TRANSPORT VOSITALARI TOMONIDAN ATMOSFERA HAVOSINI IFLOSLANISHINI TAHLIL QILISH

61 “Al-Farg‘oniy avlodlari” elektron ilmiy jurnali ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil "Descendants of Al-Farghani" electronic scientific journal. ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 year Электронный научный журнал "Потомки АльФаргани" ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год https://al-fargoniy.uz/ TRANSPORT VOSITALARI TOMONIDAN ATMOSFERA HAVOSINI IFLOSLANISHINI TAHLIL QILISH Muradov Farrux Abdukaxarovich, Muhammad al-Xorazmiy nomidagi TATU Samarqand filiali “Dasturiy injiniring” kafedrasi dotsenti, PhD, katta ilmiy xodim [email protected] Kucharov Olimjon Ruzimurotovich, “Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti” Мilliy tadqiqot universiteti “Oliy matematika” kafedrasi dotsenti, t.f.n. [email protected] Samanova Go‘zal Baratovna, Toshkent Davlat Tibbiyot Universiteti, “Tibbiy va biologik kimyo, tibbiy biologiya, biofizika va tibbiy informatika” kafedrasi assistent o‘qituvchi. [email protected] Abdiraxmonova Maftuna Nodir qizi, Raqamli texnologiyalar va sun’iy intellektni rivojlantirish ilmiy-tadqiqot instituti stajyor-tadqiqotchi. [email protected] Annotatsiya: XXI asrda megapolislarning eng dolzarb muammolaridan biri 2016-yilda shahar faoliyatining eng muhim elementlaridan biri bo‘lgan avtomobil yo‘llari majmuasi tomonidan atmosfera havosining ifloslanishi hisoblanadi. Ushbu maqolaning maqsadi avtomobil transporti orqali havoning ifloslanish sabablarini va atmosferadagi zararli moddalar konsentratsiyasini kamaytirish usullarini o‘rganishdan iborat. Turli manbalardan olingan ma’lumotlarni tahlil qilish va qayta ishlash orqali havoning avtotransport bilan ifloslanishining sabablari va oqibatlari aniqlandi. Umumiy zararli moddalarning 80% ga yaqini avtomobillarga to‘g‘ri keladi. Avtomobil transporti atmosfera havosini chiqindi gazlar, qattiq zarrachalar, neft mahsulotlari va boshqa zaharli moddalar bilan ifloslantiradi. Avtomobillar sonining ko‘payishi atmosferadagi zararli moddalar konsentratsiyasining oshishiga yordam beradi. Zararli moddalarning eng ko‘p to‘planishi chorrahalarda to‘plangan, chunki aynan shu joylarda tezlashish va tormozlanishning ommaviy soni kuzatiladi, bunda chiqindi gazlar va qattiq zarrachalarning maksimal chiqishi sodir bo‘ladi. Bu zararli moddalarning hammasi odam organizmida to‘planib, organizm ishining buzilishiga olib keladi. Natijada, atmosfera havosidagi ifloslantiruvchi moddalar miqdorini kamaytirish bo‘yicha yechim usullari aniqlangan. Kalit so‘zlar: Matenatik model, transport, tezlanish, ifloslantiruvchi moddalar. Kirish. Yigirmanchi asrning o‘rtalarigacha insoniyat sanoatlashtirish (shaharlarning o‘sishi, sanoat va ishlab chiqarishning rivojlanishi) natijasida yomonlashgan atrof-muhit holatiga e’tibor bermadi va uni yaxshilash bo‘yicha hech qanday chora-tadbirlarni qo‘llamadi. Faqat o‘tgan asrning 60-yillarida odamlar 62 “Al-Farg‘oniy avlodlari” elektron ilmiy jurnali ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil "Descendants of Al-Farghani" electronic scientific journal. ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 year Электронный научный журнал "Потомки АльФаргани" ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год https://al-fargoniy.uz/ inson hayotining sifati atrof-muhit holatiga bog‘liq ekanligini tushunib yetdilar. Natijada hozirgi kunda dunyoda tuproq, suv va havo tarkibida zararli moddalar miqdori yil sayin ortib bormoqda. Yirik shaharlarda atmosferadagi zararli moddalarning asosiy manbai avtomobil-yo‘l kompleksi hisoblanadi. Ba’zi hisob-kitoblarga ko‘ra, havoni ifloslantiruvchi manbalar orasida 50-80 % avtotransport vositalariga to‘g‘ri keladi. Boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, avtotransport umumiy chiqindilar massasining 30-70 % manbai hisoblanadi. Shunday qilib, atmosferaga chiqarilayotgan ifloslantiruvchi moddalarning 40-75 % i avtotransport vositalariga to‘g‘ri keladi. Zamonaviy dunyoda texnologiyalarning doimiy rivojlanishi va yo‘l transportini ishlab chiqarish jarayonini osonlashtirish tufayli avtomobillar soni doimiy ravishda o‘sib bormoqda. Har bir oilada o‘rtacha 1-2 ta avtomobil bor. Odamlar asosan shaharlarda yashaganligi sababli, shaharning butun hududi transport bilan to‘lib ketadi va natijada zararli moddalar konsentratsiyasi yuqori bo‘lgan zona hosil bo‘ladi. Bu moddalarning ba’zilari yo‘llarda cho‘kadi, ba’zilari esa havoga ko‘tarilib, atmosferada to‘planadi va yog‘inlar bilan yerga tushib, tuproq va suvni ifloslantiradi. Avtomagistral bevosita turar-joy hududlariga yaqin bo‘lganda, shuningdek, turar-joy binolarining hovlilari va yo‘laklarini avtomobillar bilan to‘ldirish odamlar yashaydigan joylarda zaharli moddalar konsentratsiyasining oshishiga olib keladi. Shuning uchun atmosfera havosining ifloslanishi muammosi hozirgi vaqtda dolzarb bo‘lib, aholining katta qismini tashvishga solmoqda. Bu muammoni hal qilishning yo‘li avtomobilyo‘l majmuasiga yangi texnologiyalarni kiritish, ya’ni benzinli yoqilg‘ini gazli yoki boshqa muqobil yoqilg‘i bilan almashtirish, yo‘l-ko‘cha tarmog‘ini to‘g‘ri rejalashtirish (yangi shaharlar qurishda yoki mavjudlarini kengaytirishda), shuningdek, shahar hududini yashil hududlar bilan to‘ldirishdir. Avtomobil-yo‘l kompleksi tomonidan atmosfera havosining ifloslanishini o‘rganishga rus va xorijiy tadqiqotchilar katta hissa qo‘shdilar. Adabiyotlar tahlili. Muayyan shaharlar va mamlakatlarda avtomobil transporti tomonidan atmosferaga chiqariladigan moddalar konsentratsiyasini o‘rganish [1-7] ishlarda ko‘rib chiqilgan. Rossiya (Irkutsk, Qozon, Kerch, Chita, Penza), Germaniya (Kil), Mo‘g‘uliston (Ulan-Bator) mamlakatlarida atmosfera havosining avtotransport bilan ifloslanishi muammosi ko‘rib chiqilmoqda. Avtomobillardan atmosfera havosiga tushadigan ifloslantiruvchi moddalar chiqindilarining hisobkitoblari amalga oshirilmoqda. Atmosfera havosining avtotransport bilan ifloslanish dinamikasini baholash va tahlil qilish hamda ehtimoliy oqibatlarini bashoratlash [8,9,10,11,12,21,22,25] ishlarda keltirilgan. Ushbu ishlarning mualliflari ilgari olingan ma’lumotlar asosida avtomobil transportining atmosfera havosi sifatiga eng salbiy ta’sirini aniqladilar. Rossiya shaharlari atmosferasining zaharli va zararli moddalar bilan ifloslanishida asosiy ulush avtotransport hissasiga to‘g‘ri keladi. Avtomobil-yo‘l kompleksi yaqinidagi landshaft va zararli moddalar konsentratsiyasining o‘zaro bog‘liqligi [13,23] ishlarda