke. Desberdintasun egoera horiei erreferentzia egiteko, kontzeptu ezberdinak sortu dira literaturan, esate baterako “gabezi erlatiboa” (talde baten/batzuen aberaste prozesua, beste baten/batzuen aurrean desberdintasunak handituz) edo “desoreka horizontalak” (giza talde desberdinek dituzten aukera desberdinak baliabide politiko, ekonomiko eta sozialak eskuratzeko). Bi kasuetan, sortzen (edo hautematen) diren bidegabekeriek gatazkak sor ditzakete. Pobreziarekin gertatzen den moduan, desberdintasun ekonomikoen eta gatazka armatuen arteko harremana eztabaidagarria da. Ez da beti elkarrekin agertzen. Zer esan nahi du horrek? Desberdintasuna ez dela gatazkaren kausa zuzena (edo, gutxienez, ez dela beharrezko arrazoi edo arrazoi nahikorik); edo, agian, kontu garrantzitsuena ez dela desberdintasunak egotea, baizik eta gabezia horiek zeintzuk diren eta beren intentsitatea edo ezaugarriak nola kudeatzen diren. Hirugarrenik, 1990eko hamarkadaren amaieran, akademiko eta profesional asko gatazka armatuetan baliabide naturalek jokatzen zuten papera aztertzen hasi ziren. Baliabideek ez ziruditen gatazken bitartekoak, ezta elementu kolateralak ere, baizik eta gerraren benetako helburua. Garai hartan, hainbat egilek “gerraren ekonomia politikoa” kontzeptua zabaldu zuten, gatazka armatu bakoitzean parte hartzen duten aktoreek beren existentzia eta haien interesak sustatzeko garatzen duten ekonomia propioaren inguruan arreta emateko. Gerraren ekonomia politiko horretatik abiatuta, baliabide naturalak gatazka armatuen sorrera eta garapenean duten eraginaren inguruan hainbat gai aztertu dira, hala nola, baliabide horien esportazioaren ondorioz sortutako mendekotasun ekonomikoa, tokiko eliteen onura pribatua eta ustelkeria sustatzeko arriskua edota “separatistaren pizgarria”, hau da, eskualde batzuetan ager daitezkeen motibazioak euren sezesioa eskatzeko. Berriro ere, faktore horiei buruzko iritziak ez datoz bat. Batzuen ustez, testuinguru jakin batean baliabideen existentzia gatazka sortzaile izan daiteke, baina, batez ere, gatazka armatuen betikotzean eta luzatzean du eragina. Izan ere, ekonomia politikoak gatazka zibiletan duen garrantzia nahiko onartuta dago. Horietan, funtzio desberdinak izan daitezke, besteak beste, alde batetik, lehian dauden alderdiak finantzatzea; bestetik, eliteak edo armadako buruzagiak (bai matxinoak bai armada nazionaleko kideak) aberastea; eta, azkenik, beste diru-sarrerak eskuratzeko zailtasunak dituzten biztanleen sektore batzuentzat diru-sarrerak edo enplegua sortzea. Askotan, gatazkaren eta nazioarteko merkatuan balioztatutako mineralen esparru geografikoek bat egiten dute. Ez da kasualitate hutsa. Lotura horrek “baliabideak eskuratzeko gerrak” (resource wars) izeneko kontzeptua sortzen lagundu du. Ikuspegi horren arabera, “gerrako jaunen” gutizia da batez ere gatazkak sortzen dituena, tokiko bezero-sareak ezarri eta biztanleria menperatzen dituena, lehengaiak legez kanpoko nazioarteko merkatuetan salduz aberasten diren bitartean. Hobe da gutizia lehenesten duten azalpen horiekin kontuz ibiltzea. Azalpen horiek ia soilik matxino talde armatuen paperean jartzen dute arreta, beste aktore estatalen (elite nazionalak, gobernuak, armadak) eta nazioartekoen (Iparralde globaleko Estatuak, multinazionalak) erantzukizunari uko egiten. Hala ere, azken