Gaz va gazkondensatning harakatlanish qobiliyatini oshirish usullar tahlili

№9№9 sentyabrsentyabr 20252025 Elektron nashr, 380 sahifa, sentyabr, 2025-yil. Bosh muharrir: Zokirova Nodira Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori, DSc, professor Bosh muharrir o‘rinbosari: Shakarov Zafar G‘afforovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori, PhD, dotsent Tahrir hay’ati: Abduraхmanov Kalandar Xodjayevich, O‘z FA akademigi, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Sharipov Kongratbay Avezimbetovich, texnika fanlari doktori, professor Maxkamov Baxtiyor Shuxratovich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Abduraxmanova Gulnora Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Shaumarov Said Sanatovich, texnika fanlari doktori, professor Turayev Bahodir Xatamovich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Nasimov Dilmurod Abdulloyevich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Allayeva Gulchexra Jalgasovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Arabov Nurali Uralovich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Maxmudov Odiljon Xolmirzayevich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Xamrayeva Sayyora Nasimovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Bobonazarova Jamila Xolmurodovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Irmatova Aziza Baxromovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Bo‘taboyev Mahammadjon To‘ychiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Shamshiyeva Nargizaxon Nosirxuja kizi, iqtisodiyot fanlari doktori, professor, Xolmuxamedov Muhsinjon Murodullayevich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Xodjayeva Nodiraxon Abdurashidovna, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Amanov Otabek Amankulovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Toxirov Jaloliddin Ochil o‘g‘li, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Qurbonov Samandar Pulatovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Zikriyoyev Aziz Sadulloyevich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Tabayev Azamat Zaripbayevich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Sxay Lana Aleksandrovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Ismoilova Gulnora Fayzullayevna, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Djumaniyazov Umrbek Ilxamovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Kasimova Nargiza Sabitdjanovna, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Kalanova Moxigul Baxritdinovna, dotsent Ashurzoda Luiza Muxtarovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Sharipov Sardor Begmaxmat o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Sharipov Botirali Roxataliyevich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, professor Tursunov Ulug‘bek Sativoldiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), dotsent Bauyetdinov Majit Janizaqovich, Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti dotsenti, PhD Botirov Bozorbek Musurmon o‘g‘li, Texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Sultonov Shavkatjon Abdullayevich, Kimyo fanlari doktori, (DSc) Joʻraeva Malohat Muhammadovna, filologiya fanlari doktori (DSc), professor. 05.01.00 – Axborot texnologiyalari, boshqaruv va kompyuter grafikasi 05.01.01 – Muhandislik geometriyasi va kompyuter grafikasi. Audio va video texnologiyalari 05.01.02 – Tizimli tahlil, boshqaruv va axborotni qayta ishlash 05.01.03 – Informatikaning nazariy asoslari 05.01.04 – Hisoblash mashinalari, majmualari va kompyuter tarmoqla rining matematik va dasturiy ta’minoti 05.01.05 – Axborotlarni himoyalash usullari va tizimlari. Axborot xavfsizligi 05.01.06 – Hisoblash texnikasi va boshqaruv tizimlarining elementlari va qurilmalari 05.01.07 – Matematik modellashtirish 05.01.11 – Raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt 05.02.00 – Mashinasozlik va mashinashunoslik 05.02.08 – Yer usti majmualari va uchish apparatlari 05.03.02 – Metrologiya va metrologiya ta’minoti 05.04.01 – Telekommunikasiya va kompyuter tizimlari, telekommunikasiya tarmoqlari va qurilmalari. Axborotlarni taqsimlash 