qaralgan. Avtomobil yo‘llari yaqinidagi atmosfera havosidagi muallaq zarrachalar va umumiy chang konsentratsiyasini aniqlash natijalari keltirilgan. Avtomobillarning ichki yonuv dvigatellari chiqindilari bilan atmosfera ifloslanishining joylashuv va landshaftga bog‘liqligi ko‘rib chiqilgan. Yo‘l qoplamasining tekisligi va avtomobil-yo‘l majmuasidan atmosferaga chiqariladigan ifloslantiruvchi moddalar o‘rtasidagi bog‘liqliklar aniqlangan. Avtomobil oqimining tezlik rejimi va zichligining atmosfera havosidagi ifloslantiruvchi moddalar miqdoriga ta’siri [14,15,24,26,27] ishlarda qaralgan. Shahar yo‘llarida ifloslanish darajasi yuqori bo‘lgan zonalar va shahar atrof-muhitining ifloslanish darajasiga avtotransportning kompleks ta’sirini belgilovchi ko‘rsatkichlar aniqlandi. Avtomobil transporti harakatining tezlik rejimi va avtomobil oqimining o‘zgaruvchan zichligi tahlil qilingan. [16,28] ishlarda avtotransportdan chiqadigan ifloslantiruvchi moddalarning inson salomatligiga 63 “Al-Farg‘oniy avlodlari” elektron ilmiy jurnali ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil "Descendants of Al-Farghani" electronic scientific journal. ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 year Электронный научный журнал "Потомки АльФаргани" ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год https://al-fargoniy.uz/ ta’siri o‘rganilgan. O‘tkazilgan tadqiqotlar natijasida ko‘plab kasalliklarning atmosfera havosidagi yo‘l changining miqdoriga chambarchas bog‘liqligi qayd etilgan. Hozirgi vaqtda atrof-muhitni muhofaza qilish muammosi tobora ko‘proq odamlarni tashvishga solmoqda, chunki ularning o‘zlari va kelajak avlodlarining salomatligi va farovonligi aynan uning hal qilinishiga bog‘liq. [18] maqolada manbalar Janubiy Orolbo‘yi qurigan zonasining shimoli-sharqiy qismida yoki kuchsiz beqaror stratifikatsiyada qurigan zonaning o‘rta qismida joylashgan bo‘lsa, shimoliy shamolda - aerozol Nukus shahriga yetib bormaydi, shimolisharqiy shamolda esa - Nukusga yetib borishi ilmiy asoslab berilgan. Shuningdek, ushbu maqola doirasida ishlab chiqilgan matematik vosita - model, sonli algoritm va dasturiy vositalar atmosferadagi aerozol zarrachalar konsentratsiyasini monitoring qilish va bashoratlash hamda oldindan ogohlantirish va boshqaruv qarorini qabul qilish, yangi sanoat obyektlarini loyihalash uchun esa ularni ko‘rib chiqilayotgan hududda optimal joylashtirish imkonini beradi. [20] maqolada atmosferaga katta miqdorda zararli moddalarning tashlanishi natijasida atrofmuhitning sanitariya me’yorlari muvozanati buzilgan sanoat hududlarining ekologik holatini monitoring qilish va bashoratlash masalasini yechishga taalluqli dolzarb muammo qaralgan. Shuningdek ushbu maqolada obyektning turli jabhalari va matematik ta’minotiga bag’ishlangan ilmiy qisqacha sharhi berilgan. Kompleks tadqiqotlar o‘tkazish uchun matematik model va samarali hisoblash algoritmi ishlab chiqilgan. Tadqiqotning maqsadi havoning avtotransport vositalari bilan ifloslanishining sabab va oqibatlarini tahlil qilish hamda ularni bartaraf etish usullarini taklif etishdan iborat. Masalaning qoʻyilishi va natijalar. Atmosfera havosi ifloslanishining asosiy sababi ko‘chma ifloslantiruvchi manbalar – transport vositalaridir. Avtomobillar tarkibida ko‘p miqdorda