horiek ere gatazka sortzeko edota luzatzeko interesa izan ahal dute. Izan ere, baliabide naturalen argudioa faktore politikoak azterketetatik ateratzeko estrategia izan daiteke. Edo tokiko eta nazioarteko konexioa ahazteko, lehengaien azken helmuga kontuan hartu gabe: tokiko mailan modu ilegalean ustiatutako baliabide naturalak funtsezkoak dira Iparralde globaleko garapen ekonomikoarentzat, eta haien merkaturatzea nazioz gaindiko sareen bidez egiten da, gaur egungo globalizazio ekonomiko neoliberalari esker. Horietan, tokiko eragileez gain, beste hainbat aktorek parte hartzen dute, eskualdeko eta nazioarteko eragileek, hain zuzen ere (horien artean, inguruko Estatuek eta nazioarteko enpresek). 16 hegoak zabalduz - 13 zk. 2019ko azaroa Laugarrenik eta azkenik, globalizazioak gaur egungo gatazka armatuetan duen eraginaz hitz egin behar dugu. Hemen, berriro, iritzi desberdinak daude. Egile batzuen arabera –bake liberalaren teoriaren aldekoak– globalizazioak, zeharka, gatazkak agertzeko arriskua gutxitzen du, irekiera politiko eta ekonomikoak sistema politikoen egonkortasuna handitzen duelako eta hazkunde ekonomikoa bultzatzen duelako, barne lasaitasuna sustatuz. Ikuspegi horren aurrean, beste egile batzuek batez ere Mundu Bankuak eta Nazioarteko Diru Funtsak ezarritako globalizazio ekonomiko neoliberalaren politiken arriskuak analisitik kanpo uzteagatik kritikatzen dituzte. Haien ustez, globalizazioak gatazka armatuen sorrera bultzatu dezake, esate baterako, desberdintasuna eta zaurgarritasun sozioekonomikoa areagotzen dituelako; edota Estatuen oinarrizko zerbitzu publikoak eskaintzeko, garapen politikak sustatzeko edo segurtasuna bermatzeko gaitasunak ahultzen dituelako ere bai. Sistema kapitalistak, nazioarteko izaera sakona izan arren, gatazka armatuen zergatien inguruan analisi mugatuak sustatzen ditu. Tokiko zergatiak aztertzen ditu nazioarteko sistemaren egiturazko desberdintasunekin lotu barik. Izan ere, lehen aipatu dugun moduan, gatazka horiek ezin dira ulertu eskualdeetako eta nazioarteko merkatuekin eta nazioarteko kapitalarekin duten loturarik gabe. 4. Gatazka armatuak eta generoa 4.1. Genero desberdintasunen eta gatazka armatuen arteko lotura Gatazka armatuen azterketari buruzko literatura nagusian hutsune bat dago beste guztien gainetik: hamarkadetan zehar gatazka armatuen inguruko azterketa gehienek horiek genero ikuspuntutik fenomeno neutralak direla jo dutela (zirion, 2017a: 380 eta hurrengoak). Genero neutraltasun hau defendatu izana ez da kasualitatea, gizonek duten boterearen beste isla bat baizik. Haiek erabaki dute historian zehar gatazka armatuen analisiaren inguruko guztia: zein gatazkei arreta eman eta zeini ez, zein dinamika eta ezaugarri zehatz aztertu, nortzuk ziren protagonistak, nortzuk aztertu behar zituzten gatazkak eta nola ikertu behar zituzten eta abar. Izan ere, gatazka armatuek zein garapenak historian zehar ezaugarri komun bat baldin badute, hau balore zein ezaugarri maskulino eta heteronormatiboen erreprodukzioa izan da. Bakearen eta Segurtasun Ikasketen baitan ikuspegi feminista desberdinak izan dira ustezko izaera neutro hau zalantzan jarri dutenak, bai gatazka armatuetan bertan, bai akademian horien inguruan egin diren analisietan ere. Zentzu horretan, gatazka armatuetan gizonezkoen eta emakumezkoen artean dauden