05.05.03 – Yorugʻlik texnikasi. Maxsus yoritish texnologiyasi 05.05.05 – Issiqlik texnikasining nazariy asoslari 05.05.06 – Qayta tiklanadigan energiya turlari asosidagi energiya qurilmalari 05.06.01 – Toʻqimachilik va yengil sanoat ishlab chiqarishlari materialshunosligi 05.08.03 – Temir yoʻl transportini ishlatish 05.09.01 – Qurilish konstruksiyalari, bino va inshootlar 05.09.04 – Suv ta’minoti. Kanalizatsiya. Suv havzalarini muhofazalovchi qurilish tizimlari 10.00.06 – Qiyosiy adabiyotshunoslik, chog‘ishtirma tilshunoslik va tarjimashunoslik 10.00.04 – Yevropa, Amerika va Avstraliya xalqlari tili va adabiyoti 08.00.01 – Iqtisodiyot nazariyasi 08.00.02 – Makroiqtisodiyot 08.00.03 – Sanoat iqtisodiyoti 08.00.04 – Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti 08.00.05 – Xizmat ko‘rsatish tarmoqlari iqtisodiyoti 08.00.06 – Ekonometrika va statistika 08.00.07 – Moliya, pul muomalasi va kredit 08.00.08 – Buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va audit 08.00.09 – Jahon iqtisodiyoti 08.00.10 – Demografiya. Mehnat iqtisodiyoti 08.00.11 – Marketing 08.00.12 – Mintaqaviy iqtisodiyot 08.00.13 – Menejment 08.00.14 – Iqtisodiyotda axborot tizimlari va texnologiyalari 08.00.15 – Tadbirkorlik va kichik biznes iqtisodiyoti 08.00.16 – Raqamli iqtisodiyot va xalqaro raqamli integratsiya 08.00.17 – Turizm va mehmonxona faoliyati Maʼlumot uchun, ОАК Rayosatining 2024-yil 28-avgustdagi 360/5-son qarori bilan “Dissertatsiyalar asosiy ilmiy natijalarini chop etishga tavsiya etilgan milliy ilmiy nashrlar ro‘yxati”ga texnika va iqtisodiyot fanlari bo‘yicha “Muhandislik va iqtisodiyot” jurnali ro‘yxatga kiritilgan. Muassis: “Tadbirkor va ishbilarmon” MChJ Hamkorlarimiz: 1. Toshkent shahridagi G.V.Plexanov nomidagi Rossiya iqtisodiyot universiteti 2. Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti 3. Toshkent irrigatsiya va qishloq xo‘jaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti” milliy tadqiqot universiteti 4. Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universiteti 5. Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti 6. Toshkent davlat transport universiteti 7. Toshkent arxitektura-qurilish universiteti 8. Toshkent kimyo-texnologiya universiteti 9. Jizzax politexnika instituti MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 2025-yil, sentyabr. № 9-son 4 MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS Olmazor tumanining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish ko‘rsatkichlari va boshqaruv tizimini tahlil qilish ............... 12 Muminov Fazliddin Xusniddin o‘g‘li Transport va logistika sohalarida sun’iy intellektni qo‘llash istiqbollari ......................................................... 19 Usmonov Abbos Valijon o‘g‘li Using matrix analysis methods in marketing strategy in manufacturing enterprises .................................... 23 Sheraliev Axhror Sodiqovich Yer osti konlari suvlari haydash tizimida ejektorli nasoslarni qo‘llash imkoniyatlarini tadqiq qilish ............... 30 Xatamova Dilshoda Narmuratovna, Yuldasheva Mohinur Abduxakim qizi O‘zbеkistоn Respublikasi tijоrаt bаnklаri krеditlаsh amaliyotining mе’yоriу jihаtlаri vа huquqiy аsоslаri ......................................................................................................................................................... 37 Kaxxarov Ulug‘bek Xalmatovich Eksport salohiyatini boshqarishda ishlab chiqarish faoliyatini baholash metodologiyasi ............................. 42 Qodirov Humoyun Tolibjon o‘g‘li Xizmat ko‘rsatish korxonalarining raqamli iqtisodiyotga o‘tishida xodimlarning mehnat munosabatlari ............................................................................................................................................... 46 Kurbonova Raxima Jamshedovna Transport tizimining Markaziy Osiyo mamlakarlarining milliy iqtisodiy o‘sishga ta’sirini hozirgi holati .......... 49 Narziyev Umidjon Baxrillayevich Loyiha risklarini boshqarishda risklarni samarali kamaytirish usullari va innovatsion yondashuvlar ............ 