neft mahsulotlari bo‘lgan yonilg‘ida ishlaydi, ularning yonishi natijasida chiqindi gazlar deb ataladigan havoni ifloslantiruvchi moddalar ajralib chiqadi. Ularning aksariyati benzin va dizel dvigatellarida ishlaydi, ular avtomobilni harakatga keltirish uchun neftni yoqadi. Neft uglevodorodlardan iborat bo‘lib, ular yonganda ko‘p miqdorda ifloslantiruvchi moddalar, xususan, qattiq zarrachalar va uchuvchan organik birikmalar ajralib chiqadi. Avtomobil dvigatellaridan ajralib chiqadigan bu moddalar atmosfera havosida, ayniqsa, yirik shaharlar va avtomagistrallarda ko‘p miqdorda to‘planadi. Chiqindi gazlardan tashqari atmosfera havosiga avtomobil keskin tormozlanganda hosil bo‘ladigan qattiq zarrachalar ham tushadi. Bundan tashqari, keskin tormozlashda atmosfera havosiga eng katta salbiy ta’sir yoqilg‘i yonishi natijasida ajralib chiqadigan gazlardan emas, balki yo‘l va avtomobil g‘ildiraklarining o‘zaro ta’siridan kelib chiqadi. Bunday tormozlashda avtomobil shinalardan iz qoldiradi. Bu vaqtda yo‘l qoplamasi va avtomobil shinalari orasidagi ishqalanish shunchalik katta bo‘ladiki, natijada kolodkalar, mashinalarning aylanma disklari, rezina (bitta avtomobilga yiliga 1,6 kg gacha) va yo‘l yuzasining yeyilishiga olib keladi [16]. Bularning barchasi havoga mayda rezina va metall zarralari, shuningdek, asfalt zarralari ajralib chiqishi bilan birga sodir bo‘ladi. Bu mayda changlar serqatnov yo‘llar ustidagi havoda ko‘p miqdorda qoladi. Shuningdek, bu ishqalanish jarayoni yo‘l qoplamasining yomon sifatiga sabab bo‘lib, haroratning katta farqlari tufayli doimiy ravishda buzilib turadi. Ifloslantiruvchi moddalarning eng ko‘p miqdori avtomobil tezlashganda ajralib chiqadi, chunki bu paytda dvigatel eng ko‘p yonilg‘i sarflaydi, demak, bu paytda chiqindi gazlar eng ko‘p ajralib chiqadi. Chiqindilarning umumiy massasidan uglevodorodlar va uglerod oksidining nisbiy ulushi tormozlashda va salt yurishda, azot oksidlarining ulushi esa haydashda eng yuqori bo‘ladi [6]. Quyidagi 1-rasmda yengil avtomobildan chiqadigan uglerod oksidining uning harakat tezligiga bog‘liqligi ko‘rsatilgan. Atmosferada chang va gaz chiqindilarining taqsimlanishida shamol rejimi ham katta rol o‘ynaydi. 64 “Al-Farg‘oniy avlodlari” elektron ilmiy jurnali ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil "Descendants of Al-Farghani" electronic scientific journal. ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 year Электронный научный журнал "Потомки АльФаргани" ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год https://al-fargoniy.uz/ Shamol rejimi ko‘p jihatdan chang va gaz chiqindilarining atmosferaga tarqalishini belgilaydi. Shamolning yo‘qligi ko‘pincha ma’lum bir hududda ifloslantiruvchi moddalarning havoda to‘planishiga va uzoq vaqt saqlanishiga olib keladi. Relyef shakllari va ularning fazoviy yo‘nalishi iqlimga katta ta’sir ko‘rsatib, harorat, shamol yo‘nalishi va tezligi bo‘yicha qarama-qarshi mikroiqlim zonalarini hosil qiladi, bu esa ifloslantiruvchi moddalarning tarqalishi uchun alohida sharoit yaratadi [17]. 2011-2022-yillar oralig‘ida Samarqand viloyatidagi chiqindilar miqdorini ko‘rib chiqamiz. Shuningdek, avtotransport vositalari sonini yanada aniqroq baholash uchun 1992-yil ma’lumotlarini keltiramiz (1-jadval va 2-rasmga qarang). 