desorekak eta desberdintasun harremanak mahai gainean ipini dituzte. Aldi berean, genero desberdintasunek eta gatazka armatuek elkarren artean dituzten loturak ere aztertu dituzte; hau da, nola genero desberdintasunek gatazka armatuak eragiten dituzten eta nola, aldi berean, gatazka armatuek desberdintasuna ere eragiten duten. Ekarpen feministei esker, gaur egun jakin badakigu generoak gatazka armatuen sorreran, zergatietan, garapenean eta ondorioetan garrantzi handia duela, esparru horietan ere maskulinitate eta feminitate askotarikoak eta desberdinak sortzen eta erreproduzitzen direlako etengabe. Generoari dagokionez, beren burua neutraltzat jotzen duten gatazka armatuen azterketek, oro har, ez dute populazioan arreta ipini, lurraldean, eragile armatuetan, irabazi edo galdu diren baliabideetan edota gatazka armatuen onuretan baizik. Beraz, genero-harremanak gatazka armatuen kausa eta ondorio moduan ikus daitezkeela alde batera utzi dute. Haien ustez, maskulinitate eta feminitateen eraikuntzari eta erreprodukzioari buruzko hausnarketek ez dute inolako garrantzirik gatazka armatuak hobeto aztertu eta ulertzeko. Jarrera hau ez da harritzekoa, kontuan hartzen badugu ikuspegi dominanteek esparru guztietan dituzten erresistentziak generoaren ikuspegia (Mazurana, 2005: 29) eta bereziki maskulinitatearen ikuspegia (zirion, 2018: 119-122) analisietan sartzeko. Ez dio axola, esate baterako: guda egiteko edo bakea sinatzeko hegoak zabalduz - 13 zk. 2019ko azaroa 17 erabakiak hartzen dituztenak gizonak izatea; borrokalarien gehiengoa gizonak izatea; gatazkak sortzen eta/ edo elikatzen dituzten petrolio, diamante edo koltanarekin batez ere aberasten direnak gizonak izatea, eta nazioarteko merkatuetan prezioak erabakitzen dituztenak gizonak izatea; sexu indarkeriaren biktimak gehienbat emakumeak izatea (eta egileak ia soilik gizonak izatea); bake eraikuntzari buruzko politikak eta erabakiak hartzen dituztenak, gatazkatik urrun dauden bulegoetan gainera, ia beti gizonak izatea, edo gatazka armatuetan zauritu fisiko eta psikologikoak zaintzen dituztenak, batez ere, emakumeak izatea. Dudarik gabe, maskulinitateak eta militarismoak elkarrekiko harreman estua dute, eta bereziki maskulinitate militarizatuek4 ardura handia dute gatazka armatuen sorreran, garapenean eta luzatze prozesuetan. Abiapuntu horretatik, eta gaur egungo gatazka armatuen arrazoiei dagokienez, zilegi da galdetzea: genero dinamikak munduko indarkeriaren zergati nagusiak direla esan dezakegu? Patriarkatua eta gizonezkoen pribilegioak gatazka politiko eta sozial gehienen zergati nagusia izan daitezke (baita horiek konpontzeko nazioarteko komunitatearen etengabeko porrotaren azalpena ere)? 4.2. Gatazka armatuen ondorioak populazioaren (eta batez ere) emakumeen garapenean Gatazka armatuek, oro har, jendearen eguneroko bizimodua modu basatian suntsitzen dute. Arestian esan dugun moduan, antzinako gerra taktika tradizionalak definitu gabeko gerra-eremuetara bideratu dira, alderdiek gero eta gutxiago egiten dute elkarren kontra modu zuzenean (Kaldor, 1999: 98), arma txikiak erabiltzen dira bereziki, biztanleria helburu militar nagusienean bihurtu da eta giza eskubideen urraketak egunerokotasuna bihurtu dira (zirion, 2017a). Izan ere, gerran hildako zibilak, lehen nahigabeko emaitza zena, gerrako taktiken helburu