54 Marufhanov Davron Xasanovich Интеграция ESG-факторов в страховой сектор: возможности, барьеры и развитие рынка ................ 58 Юсуфов Асфандиёр Элдор угли Erkin iqtisodiy zonalarda investitsiya loyihalarini samarali moliyalashtirish yo‘nalishlari .............................. 63 Yuldashev Baxtiyor Gayradjonovich Oliy ta’lim tashkilotlarida daromadlar va xarajatlarni shakllantirish konsepsiyasi ......................................... 67 Kurbanov Jaloladdin Yuldashbayevich “Intellektual mulk”, “Intellektual kapital”, “Nomoddiy aktiv” tushunchalari oʻrtasidagi munosabat hamda ulardagi oʻzaro bogʻliqlik ................................................................................................................... 73 N.D.Maxmudova Temir yo‘l vokzallarida qo‘shimcha xizmatlar rivojlanishi: iqtisodiy samaradorlik va moliyaviy barqarorlik omili ............................................................................................................................................ 77 Iskandarov Kudrat Shuxratovich Iqtisodiyotning agrar sektori salohiyatini rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari ........................................... 83 Bekmirzayev Mirzoxid Adashaliyevich Rivojlangan mamlakatlar tajribasi asosida yashirin iqtisodiyotni fiskal vositalar bilan tartibga solish strategiyasi ......................................................................................................................................... 87 Ergasheva Malikaxon Avazxon qizi Iqtisodiyotning real sektorida investitsion loyihalarni moliyalashtirishdagi muammolar................................ 91 Qosimova Lola Sultanovna Mashinasozlik sanoati tarmog‘ini rivojlantirishda yashil texnologiyalarni tadbiq etish usullari va yo‘llari .......................................................................................................................................... 96 Xursаndov Komiljon Mаxmаtkulovich Innovatsion iqtisodiyotni shakllantirish sharoitida mintaqalar ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishidagi qiyinchiliklar va imkoniyatlar................................................................................................. 100 Rajabov Alibek Xushnudbekovich MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT2025-yil, sentyabr. № 9-son 5 MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS Ways to enhance financial transparency in utility service organizations through the digitalization of internal audit mechanisms ........................................................................................................................ 106 Primova Shakhnoza Komiljonovna Temir oksidli pigmentlarning ishlab chiqarish manbalari va jahon bozoridagi rivojlanish tendensiyalari ............................................................................................................................................... 110 Askarova Nilufar Musurmanovna, Axmedova Nigora Erkin qizi Potential GDP Estimation and Output Gaps in Emerging Economies: A Comparative Review ................... 120 Mukhammedova Azizakhon Ikromjon kizi Tijorat banklari likvidligiga indikativ foizlarning ta’sirini baholash.................................................................. 124 Tursunpo‘latov Sohibnazar Kasimjon o‘g‘li Respublikamizda yetishtirilayotgan jun xomashyosining miqdori va texnologik xususiyatlari tahlili ............. 131 Ismoyilov I.B., Qayumov J.A., Ismoyilov F.B., Qo‘ldoshev E.I. Mahalla instituti asosida kambag‘allikni qisqartirishda targetlash mexanizmlarining samaradorligi ................................................................................................................................................ 137 Baratov J.N. Tijorat banklarida aktivlar boshqaruvini tashkil etish mexanizmlari .............................................................. 144 To‘ychiyev Otabek Shamshiyevich Оптимизация жилищной инфраструктуры с учетом инсоляции и урбанизации как фактор региональной экономики ............................................................................................................................ 