MILLIY IQTISODIYOTNI RIVOJLANISHIDA RAQAMLI IQTISODIYOT

INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 452 MILLIY IQTISODIYOTNI RIVOJLANISHIDA RAQAMLI IQTISODIYOT Nabiyev Bexzod Shavkatovich1, Bayboboeva Firuza Nabijonovna2, Nabieva Gulruxsor Bexzodovna3 1O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Biznes va tadbirkorlik Oliy maktabi bosh mutaxassisi; 2Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, DSc; 3Toshkent to‘qimachilik va yengil sanoat instituti, 13-24 guruh talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17266907 Annotatsiya. Raqamli iqtisodiyot - bu biznes samaradorligini oshirishga hissa qo‘shadigan, jahon bozorida raqobatni kuchaytiradigan, jadal rivojlanayotgan, raqamli texnologiyalarning o‘sishi bilan jahon miqyosida tovar-pul munosabatlarining yetakchi turiga aylanadigan iqtisodiy munosabatlarning zamonaviy turidir. Kalit so‘zlar: Raqamli iqtisodiyot, axborot texnologiyalari, raqamli platformalar, biznes samaradorligi, hayot sifati, raqamli texnologiyalar, raqamli ma’lumotlar. Raqamli iqtisodiyot - axborot texnologiyalari va raqamli platformalardan foydalanishga asoslangan iqtisodiy tizimdir. U iqtisodiyotning keng tarmoqlarini qamrab olgan bo‘lib, biznes samaradorligini oshirish va odamlarning hayot sifatini yaxshilashda muhim omil hisoblanadi. Raqamli texnologiyalarning tarqalishi aksariyat davlatlar tarixi, jamiyati, iqtisodiyoti rivojlanishining ustuvor yo‘nalishlarini oldindan belgilab beradi. Shu bilan birga, so‘nggi yillar mobaynida axborot-kommunikatsiya makonida global inqilob kuzatilmoqda. Shiddatli raqamlashtirish inson hayotining barcha sohalariga ta’sir ko‘rsatdi. Demak, u davlatga ham siyosiy, madaniy, iqtisodiy, moliyaviy, ijtimoiy munosabatlarda ham ta’sir ko‘rsatgan. Hozirgi vaqtda raqamli texnologiyalar axborot-kommunikatsiya xizmatlari, transport va savdo sohasi, tovarlar va xizmatlar uchun to‘lovlar, dasturiy ta’minotni ishlab chiqish, raqamli ma’lumotlar bazalarini yuritish, maslahat xizmatlari, ta’lim sohasi va boshqa bir qator sohalarga eng ko‘p joriy etilgan.[1] Shuningdek, iqtisodiyotning moliyaviy sektori - bank sektori, elektron tijorat, davlat hokimiyati organlari va boshqa bir qator yo‘nalishlar ham e’tibordan chetda qolmadi.[2] Iqtisodiyot ijtimoiy-tarixiy taraqqiyotning har bir bosqichida qandaydir raqamli makonni ifodalaganki, bu mantiqan to‘g‘ri va tushunarlidir. Har qanday biznes faoliyatining ko‘rsatkichlari, shuningdek, iqtisodiy atamalar foyda, zarar, xarajat, daromad, soliq miqdori va stavkalari, soliq bazasi, inflyatsiya darajasi, byudjet taqchilligi (profitsiti), YIM hajmi yoki asosiy stavka miqdori kabi tushunchalar raqamlarda ifodalangan. Barcha raqamli ko‘rsatkichlar mikro va makroiqtisodiy ma’lumotlar ko‘rsatilgan holda hujjatda umumlashtiriladi. Ular mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy siyosatini ishlab chiqish, tasdiqlash, keyinchalik amalga oshirish va natijada uning moliyasini rivojlantirish uchun zarurdir. Raqamli iqtisodiyotning asosini bitmas-tuganmas axborot salohiyati, raqamli savdo maydonchalari, cheksiz operatsion faoliyat ko‘lami va biznesning mijozlarga yo‘naltirilganligi INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 453 tashkil etadi. Mutaxassislar iqtisodiy salohiyatning 20-30 foizini iqtisodiyotni raqamlashtirish bilan bog‘laydilar.[3] Raqamli iqtisodiyotning o‘ziga xos afzalliklari mavjud. Raqamli iqtisodiyot ijtimoiy rivojlanishga progressiv ta’sir ko‘rsatadi, o‘zaro munosabatlarning barcha ishtirokchilari uchun operatsiyalarning qulayligini oshiradi: • kichik biznes; • odam; • o‘rta va yirik korxonalar; • davlat organlari. Ko‘plab xizmatlar, mahsulotlar yoki ishlarni Internetdan topish, onlayn to‘lash va kerakli joyda fakt asosida olish mumkin. Bu resurslar va vaqtni tejaydi. Boshqa afzalliklar orasida quyidagi afzalliklarni ta’kidlash kerak: • Mijozlarning ehtiyojlariga e’tibor qaratish - arzonlashtirilgan narxlarda kerakli xizmatni tanlashdan tortib, ijtimoiy ahamiyatga ega vazifalarni hal etishgacha. • Jismoniy va yuridik shaxslar tomonidan har qanday xizmatlarni olish jarayonini soddalashtirish. Elektron va axborot texnologiyalarining rivojlanishi tufayli ta’minotchi xaridor bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqa o‘rnatishi mumkin. Vositachilarni jalb qilishning hojati yo‘q. Deyarli hamma narsani (oziq-ovqatdan