रायप्पा महार : मराठा साम्राज्यातील एक स्वामिनिष्ठ योद्धा
Abstract
रायप्पा महारांचा जन्म १७व्या शतकात झाला. ते मराठा साम्राज्यातील महार समाजातील होते. त्या काळी भारतीय समाजव्यवस्थेत महार समाजाला खालच्या पंक्तीत मानले जाई. त्यांच्या कर्तृत्वाला योग्य तो सन्मान मिळत नसे, मात्र लष्करी सेवेत महार समाजाचे योगदान अतुलनीय होते.शिवाजी महाराजांच्या काळापासूनच महार समाजाने मराठा सैन्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती. कोट, किल्ले, रणांगण यांवर महार सैनिक मोठ्या शौर्याने लढले. पायदळ, तोफखाना, आणि गडकोट रक्षण यांत महार सैनिकांचा सहभाग लक्षणीय होता. समाजाने अनेक बलिदान दिली, पण त्यांना योग्य स्थान इतिहासात कमी मिळाले. अशा परिस्थितीत रायप्पा महार हे जन्माने जरी महार असले तरी त्यांच्या धाडसाने आणि निष्ठेने ते छत्रपती संभाजी महाराजांचे विश्वासू अंगरक्षक बनले. रायप्पा महारांचे बालपण मराठा साम्राज्याच्या राजधानीच्या आसपास गेले. त्यावेळी संभाजी महाराज हे राजघराण्यात वाढत होते, तर रायप्पा साध्या घराण्यातून आले होते. मात्र, दोघांचे बालपणापासूनच संबंध निर्माण झाले. · रायप्पा महार हे खेळकर, धाडसी व चपळ होते. · लहान वयातच त्यांचे पराक्रम पाहून संभाजी महाराज त्यांच्यावर विशेष प्रेम करीत. · दोघांमध्ये स्वामी-दासाचे नाते नसून बालमित्राचे नाते अधिक घट्ट होते. रायप्पा महारांचे बालपण मराठा साम्राज्याच्या राजधानीभोवती गेले. तो लहान असतानाच खेळकर, धाडसी आणि चपळ होता. राजघराण्यात वाढत असलेल्या संभाजी महाराजांना रायप्पाचा साहस आकर्षक वाटत असे. दोघे बालमित्र म्हणून जवळ आले; कधी लहान लढाया खेळताना, कधी झाडावर चढून धाडसाचे प्रयोग करताना, त्यांच्या मैत्रीत निखळ आनंद आणि विश्वास दिसत असे. स्वामी-दासाचे नाते नव्हते, तर खराखुरा बालमित्रांचे नाते होते – घट्ट आणि न संपणारे. ही जवळिकीच कारण ठरली की रायप्पा महार पुढे छत्रपती संभाजी महाराजांच्या सेवेत नेहमीच निष्ठेने उभा राहिला. रायप्पा महार आणि संभाजी महाराज यांचे संबंध जसजसे प्रगल्भ होत गेले, तसतसे रायप्पा महारांचे कार्यक्षेत्र बदलत गेले.