150 Далиев Ахтам Шарафутдинович Harbiy ta’lim muassasalarida mashg‘ulotlarni tashkil etishda intellektual oʻqitish tizimlarining roli............... 154 Maxamadov Rustam Xabibullayevich, Djamatov Mustafa Xatamovich Valyuta operatsiyalarini amalga oshirish mexanizmlarini takomillashtirish bo‘yicha xorij tajribasi ................ 160 Xoshimov Og‘abek Nizomjon o‘g‘li Qurilish sanoati korxonalarida innovatsiyalarni boshqarishning o‘ziga xos xususiyatlari ............................. 169 Yuldasheva Kamola Miraliyevna Jismoniy shaxslardan undiriladigan “daromad” soligʻining iqtisodiy tahlili .................................................... 173 Ergasheva Lobar Raxmatulla qizi Hududlarda inson salohiyatini takomillashtirish yo‘llari ................................................................................. 180 Tojiyeva Muhayyo Valiyevna Banklar reytingini prognoz qilishning ekonometrik tahlili .............................................................................. 188 Karabaev Nodir Abduhamidovich Raqamli iqtisodiyot rivojida yangi bank xizmat turlarini rivojlantirish istiqbollari ........................................... 201 Norov Akmal Ruzimamatovich, Norova Nozima Nabiyevna O‘zbekistonda makroiqtisodiy barqarorlik va o‘rta muddatli soliq-budjet siyosatining ahamiyati .................. 207 Sharopov Dilshodjon Raxmatullayevich Tijorat banklarining resurs bazasini mustahkamlash muammolari va ularni raqamli texnologiyalar orqali bartaraf etish yo‘llari............................................................................................................................ 211 Mirpulatova Luiza Mansurovna O‘zbekiston Respublikasida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishning iqtisodiy-ijtimoiy oqibatlari tahlili ........... 216 Xatamov Nurbek Ochildiyevich O‘zbekiston turizm sohasida innovatsion faollikni oshirishning shakllari ...................................................... 222 Xaitov Oxunjon Nomoz o‘g‘li Turizm va mehmonxona industriyasida xizmatlar sifatini oshirishda yashil texnologiyalarni joriy etish jarayonida innovatsiyalar va tadbirkorlik amaliyotining o‘rganilishi ...................................................... 227 Kamolova Mohinur Iskandarovna Davlat ulushi 50 foiz va undan yuqori bo‘lgan aksiyadorlik jamiyatlarida dividend siyosati .......................... 239 Suyunov Otabek Shuxrat o‘g‘li MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 2025-yil, sentyabr. № 9-son 6 MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS Big data и искусственный интеллект как драйверы цифровой экономики ............................................. 242 Бозорова Ирина Жуманазаровна Mahalliylashtirish asosida mahsulotlar ishlab chiqarish ko‘rsatkichlari tahlili va rivojlantirish istiqbollari (Namangan viloyati misolida) ...................................................................................................... 247 Mirzabaev Xusniddin Muxamadjonovich Temir yo‘l transportida yo‘llarni ta’mirlash korxonalari faoliyati samaradorligini oshirish .............................. 254 Allabergenov Sherzod Maksudbayevich Актуальные вопросы финансирования инвестиционных проектов ........................................................ 259 Шомуродов Равшан Турсункулович. Рашидова Дилфуза Ганиевна Milliy darajada iqtisodiy xavfsizlikning ekologik omillari ................................................................................ 266 Ibrоgimоv Sherzоdbek Xаlimjоn о‘g‘li Zamonaviy texnologiyalar va raqamli yondashuvlarning individuallashtirilgan xizmatlarda tutgan o‘rni .................................................................................................................................................... 276 Raxmatov Aziz Tolipovich Barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlashda monetar omillardan samarali foydalanish ...................................... 280 Uskenbayeva Dilnoza Boxodir qizi Mahalliy moda brendlarini iste’molchilar kiyinish imijiga ta’sirini ekonometrik baholash .............................. 286 Tuxtayeva Oydinoy Normamatovna Moliyaviy innovatsiyalarni banklarga joriy etishning afzalliklari .................................................................... 