nagusi bihurtu dira gaur egun (Kaldor, 1999: 100), alderdi batzuen edo guztien nahitaezko estrategia bihurtu delako. Horrela izanda, sexu-indarkeria, lapurretak, derrigorrezko errekrutatzea, sexu-esklabotza, derrigorrezko desplazamendua, “lurra erraustu” estrategia, genozidioa edo garbiketa etnikoa “gerra berrien” izeneko taktikak bihurtu dira. Ez dago gerra-eremu zehatzik, “gerra osoa” deritzon egoera baino, non populazioa edozein unetan eta edozein lekutan erasotua izan daitekeen. Gaur egun, gatazka armatuen biktimen % 90 baino gehiago zeharkako biktimak dira, hau da, zuzeneko borrokarekin loturarik ez dutenak. Eta, haien artean, emakumeak eta umeak asko dira. Hala ere, nahiz eta aspalditik gatazken zeharkako biktimak zuzeneko biktimak baino askoz ere ugariagoak izan, gatazken azterketan arreta gutxiago jasotzen dute. Populazioaren kontra egitea aldez aurretik pentsatutako estrategia da. “Etsai” gisa etiketatuak izan direnen erresistentzia psikologikoa eta fisikoa menderatzeko diseinatutako estrategia, hain zuzen ere. Ustiapenaren testuinguru horretan, jendea baliabide bat gehiago baino ez da. . Emakumeak, gizonak, mutilak eta neskak borrokatzeko morroiak bihurtu dira, sexu eta etxeko esklaboak, eta esklaboak ere meategietan, ortuetan eta industrian (Mazurana, 2005: 32). Giza eskubideen urraketa handitzearen ondorioz, biztanleriaren masadesplazamendua sortzen da eta, horrekin batera, krisi humanitario larriak. Izan ere, batzuetan, biztanleriaren desplazamendua eta krisi humanitarioak ez dira gerrako ondorio ezta taktika bat ere, helburua bera baizik. Gatazka armatuen giza kostuak aztertzen dituzten ikerketek askotan borrokan egondako hildakoak baino ez dituzte kontuan hartzen. Hala ere, gatazken eragin negatiboak amaigabeak dira. Eta eragin larriak eta oso desberdinak dituzte pertsonen bizitzan, besteak beste, bizi itxaropena murriztea, sexu-indarkeria, desnutrizioa, trauma psikologikoak, desplazamendua (Estatuan bertan) edo errefuxia (Estatutik kanpo), jabetzak eta bizimodua galtzea eta abar (Kuehnast et al., 2011: 7). Ondorio horiek guztiek oso eragin negatiboa dute pertsonen ongizatean eta haien giza garapenean. Izan ere, gatazken ezaugarri horiek kontuan izanda (liskarrak edonon eta edozein momentutan, aktore armatu asko eta askotarikoak, eta gerraren taktikak gero eta bortitzagoak), gerraren kostua handiagoa da populazioarentzat, eta batez ere emakumeentzat. 4 Gatazka armatuen testuinguruetan lehenesten den maskulinitate ereduak, gerraren helburuetarako erabilgarriak diren ezaugarri jakin batzuetan oinarritzen direnak (agresibitatea eta bortizkeria, besteen menderatzea –batez ere, emakumeak eta “etsaiak”–, hierarkia, diziplina eta abar). 18 hegoak zabalduz - 13 zk. 2019ko azaroa Arestian esan dugun moduan, generoak gatazka armatuetan sortzen den indarkeriari buruz asko azaltzen du, bai beren arrazoien inguruan, bai beren ondorioen inguruan. Gizartean pairatzen duten desberdintasun sozial eta ekonomikoak kontuan izanda, emakumeak gatazka armatuen gabezien eta inpaktuen aurrean zaurgarriagoak dira. Adibidez, emakumeak lurra lantzeaz, merkatura joateaz edota egurra edo ura eskuratzeaz arduratzen diren neurrian, eta batez ere jarduera horiek gauzatzeko beren komunitateetatik urrundu behar badute, erasoak jasotzeko aukera handiagoak dituzte. Dyan