1-rasm. Atmosferaga uglerod oksidi chiqarilishining yengil avtomobil tezligiga bog‘liqligi 1-rasmdan ko‘rinib turibdiki, eng kam chiqindi 70 km/soat harakat tezligida kuzatiladi. Shuning uchun bu tezlik nafaqat harakat uchun eng xavfsiz, balki atmosferaga ham unchalik zarar yetkazmaydi. 1-jadval. Avtotransportdan chiqadigan ifloslantiruvchi moddalar dinamikasi (Samarqand viloyati ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o'zgarishi boshqarmasi ma’lumotlari bo‘yicha) Keltirilgan ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, atmosferaga chiqarilayotgan ifloslantiruvchi moddalar miqdori avtomobillar soniga to‘g‘ri proporsionaldir. Vaqt o‘tishi bilan avtomobillar soni shiddat bilan ortib bormoqda va bu atmosfera havosida zararli moddalar konsentratsiyasining oshishiga sabab bo‘lmoqda. Hammasi bo‘lib chiqindi gazlar tarkibida 200 dan ortiq kimyoviy moddalar aniqlangan. Avtomobil transportidan chiqadigan zararli moddalarga quyidagilar kiradi: uglerod oksidi (CO), uchuvchan organik moddalar, azot oksidlari, karbonat angidrid (CO2), muallaq moddalar. Tormoz kolodkalari ishqalanganda havoga mis, vanadiy, molibden, nikel, xrom o‘tadi. Shinalar eskirganda - kadmiy, qo‘rg‘oshin, rux kabi moddalar atmosferaga tashlanadi[6]. 2-rasm. Avtotransportdan chiqadigan ifloslantiruvchi moddalar dinamikasi Avtomobillar harakati va ularga xizmat ko‘rsatishda chiqindilar miqdori quyidagicha taqsimlanadi: avtomobillar harakati - 66,57-68,91%; avtomobillarni texnik ko‘rikdan o‘tkazish (TKO‘) va ta’mirlash - 17,87-20,4%; yoqilg‘i ishlab chiqarish - 11,02 - 11,41%; TKO‘ va ta’mirlash uchun materiallar ishlab chiqarish - 1,8-2,06% [19]. Ko‘rinib turibdiki, ATS ga TKO‘ va ta’mirlashda chiqindilar ulushi avtomobillar harakatidagi chiqindilarning taxminan 1/3 qismiga, yonilg‘i ishlab chiqarish esa avtomobillar chiqindilarining 1/6 qismiga teng. Atmosfera havosining ma’lum kimyoviy moddalar bilan ifloslanishida ayrim avtomobil guruhlarining hissasini ko‘rib chiqamiz. 65 “Al-Farg‘oniy avlodlari” elektron ilmiy jurnali ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil "Descendants of Al-Farghani" electronic scientific journal. ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 year Электронный научный журнал "Потомки АльФаргани" ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год https://al-fargoniy.uz/ 2-jadval. Turli avtomobil guruhlari uchun ifloslantiruvchi moddalarning solishtirma harakatlanish yo‘li chiqindilari Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, yengil avtomobillar va mikroavtobuslar atmosferaga eng ko‘p atomar kislorod chiqaradi. Yuk mashinalari esa azot dioksidi. Qurumning eng kam ajralishi yengil avtomobillarda, eng ko‘p ajralishi esa og‘irligi 12 tonnadan ortiq bo‘lgan yuk avtomobillarida kuzatiladi. Muayyan transport turi chiqaradigan asosiy chiqindilar miqdorini ko‘rib chiqamiz: 3-rasm. Asosiy chiqindilar miqdorining muayyan transport turiga bog‘liqligi Diagrammalardagi grafik ma’lumotlarga asoslanib (3-rasmga qarang), ma’lum bir transport turlaridan chiqindilar miqdorini baholaymiz. Eng ko‘p atomar kislorod chiqindilari og‘irligi 3,5 tonnagacha bo‘lgan avtofurgonlar va mikroavtobuslardan chiqadi. Shuningdek, barcha vazn toifalaridagi yuk