290 Makhmudova Mukhlisa Kodirjon kizi Kichik biznesni innovatsion rivojlantirish strategiyasi ................................................................................... 295 Muxitdinov Shuxrat Ziyavitdinovich Raqamli iqtisodiyot sharoitida parrandachilikni rivojlantirishni modellashtirish usullari ................................ 299 Bobomuratov Imomkul Islamovich Mehnat resurslaridan foidalanishning xususiyiyatlari va tashkil etish mezonlari .......................................... 306 Kobilova Zebo Bobokulovna Зелёное бюджетирование как инструмент повышения эффективности управления государственными финансами .................................................................................................................. 311 Наимов Шохрух Шарофиддинович Soliq maʼmurchiligi va raqobat muhitiga oid ilmiy nazariy qarashlar ............................................................ 318 Donaboyev Jahongir Husan oʻgʻli Особонности создание полимерных композиционных материалов на основе вторичного сырья ........................................................................................................................................ 324 Маджидов Абдинаби Аманович O‘zbekistonning BMT “Elektron hukumatni rivojlantirish indeksi”dagi o‘rnini yaxshilash choralari ............... 330 Umarova Durdona Abdumannabovna Ekologik auditning axborot bilan ta’minlanishi .............................................................................................. 335 Abdullayev Xurshidjon Nazrullo o‘g‘li Анализ механизмов управления и контроля финансовыми ресурсами на предприятиях с государственной долей, на примере АО “Узметкомбинат” ................................................................... 340 Ахмедов Дилшод Турсункулович O‘zbekiston Respublikasida QQS ma’murchiligi amaliyoti tahlili .................................................................. 347 Eshkarayev Bobir Chariyevich Сравнительный анализ отечественных и зарубежных подходов к оценке финансовой устойчивости компаний .............................................................................................................................. 354 Утемуратова Магрифа Пердебаевна Uy - joy kommunal xoʻjaligi sohasida innovatsion loyihalarning iqtisodiy samaradorligini yanada takomillashtirish ............................................................................................................................... 359 Berdiyeva Dilfuza Axatovna, Matkomilov Mirjalol Mirkomil o‘g‘li MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT2025-yil, sentyabr. № 9-son 7 MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS Namangan viloyatida nodavlat maktablar salohiyati..................................................................................... 363 Abdusattorov Sodiqjon Hakimjon o‘g‘li Kimyo sanoatida loyihalarni baholash va monitoring qilishning iqtisodiy samaradorlikka ta’siri ................... 369 Sabirov Oybek Shavkatbekovich Gaz va gazkondensatning harakatlanish qobiliyatini oshirish usullar tahlili ................................................. 374 Abdirazakov Akmal Ibragimovich, Boymurodov Boynazar Muradillayevich MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 374 2025-yil, sentyabr. № 9-son ORCID iD: 0009-0004-1810-9482 GAZ VA GAZKONDENSATNING HARAKATLANISH QOBILIYATINI OSHIRISH USULLAR TAHLILI Abdirazakov Akmal Ibragimovich “Neft-gaz ishi va ularni qayta ishlash texnologiyasi” kafedrasi dotsenti, Qarshi davlat texnika universiteti, O‘zbekiston. Qarshi.sh. E-mail: akmal/[email protected] Boymurodov Boynazar Muradillayevich “Neft-gaz ishi va ularni qayta ishlash texnologiyasi” kafedrasi magistr talabasi, Qarshi davlat texnika universiteti, O‘zbekiston. Qarshi.sh. Annotatsiya: Ushbu maqolada gaz va gazokondensat zaxiralari tarkibining yomonlashuvi sharoitida yer qa’ridan samarali foydalanish yondashuvlari, usullari va natijada texnologiyalarini ilmiy asoslash dolzarb bo‘lib qolmoqda. Gaz va gazokondensat qazib olish usullari, texnologiyalari va ularni monitoringi bo‘yicha qarorlar qabul