Mazuranak (2005: 33) azpimarratu duenez, gatazka guneetan gertatzen diren indarkeria-ekintzak sarritan egiten dira biktimen generoa kontuan hartuta, hain zuzen ere, askotan hori bereziki delako erasoen helburua. Adibidez, sexu-indarkeria da generoaren garrantzia hobeto islatzen duen krimena. Batetik, ia kasu guztietan egileak gizonezkoak dira; bestetik, bai emakumeen (gehienetan) bai gizonezkoen aurkakoak izan, feminitatearen eta maskulinitatearen eraikuntza bera da, hurrenez hurren, erasotu nahi dena. Alde batetik, emakumeak mindu nahi dituzte, bai fisikoki, bai euren “ohorea” eta “garbitasuna” zaintzeko mandatuaren kontra egiteko ere; bestetik, gizonezkoak mindu nahi dituzte emakumeak babesteko eta/edo beren burua babesteko mandatuaren kontra egiten; eta, azkenik, zeharka, komunitate osoa ere mindu nahi dute, bere kideak babesteko gai ez delako izan. Hala ere, sexu-indarkeria edota indarkeria fisikoa ez dira gatazka armatuetan emakumezkoek aurre egiten dituzten indarkeria mota bakarrak. Borrokak beraiek baino kaltegarriagoak izan daitezkeen mehatxu ugari daude. Mehatxu eta indarkeria horiek guztiek eragin handia dute euren garapen pertsonalean, euren gaitasunetan eta euren askatasunean. Errealitate hori “indarkeriaren continuum” (continuum of violence) kontzeptuak islatu nahi du. Hau da, indarkeria prozesu konplexua, etengabekoa eta dimentsio askotarikoa da, zeinaren bidez emakumeek indarkeria mota desberdinei (fisikoa, estrukturala eta kulturala) arlo desberdinetan (politikoa, soziala, ekonomikoa) eta momentu desberdinetan (gatazka armatuen aurretik, bitartean eta ondoren) aurre egiten baitiete (Mazurana, 2005). Ikuspuntu horretatik, badirudi gatazka armatua ez dela oso bestelakoa bake testuinguruarekin konparatuta. Hasiera edo amaiera zehatzik ez duen prozesu bat da, eta horien artean jarraipena egon badago, batez ere biztanleria zibilaren aurkako indarkeriaz, oro har, eta batez ere emakumezkoen aurkako indarkeriaz ari garenean. “Indarkeriaren continuum” hori dagoenez, feministek gatazka armatu-bake dikotomiaz edo bakea negatiboaren diskurtsoaz baino haratago jo behar dutela erabaki dute. Emakumeen aurkako indarkeria horiek guztiek, beren hedapena, izaera eta jatorriagatik, emakumeen gaitasunak kaltetzen dituzte (Jubeto eta Larrañaga, 2017: 16). Horregatik, ikuspegi feministek bakearen interpretazio zabalagoak eta multidimentsionalak proposatzen dituzte, indarkeria fisikoaz gain, indarkeria estrukturala, kulturala eta ekologikoaren forma guztiak barne biltzeko. Diskurtso hegemonikoak ingurumena, ekonomia, nazio segurtasuna edo giza eskubideen inguruko gaiak, arazo isolatuak eta konexiorik gabekoak izango bailiran tratatzen ditu. Gatazka testuinguruetan, hala ere, mehatxu eta segurtasunik eza ez da borroken ondorioz soilik agertzen; baita familia barruko indarkeria sexistak, pobrezia, genero zapalketa, desberdintasun sozialak, ingurumenaren degradazioa eta abarren ondorioz ere. 5. Azken gogoetak Lan honetan agertu dugun moduan, Gerra Hotzaren amaieraz geroztik erabat aldatu da gatazka armatuen zein garapenaren inguruan dugun ikuskera. Gatazka armatu eta gerrei bestelako ezaugarri batzuk egozten dizkiegu, eta horren ondorioz, baita bakeari ere. Indarkeria gatazka armatu testuingurutan ematen den ezaugarri bat baino gehiago dela identifikatuta, eta ustezko