avtomobillari va og‘irligi 3,5 tonnadan yuqori bo‘lgan avtobuslar ham salmoqli ulushga ega. Azot oksidi (NO2) ning eng ko‘p miqdorini og‘irligi 12 t dan ortiq bo‘lgan yuk avtomobillari chiqaradi. O‘pka membranalari orqali o‘tish va qonga so‘rilish qobiliyatiga ega bo‘lgan uglevodorod radikalini (CH) chiqarish bo‘yicha yetakchilar yana barcha toifadagi yuk mashinalari va og‘irligi 3,5 tonnadan ortiq bo‘lgan avtobuslardir. Qurum, ya’ni chang barcha vazn toifalaridagi yuk avtomobillari harakatlanganda eng ko‘p miqdorda kuzatiladi. Nafas olganda yuqori nafas yo‘llari yallig‘lanishi mumkin bo‘lgan zaharli oltingugurt gazi 66 “Al-Farg‘oniy avlodlari” elektron ilmiy jurnali ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil "Descendants of Al-Farghani" electronic scientific journal. ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 year Электронный научный журнал "Потомки АльФаргани" ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год https://al-fargoniy.uz/ (SO2) ajralib chiqadigan asosiy manbalar barcha og‘irlik toifalaridagi yuk avtomobillari va og‘irligi 3,5 tonnadan ortiq bo‘lgan avtobuslardir. Organizmning kuchli qo‘zg‘atuvchisi bo‘lgan formaldegid va organizmga mutagen ta’sir ko‘rsatuvchi benzapiren asosan barcha toifadagi yuk avtomobillaridan chiqariladi. Azot oksidlari eng katta xavf tug‘diradi, chunki ular inson organizmiga eng salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Xulosa. Bu ma’lumotlarni tahlil qilib, shuni aytish mumkinki, bu moddalarning hammasi transportning bir turidan, ya’ni yuk avtomobillaridan ko‘p miqdorda ajralib chiqadi. Bu shuni anglatadiki, eng xavfli zona (unda ko‘p miqdorda zaharli molekulalar mavjud) ushbu transport turi harakatlanadigan avtomagistrallardir. Yengil avtomobillar ham bu moddalarning barchasini chiqaradi, lekin kamroq miqdorda, chunki yirik shaharlarda yengil avtomobillar soni ustunlik qiladi. Shunda yengil avtomobillarning asosiy ifloslantiruvchi moddalari chiqindilari yig‘indisi yuk avtomobillari chiqindilari bilan taqqoslanishi mumkin. Zararli moddalarning aksariyati chorraha va peregonlarda to‘plangan. Chorrahaga eng ko‘p zararli moddalar avtotransportning svetofor oldida tormozlanishi va to‘xtashi hamda svetoforning ruxsat beruvchi ishorasi bo‘yicha tezlashishi hisobiga chiqariladi. Shunday qilib, chorraha zonasida chorraha oldida avtotransport oqimining sekinlashish sohasi va tezlashish sohasi qayd etilgan. Dasturiy ta’minot yordamida amalga oshirilgan matematik apparat yordamida muhandislar, ekologlar va tadqiqotchilar uchun amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan atmosfera chegara qatlamidagi zararli moddalarning sanoat chiqindilarining fazoviy-vaqt evolyutsiyasini baholash va bashoratlash mumkin. Olingan natijalar asosida tavsiyalar shakllantirildi va tegishli qarorlar qabul qilish uchun O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish davlat qo‘mitasining Samarqand viloyati bo‘limiga taqdim etildi. Foydalanilgan adabiyotlar [1]. Сотникова М.В., Демьянова В.С., Дярькин Р.А., Канеева А.Ш. Анализ и прогнозирование выбросов загрязняющих веществ в атмосферу от автотранспортного комплекса // Экология и Промышленность России. 2008. №7. С. 29-31. [2]. Подлипенская Л.Е., Топалова С.В., Алферова М.