qilishda gaz va gazokondensat qazib olish koeffitsiyentini baholashning ishonchliligi asosiy omilga aylanmoqda.Gaz va gazokondensat qazib olish koeffitsiyenti qiymatini baholash loyiha hujjatini tuzish va tasdiqlash bosqichida amalga oshiriladi. Bu keying loyiha hujjatlarini tayyorlashda eng muhim noaniqlik omili bo‘lib, ularda faqat avval tasdiqlangan gaz va gazokondensat qazib olish koeffitsiyenti qiymatini olish imkonini beradigan variant qabul qilinadi. To‘liq bo‘lmagan va noaniq ma’lumotlar bilan tavsiflanadigan yangi konlar uchun qabul qilingan gaz va gazokondensat qazib olish koeffitsiyenti qiymati haqiqiydan past yoki yuqori bo‘lishi mumkin. Zaxiralarni qazib olish darajasi past va mahsulotning suvlanganligi yuqori bo‘lgan konlar uchun buning sababi ko‘pincha “noqulay geologik-fizik sharoitlar” deb izohlanadi. Qatlamlarga ta’sir etishning asosiy usuli suv bostirishligacha qolayotganini hisobga olsak, gaz va gazokondensat koeffitsiyentining asosli qiymatini qabul qilish masalasiga zva gazokondensat qazib olish sanoatining eng muhim vazifalaridan biriga aylanmoqda. Gaz va gazokondensat qazib olish koeffitsiyenti qiymatini belgilashda nimaga tayanish kerak? Gaz va gazokondensat qazib olish koeffitsiyenti qiymatini asoslashning bir usuli - o‘xshash filtratsiya-sig‘im xususiyatlariga ega konlar bo‘yicha erishilgan haqiqiy gaz va gazokondensat qazib olish koeffitsiyenti qiymatlarini tahlil qilish yoki boshqacha aytganda, gaz va gazokondensat konlarini ishlatish tajribasini umumlashtirish natijalariga asoslashdir. Kalit so‘zlar: gaz, gazkondensat, konlar, qazib olish, uglevodorod, suyuqlik, suv bostirish, karbonat angidrit, azot, o‘tkazuvchanlik, sof metan, gaz beruvchanlik, suyuqlik, to‘yinish hudud, quduq, qatlam, tadqiqot, termo-barokimyoviy, zariyad, bosim. Abstract: This article presents a scientific rationale for approaches, methods, and, consequently, technologies for efficient subsoil use in the face of declining gas and gas condensate reserves. The reliability of gas and gas condensate recovery factor estimates is a key factor in decision-making regarding gas and gas condensate production methods, technologies, and monitoring. Gas and gas condensate recovery factors are estimated during the preparation and approval of design documentation. This is a key uncertainty factor in the preparation of subsequent design documentation, where only the option that yields the previously approved gas and gas condensate recovery factor is accepted. For new fields characterized by incomplete and inaccurate data, the accepted gas and gas condensate recovery factor may be lower or higher than the actual value. For fields with low recovery rates and high product hydration, this is often attributed to MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 375 2025-yil, sentyabr. № 9-son "unfavorable geological and physical conditions." Given that the primary method of reservoir stimulation remains the pre-flood period, the issue of establishing a valid gas and gas condensate recovery factor is becoming one of the most important tasks in the gas and gas condensate production industry. What should be considered when determining the gas and gas condensate recovery factor? One way to validate the gas and gas condensate recovery factor is by analyzing actual gas and gas condensate recovery factors obtained for fields with similar filtration and capacity characteristics, or, in other words, by substantiating it based on the results of generalized operating experience at gas and gas condensate fields. Keywords: gas, gas condensate, fields, production, hydrocarbon, liquid, water cut, carbonate anhydrite, nitrogen, permeability, pure methane, gas recovery, liquid, saturation zone, well, reservoir, research, thermobarochemical, charge, pressure. Аннотация: В данной статье научное обоснование подходов, методов и, как следствие, технологий эффективного использования недр в условиях ухудшения состава запасов газа и газового конденсата сохраняет свою актуальность. Достоверность оценки коэффициента извлечения газа и газового конденсата становится ключевым фактором при