bake testuingurutan egunerokotasunean ematen den dinamika bezala ulertuta, indarkeria mota anitz identifikatzen dira, eta ondorioz, bakea modu sakonagoan, zabalagoan, inklusiboagoan eta ekitatiboagoan ere ulertu daiteke. Horrek, garapen prozesuetan ematen diren indarkeria askotarikoak identifikatzea ere ahalbidetu du. Ez dago dudarik gatazka armatuek populazioaren garapenean duten eraginaren inguruan. Hala ere, eta hasiera batean gatazka armatuak edo gerrak, eta garapena, bata bestearen jarraian garatzen diren prozesu hegoak zabalduz - 13 zk. 2019ko azaroa 19 desberdintzat identifikatu badaitezke ere, lan honetan agertu nahi izan dugu biek elkarren artean duten harreman estua. Garapena zentzu ekonomiko hertsian ulertzen badugu, tradizionalki egin den moduan, hauxe bera izan da azken hamarkadetan gatazka armatuen eta garapenaren arteko loturen inguruko analisietan eragin garrantzia gehien izan duen faktorea. Gatazka armatuen eta gerren, bakearen zein garapenaren inguruko analisien hutsune handienetako bat, eta aldi berean, ekarpen garrantzitsuenetako bat, generozko ikuspuntutik zein ikuspuntu feministetatik egindako ekarpenak izan dira. Gatazka armatuen eta gerren, bakearen eta horren eraikuntzaren zein garapenaren eta horren ulermenaren zein kudeaketaren balizko genero neutraltasuna agerian jartzea ez da kasualitatea izan, lan honetan agertu dugun moduan. Ez du ardatz izan soilik agerian jartzea gizon eta emakumeek prozesu horiek nola modu desberdinean bizitzen dituzten eta nola gizon zein emakumeengan eragin desberdinak dituzten. Haratago, generoaren araberako botere-harremanek gatazken sorreran zein ondorioetan duten garrantzia agerian jarri dute, baita maskulinitateak eta militarismoak elkarren artean duten harreman estuak gatazka armatuen sorreran, garapenean eta luzatzean duten eragina ere. Urteetan zehar, gatazka armatuen analisia modu sinplistegietan interpretatu izan da. Askotan, analisiak orokorregiak dira, “gatazka bakoitza bakarra dela” ulertu gabe. Gatazkaren arrazoi eta dinamika endogenoak bilatzen dira batez ere (tokikoak eta/edo nazionalak) eta exogenoak (eskualdekoak eta/edo nazioartekoak) arbuiatzen dira. Ikuspuntu bakar batekin (diziplina bakar batetik) egiten dira hurbilketak askotan, ikuspuntu anitzeko azterketetatik hurbildu baino. Labur esanda, fenomeno historiko, konplexu eta anitzak ulertzeko azalpen ahistoriko, errazegi eta bakarrak ematen dira. Horren ondorioz, askotan azalpen horiek huts egiten dute, bai gatazka horien arrazoiak eta dinamikak ulertzerakoan, bai haien aurrean irtenbideak bilatzerakoan ere. Gatazka armatuak zein horiek garapenarekin duten harremanaren ezaugarriak eta dinamikak aldakorrak diren heinean, horien inguruko azalpen zein analisiak ere etengabekoak dira. Eta horrela izaten jarraitu beharko dute, horien zergati eta ondorioen inguruko argazki ahalik eta orokorrena izan dezagun, eta neurri ahalik eta sentikor eta inklusiboenak hartzen lagun dezaten. Beste begirada eta hurbilketa batzuk beharbeharrezkoak dira, analisian botere-harremanak –gizonen eta emakumeen arteko desberdintasuna barne– zentroan ipini eta kolokan jartzen dituztenak. Hortik hasita, helburuak gatazka armatuen eta indarkeriaren analisia aberastea eta errealitatea bake zabalago baterantz eramatea izan behar dira. Bibliografia BOUTA, Tsjeard