chiptagacha, nafaqadan passportgacha) internet orqali rasmiylashtirish mumkin. • Yangi startap g‘oyalar, tendensiyalar, sohalarning tug‘ilishi. Raqamli xizmatlar, dasturiy ta’minot, texnologik tadqiqotlar bilan bog‘liq barcha loyihalarga investitsiya kiritishning keskin o‘sishi kuzatilmoqda. Bu yangi ish o‘rinlari yaratilishini keltirib chiqaradi, demak, mehnat unumdorligining o‘sishiga yordam beradi. • Onlayn biznes xarajatlarini kamaytirish. O‘zgarishlarni qabul qilgan va elektron formatga o‘tgan kompaniyalar gullab-yashnamoqda. To‘g‘ridan-to‘g‘ri savdo o‘sadi, sotish, marketing, transport, logistika xarajatlari kamayadi. • Faoliyat yuritishning shaffofligi. Raqamli iqtisodiyotdagi operatsiyalarning aksariyati onlayn tarzda amalga oshiriladi, xaridlar to‘g‘risidagi ma’lumotlar soliq organlariga uzatiladi. Bu "yashirin" daromadlar hajmini kamaytirishga, korrupsiya va firibgarlik sxemalariga qarshi kurashishga yordam beradi. • Mahalliy ishlab chiqarishning raqobatbardoshligini oshirish, biznes yuritish geografiyasini kengaytirish. Raqamli iqtisodiyotning afzalliklari bilan birga ba’zi kamchiliklardan ham holi emas. Biror narsaning imkoniyatlari qanchalik ko‘p bo‘lsa, xavf-xatar shunchalik yuqori bo‘ladi. Raqamli iqtisodiyotning asosiy muammosi axborot sizib chiqishi va qonunchilikning ayrim sohalaridagi huquqiy cheklovlar bilan bog‘liq. Iqtisodiyotni global raqamlashtirish quyidagi kamchiliklarni keltirib chiqaradi: • Firibgarlik darajasining oshishi. Axborot xavfsizligi ma’lumotlarni huquqiy, texnik, fizik va kriptografik himoyalash nuqtayi nazaridan ta’minlanishi kerak. • Ishsizlikning o‘sishi. Yangi kasblar va ish o‘rinlari paydo bo‘lishi fonida boshqa mutaxassisliklar va butun boshli tarmoqlar, aksincha, o‘tmishga aylanib, o‘z dolzarbligini yo‘qotmoqda. • Texnologik uzilish. Tegishli ishlanmalar mavjud bo‘lsa, raqamli texnologiyalarning iqtisodiyotga to‘liq kirib borishini ta’minlash mumkin. INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 454 • Raqamli tafovut. Umumiy raqamlashtirish hamma uchun ham mavjud emas. Misol uchun, davlat xizmatlaridan foydalanish uchun shaxs Internetga ulanish imkoniyatiga ega bo‘lishi, tasdiqlangan hisobga ega bo‘lishi kerak. Buning uchun hammada ham imkoniyat yo‘q, bu esa farovonlik darajasiga bevosita ta’sir qiladi. • Raqamli qullik. Foydalanuvchi Internetda faol muloqot qila boshlagach, uning erkinligi kamayadi. Doimiy ravishda shaxsiy ma’lumotlaringizni kiritishga to‘g‘ri keladi, har bir qadamni kuzatish mumkin, manfaatlarni suiiste’mol qilish mumkin. Insonning o‘zi, uning biror narsaga bo‘lgan e’tibori va sadoqati tovarga aylanadi. Hozirgi raqamli bosqich, eng avvalo, innovatsion axborotlashgan jamiyatni shakllantirishni nazarda tutadi. Bunday muhit asosida [4]: • yangi raqamli valyutalardan foydalanish; • xo‘jalik aloqalarining virtualligi; • beso‘naqay transport infratuzilmasiga bo‘lgan ehtiyojni kamaytirish; • biznes xarajatlarini qisqartirish; • an’anaviy bozorlarning yo‘qolishi va h.k. Shunday qilib, raqamli iqtisodiyot - bu biznes samaradorligini oshirishga hissa qo‘shadigan, jahon bozorida raqobatni kuchaytiradigan, jadal rivojlanayotgan, raqamli texnologiyalarning o‘sishi bilan jahon miqyosida tovar-pul munosabatlarining yetakchi turiga aylanadigan iqtisodiy munosabatlarning zamonaviy turidir. Raqamli texnologiyalarni shakllantirish va takomillashtirish jadal sur’atlar bilan amalga oshirilmoqda, eski texnologiyalar tezda o‘z dolzarbligini yo‘qotmoqda. Shuning uchun aynan hozirgi vaqtda jahon axborot va texnologik yangilanishlar oqimiga qo‘shilish va ulardan unumli foydalanishga intilish zarur. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Прохоренков П.А. Подготовка специалистов для цифровой экономики // Вестник Санкт-Петербургского военного института войск национальной гвардии. 2017. № 1 (1). С. 30–32. 2. Кулагина Н.А., Азаренко Н.Ю. Внедрение проектного управления и информационных технологий обеспечения проектной деятельности в исполнительных органах государственной власти субъектов РФ // Регион: системы, экономика, управление. 2018. № 4 (43). 2014. С. 78–81. 3. Черняк В. Популярная история экономики и бизнеса. М.: Вече, 2018. 512 c. 4. Nabijonovna, B. F. . (2023). STAGES AND CHARACTERISTICS OF SMALL BUSINESS AND PRIVATE ENTREPRENEURSHIP DEVELOPMENT IN UZBEKISTAN. Новости образования: исследование в XXI веке, 1(6), 920–928.