А. Оценка состояния загрязнения атмосферного воздуха автомобильным транспортом в г. Керчь // Экологический мониторинг и биоразнообразие. 2016. №1(11). С. 100-104. [3]. Новикова С.А. Сравнительный анализ загрязнения атмосферного воздуха автотранспортом в России и Германии (на примере г. Киль) // Известия Иркутского государственного университета. Серия: науки о Земле. 2015. №13. С. 131-149. [4]. Аргучинцева А.В., Аргучинцев В.К., Новикова С.А. Оценка загрязнения воздушной среды г. Иркутска автотранспортом // Известия Иркутского государственного университета. Серия: науки о Земле. 2013. №2. С. 47-56. [5]. Аргучинцев В.К., Аргучинцева А.В., Ариунсанаа Бат-Эрдэнэ. Оценка загрязнения воздушной среды г. Улан-Батора автотранспортом // Известия Иркутского государственного университета. Серия: науки о Земле. 2014. №8. С. 15-24. [6]. Егорова О.С., Буркеева Д.Р., Гоголь Э.В., Тунакова Ю.А. Оценка вклада автотранспортных потоков в загрязнение атмосферного воздуха г. Казани // Вестник Казанского технологического университета. 2014. №16. С. 141-142. [7]. Щербатюк А.П. Влияние сложного ландшафта и климата на загрязнение атмосферного воздуха городов автомобильным транспортом: инженерная защита территории и управление риском // Вестник Забайкальского государственного университета. 2016. №7. С. 25-33. [8]. Кондрашова Е.В., Скрыпников А.В. Защита придорожных территорий от вредного воздействия выхлопных газов и транспортного шума // Современные проблемы науки и образования. 2013. №1. С. 167. [9]. Ляпкало А.А, Дементьев А.А., Цурган А.М. Динамика интенсивности движения городского автомобильного транспорта и загрязнения атмосферного воздуха его выбросами // Российский медико-биологический вестник им. Академика И.П. Павлова. 2012. №4. С. 58-62. [10]. Герасимов Е. М., Третьяк Л.Н., Вольнов А.С. Допустимый уровень загрязнения приземного слоя атмосферы автомобильных дорог как показатель экологической безопасности автотранспортных потоков // Труды Международной научнопрактической конференции. (Интеграционные процессы в науке в современных условиях). Уфа.: Издво Общество с ограниченной ответственностью «ОМЕГА САЙНС», 2015. С. 4-14. [11]. Шагидулин А.Р., Шагидулин Р.Р. Подходы к регулированию выбросов автотранспорта на основе 67 “Al-Farg‘oniy avlodlari” elektron ilmiy jurnali ISSN 2181-4252. Tom: 1 | Son: 3 | 2025-yil "Descendants of Al-Farghani" electronic scientific journal. ISSN 2181-4252. Vol: 1 | Iss: 3 | 2025 year Электронный научный журнал "Потомки АльФаргани" ISSN 2181-4252. Том: 1 | Выпуск: 3 | 2025 год https://al-fargoniy.uz/ свободных расчетов загрязнения атмосферного воздуха // Вестник НЦБЖД. 2016. №2(28). С. 136-139. [12]. Подлипенская Л.Е., Топалова С.В., Алферова М.А. Динамика интенсивности движения городского автомобильного транспорта и загрязнения атмосферного воздуха его выбросами // Российский медико-биологический вестник им. Академика И.П. Павлова. 2012. №4. С. 58-62. [13]. Гуртяк М.А. Анализ загрязнения атмосферного воздуха автомобильно-дорожным комплексом // Актуальные проблемы гуманитарных и естественных наук. 2016. №9-1. С. 32-35. [14]. Уланова Т.С., Антипьева М.В., Волкова М.В., Гилева М.И. Исследование содержания мелкодисперсных частиц в атмосферном воздухе вблизи автомобильных дорог // Анализ риска здоровью. 