eta FRERKS, George (2001): The Role of SNV in Developing Countries in Internal Armed Conflict, Netherlands Institute of International Relations Clingendael, Haga. BUTLER, Michael J. (2009): International Conflict Management, Routledge, Londres eta New York. DUFFIELD, Mark (2001): Global Governance and the New Wars: the Merging of Development and Security, Zed Books, Londres eta New York. GALTUNG, Johan (1969): “Violence, Peace and Peace Research”, Journal of Peace Research, 6(3), 167-191. GALTUNG, Johan (1998): Tras la violencia, 3R: Reconstruccin, reconciliacin, resolucin. Afrontando los efectos visibles e invisibles de la guerra y la violencia, Bakeaz eta Gernika Gogoratuz, Bilbo eta Gernika-Lumo. GURIDI, Luis (2017): Garapenari buruzko pentsamenduaren bilakaera: teoriak, estrategiak eta adierazleak, Hegoak Zabalduz, 1 zk., UPV-EHU, Bilbo. JUBETO, Yolanda eta LARRAÑAGA Mertxe (2017): Garapena feminismotik aztertzen, Hegoak Zabalduz, 3 zk., UPV-EHU, Bilbo. KALDOR, Mary (1999): New & Old Wars. Organized Violence in a Global Era, Polity Press, Cambridge. 20 hegoak zabalduz - 13 zk. 2019ko azaroa KUEHNAST, Kathleen; DE JONGE OUDRAAT, Chantal eta HERNES, Helga (2011): “Introduction”, hemen: KUEHNAST, Kathleen; DE JONGE OUDRAAT, Chantal eta HERNES, Helga (ed.): Women and war: power and protection in the 21st century, United States Institute of Peace Press, Washington D.C., 1-18. LEDERACH, Jean Paul (1997): Building Peace, Sustainable Reconciliation in Divided Societies, United States Institute of Peace Press, Washington D.C. MAZURANA, Dyan, (2005): “Gender and the Causes and Consequences of Armed Conflict”, hemen: MAZURANA, Dyan; RAVEN-ROBERTS, Angela eta PARPART, Jane (ed.): Gender, Conflict and Peacekeeping, Rowman & Litlefield Publishers, Lanham (Maryland, Ameriketako Estatu Batuak), 29-42. MUJIKA, Itziar (2017a): “Civil Resistance Processes in the International Security Map”, Hegoa Lan-Koadernoa, 72. zkia, Hegoa, Bilbo. MUJIKA, Itziar (2017b): “Nazioarteko gatazkak”, hemen: GUTIERREZ-SOLANA, Ander (koord.), Nazioarteko Harremanetako 14 giltza-hitz, UPV/EHU Argitalpen Zerbitzua, Bilbo, 127-137. PANKHURST, Donna (2004): “‘The sex war’ and other wars. Towards a feminist approach to peacebuilding”, hemen AFSHAR, Haleh y Deborah EADE (edk.), Develop ment, Women and War. Feminist Perspectives, Oxfam International, Oxford, 8-42. PEREZ DE ARMIÑO, Karlos (2007): “Aproximacin a los debates sobre las causas de las guerras civiles contemporáneas”, hemen: DE CASTRO, José Luis eta ORUETA, Gorka (ed.): Escritos de internacionalistas en homenaje al Profesor Iaki Aguirre Zabala, UPV/EHU Argitalpen Zerbitzua, Bilbo, 313-335. SARKEES, Meredith Reid (2014): “Patterns of Civil Wars in The Twenty-First Century: The Decline of Civil War?”, hemen: NEWMAN, Edward eta DEROUEN, Karl Jr. (ed.): Routledge Handbook of Civil Wars, Routledge, Londres eta New York, 236-256. THEMNER, Lotta eta WALLENSTEEN, Peter (2014): “Armed Conflicts, 1946-2013”, Journal of Peace Research, 51(4), 541–554. WALLENSTEEN, Peter (2014): “Theoretical Developments in Understanding the Origins of Civil War”, hemen: NEWMAN, Edward eta DEROUEN, Karl Jr. (ed.): Routledge Handbook of Civil Wars, Routledge, Londres eta New York, 13-27. zirion, iker (2017a): “Características de los conflictos armados en África