принятии решений о методах, технологиях добычи газа и газового конденсата и их мониторинге. Оценка значения коэффициента извлечения газа и газового конденсата осуществляется на этапе составления и утверждения проектной документации. Это является важнейшим фактором неопределенности при подготовке последующей проектной документации, в которой принимается только тот вариант, который позволяет получить ранее утвержденное значение коэффициента извлечения газа и газового конденсата. Для новых месторождений, характеризующихся неполными и неточными данными, принятое значение коэффициента извлечения газа и газового конденсата может быть ниже или выше фактического. Для месторождений с низкими темпами извлечения и высокой гидратацией продукции причина этого часто объясняется «неблагоприятными геолого-физическими условиями». Учитывая, что основным методом воздействия на пласты остаётся период до их обводнения, вопрос принятия обоснованного значения коэффициента газои газоконденсатоотдачи становится одной из важнейших задач газои газоконденсатодобывающей отрасли. На что следует опираться при определении значения коэффициента газои газоконденсатоотдачи? Одним из способов обоснования значения коэффициента газои газоконденсатоотдачи является анализ фактических значений коэффициента газои газоконденсатоотдачи, полученных для месторождений со схожими фильтрационно-ёмкостными характеристиками, или, другими словами, обоснование его на результатах обобщения опыта эксплуатации газовых и газоконденсатных месторождений. Ключевые слова: газ, газоконденсат, месторождения, добыча, углеводород, жидкость, обводнение, карбонат ангидрит, азот, проницаемость, чистый метан, газоотдачи, жидкость, зона насыщения, скважина, пласт, исследования, термобарохимический, заряд, давление. KIRISH Uglevodorod konlarini o‘zlashtirish jarayonida kollektorlarning deformatsiyasini o‘rganish natijalari tahlili shuni ko‘rsatdiki, bu jarayonga ham geologik, ham texnologik omillar ta’sir ko‘rsatadi. Shu munosabat bilan Sho‘rtan neft va gaz qazib chiqarish boshqarmasiga qarashli (Oydin, Chunagar va Nomozboy konlari) gazkondensat konlarining ishlab chiqish loyihalariga muvofiq ularning qisqacha geologik tavsifini keltiri bo‘tamiz. Gaz va gazkondensat konlarini qazib olish samaradorligi, birinchi navbatda, qatlamdan uglevodorod xomashуosini to‘liq chiqarib olish darajasi bilan baholanadi. Mamlakatimizda konlarni tabiiу kamaуish rejimida qazib olish usullari uglevodorodlarni уetarli darajada chiqarib olishga imkon bermaуdi. Gaz konlari uchun o‘rtacha gaz chiqarish 85-90% ni, gazkondensat konlari uchun 75-85% ni tashkil etadi, kondensat chiqarish esa 30% dan oshmaуdi. Tugab boraуotgan gazkondensat konlaridan komponentlarni ko‘proq chiqarib olish uchun ularga uglevodorod erituvchilarini haуdash mumkin. Bu usullar qatlamga tushgan cho‘kkan kondensatni filtrlash jaraуoniga jalb etishga asoslangan. Tabiiу uglevodorod tizimlari uуumlarini o‘zlashtirish ko‘lami va sur’ati ko‘p jihatdan gaz va neftgazkondensat uуumlarini ishlab chiqish bilan bog‘liq. Burgʻilash chuqurligi ortishi va уangi konlarning o‘zlashtirilishi natijasida ularning gaz-neft suуuqliklari balansidagi ulushi oshib bormoqda. Shu bilan birga, mavjud gazkondensat quduqlarida уer qa’ridan uglevodorodlarni chiqarib olish koeffitsiуenti neft quduqlariga qaraganda ancha past. Faqat eng qulaу holatlardagina u 60% ga уetadi, o‘rtacha esa 45-50% darajasida qolmoqda. Bundaу farq, gazkondensat konlariga xos murakkab geologik sharoitlardan tashqari, gazkondensatning ikki fazali sohada g‘aуritabiiу xattiharakati bilan bog‘liq bo‘lgan termodinamik xususiуatlari bilan izohlanadi. Gazkondensat konlarini ishlatish tajribasi shuni ko‘rsatadiki, ekspluatatsiуa quduqlarining mahsuldorligi pasaуishining sabablaridan biri quduq tubi zonasidagi g‘ovak muhitning cho‘kkan kondensat bilan sezilarli darajada to‘уinganligidir. MAVZUGA OID ADABIУOTLARNING TAHLILI Gaz konlarini ishlab chiqish texnologiуasiga ko‘ra, kondan gaz qazib olish darajasini saqlab turish va qatlamning gaz beruvchanligini oshirish maqsadida suvlangan va suvlanaуotgan gaz quduqlarini ekspluatatsiуa