2016. №4(16). С. 38-46. [15]. Вольвач В.М., Батракова А.Г. Влияние геометрических параметров автомобильных дорог на загрязнение атмосферного воздуха // Вестник Харьковского национального автомобильно - дорожного университета. 2008. №43. С. 33-35. [16]. Дементьев А.А., Ляпкало А.А., Коновалов О.Е., Цурган А.М. Влияние автомобильного транспорта на качество жизни горожан, проживающих на разной удаленности от автомобильных дорог // Российский медико-биологический вестник им. Академика И.П. Павлова. 2016. №3. С. 67-73. [17]. Щербатюк А.П. Влияние выбросов от автотранспорта на качество атмосферного воздуха городов России // Вестник Забайкальского государственного университета. 2014. №5. С. 59-64. [18]. Равшанов З.Н., Нарзуллаева Н.У. Моделирование процесса переноса и диффузии солепылевых аэрозольных частиц в атмосфере при эрозии почвы // Информационные технологии моделирования и управления. – Воронеж, 2020. – №1(119). – С. 39-48. [19]. Радкевич М.В. Выявление значимости некоторых факторов, влияющих на загрязнение воздуха автомобильно-дорожным комплексом // Автомобильный транспорт (Харьков). 2013. №32. С.106-110. [20]. Равшанов З.Н., Нарзуллаева Н.У., Тоштемирова Н.Н. Моделирование и геоинформационная технология для мониторинга и прогнозирования экологического состояния промышленных регионов // Вестник ТУИТ. – 2020. – № 2(54). – С. 62-75. [21]. Suleiman A., Night M.R., Quinn A.D. Assessment and prediction of the impact of road transport on ambient concentrations of particulate matter PM10. Transportation research part D-transportation and environment. 2016. No.49. Pp. 301-312. [22]. Lozhkina O.V., Lozhkin V.N. Estimation of road transport related air pollution in Saint Petersburg using European and Russian calculation models. Transportation research part D-transportation and environment. 2015. No.36. Pp. 178-189. [23]. Dusan Jandacka, Daniela Durcanska, Marek Bujdos. The contribution of road traffic to particulate matter and metals in air pollution in the vicinity of an urban road. Transportation research part Dtransportation and environment. 2017. No.50. Pp. 397-408. [24]. Zhang Q.J., Wu L., Yang Z.W., Zou C., Liu X., Zhang K.S., Mao H.J. Characteristics of gaseous and particulate pollutants exhaust from logistics transportation vehicle on real-world conditions. Transportation research part D-transportation and environment. 2016. No.43. Pp. 4048. [25]. Shireesha Y., Suresh B.V., Govinda Rao P. Emmissions reductions using catalyst converter. International Journal of ChemTech Research. 2016. No.3. Pp. 540-549. [26]. Iodice P., Senatore A. Environmental assessment of wide area under surveillance with different air pollution sourses. Engineering Letters. 2015. No.23. Pp. 156-162. [27]. Sharma H.K., Swami B.L. Emissions and energy consumption characteristics of interrupted oversaturated flow for urban roads with heterogeneous traffic. Transportation problems. 2012. No.7. Pp. 29-40. [28]. Zhang X., Staimer N., Tjoa T., Gillen D.L., Daniel L., Schauer J.J., Shafer M.M., Hasheminassab S., Pakbin P., Longhurst J., Sioutas C., Delfino R.J. Associations between microvascular function and shortterm exposure to trafficrelated air pollution and particulate matter oxidative potential. Environmental health. 2016. No.15. Pp. 57-58.