Subsahariana y su incidencia en las violaciones de derechos humanos”, hemen: SOROETA, Juan (zuz.): Anuario de los Cursos de Derechos Humanos de Donostia-San Sebastián. Donostiako Giza Eskubideei Buruzko Ikastaroen Urtakaria, XVI.vol., Thomson-ReutersAranzadi, Bilbo, 351-390. zirion, iker (2017b): “Segurtasuna”, hemen: GUTIERREZ-SOLANA, Ander (koord.): Nazioarteko Harremanetako 14 giltza-hitz, UPV/EHU Argitalpen Zerbitzua, Bilbo, 113-125. zirion, iker (2018): Desarme, desmovilizacin y reintegracin de ex combatientes. Género, masculinidades y construccin de paz en la República Democrática del Congo, Tirant Lo Blanch, Valentzia. hegoak zabalduz - 13 zk. 2019ko azaroa 21 hegoak zabalduz 1. Garapenari buruzko pentsamenduaren bilakaera: teoriak, estrategiak eta adierazleak. Luis Guridi, Hegoa Institutua Ekonomia Aplikatua I Saila. 2017. 2. Garapena eta iraunkortasuna: bilakaera, bateragarritasuna eta ikuspegiak. Iker Etxano Gandariasbeitia, Ekonomia Aplikatua I Saila, UPV/EHU. 2017. 3. Garapena feminismotik aztertzen. Yolanda Jubeto Ruiz, Mertxe Larrañaga Sarriegi, Hegoa Institutua, Ekonomia Aplikatua I Saila, Euskal Herriko Unibertsitatea UPV/EHU. 4. Garapenerako lankidetza eta bere bilakaera. Irati Labaien Egiguren, Jorge Gutiérrez Goiria, Hegoa Institutua, Euskal Herriko Unibertsitatea UPV/EHU. 5. Amildegiari so: krisi ekosozialari aurre egiteko zenbait oinarri. Joseba Azkarraga Etxagibel, Soziologia Saila, Euskal Herriko Unibertsitatea UPV/EHU. 6. Migrazioak eta garapena Win-win agertokia posible ote? Gorka Moreno Márquez, Xabier Aierdi Urraza, Ikuspegi – Euskal Immigrazioaren Behatokia. Euskal Herriko Unibertsitatea. 7. Ekonomia soziala: Ikerketa-objektua eta analisirako lanabesak. Enekoitz Etxezarreta Etxarri, Juan Carlos Pérez de Mendiguren Castresana, Ekonomia Aplikatua I Saila. Gezki Institutua. Euskal Herriko Unibertsitatea UPV/EHU. Enpresen Antolaketa Saila. Hegoa Institutua. Euskal Herriko Unibertsitatea UPV/EHU. 8. Globalizazioa eta tokiko garapena. Mikel Zurbano, Elena Martinez Tola, Xabier Gainza, Pablo Arrillaga, Ekonomia Aplikatua I Saila, Euskal Herriko Unibertsitatea. 9. XXI. mendeko pobrezia. Benetan ezabatzeko proposamenak. Alfonso Dubois Migoya, UPV/EHUko irakasle erretiratua, Hegoa Institutua. 10. Elikadura-sistemak: Elikadura Burujabetzaren eta Agroekologiaren estrategia askatzaileak. Efren Areskurrinaga Mirandona, Ekonomia Aplikatua I UPV/EHU eta Hegoa Institutua. Mirene Begiristain Zubillaga, Finantza Ekonomia II UPV/EHU eta Hegoa Institutua. Eduardo Malagón Zaldua, Ekonomia Aplikatua V UPV/EHU Hegoa Institutua. 11. 2030 Agenda eta Garapen Jasangarrirako Helburuak: jatorria, edukia eta jarraipena. Andrés Fernando Herrera Herrera, HEGOA Institutua, Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU). 12. Gobernantza eta herritarren partaidetza. Jone Martínez-Palacios, Andere Ormazabal Gaston, Igor Ahedo Gurrutxaga, EHUko Politika Zientzia eta Administrazio Saileko kideak eta demokrazia partizipatiboari buruzko Parte Hartuz ikerketa-taldeko ikertzaileak. 13. Gatazka armatuak, bakea eta garapena. Itziar Mujika Chao eta iker zirion landaluze, UPV/EHUko Nazioarteko Zuzenbide Publikoa, Nazioarteko Harremanak eta Zuzenbidearen Historia Saileko irakasleak, eta Hegoa Nazioarteko Lankidetza eta Garapenari Buruzko Ikasketa Institutuko ikertzaileak.