ТУМАН (ШАҲАР) ҲОКИМЛАРНИНГ ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ МАСАЛАЛАРИ БЎЙИЧА ЎРИНБОСАРЛАРГА АСОСИЙ САМАРАДОРЛИК КЎРСАТКИЧЛАРИ (KPI)НИ ЖОРИЙ ЭТИШНИНГ ИСТИҚБОЛЛАРИ

INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 545 ТУМАН (ШАҲАР) ҲОКИМЛАРНИНГ ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ МАСАЛАЛАРИ БЎЙИЧА ЎРИНБОСАРЛАРГА АСОСИЙ САМАРАДОРЛИК КЎРСАТКИЧЛАРИ (KPI)НИ ЖОРИЙ ЭТИШНИНГ ИСТИҚБОЛЛАРИ Холов Азимжон Хикматилло ўғли Мирзаобод тумани ҳокими ўринбосари, мустақил тадқиқотчи https://doi.org/10.5281/zenodo.17267378 Аннотация. Ушбу ишда туман (шаҳар) ҳокимларининг инновацион ривожланиш масалалари бўйича ўринбосарлари фаолияти самарадорлигини ошириш мақсадида Асосий самарадорлик кўрсаткичлари (KPI)ни жорий этиш масалалари таҳлил қилинган. KPI тизими орқали маҳаллий давлат бошқарувида ҳисобдорлик, шаффофлик ва натижага йўналтирилган ёндашув кучайиши таъкидланган. Тадқиқотда KPIларнинг жорий этилиши инновацион лойиҳаларнинг амалга оширилиши, инвестицияларни жалб қилиш, технологик инфратузилма ривожи ва стартапларни қўллаб-қувватлаш каби йўналишларда ижобий таъсир кўрсатиши асослаб берилган. Шунингдек, KPIлар маҳаллий раҳбарларнинг масъулиятини ошириш, фаолиятни баҳолаш ва рағбатлантириш механизмини шакллантиришда муҳим восита эканлиги кўрсатиб ўтилган. Калит сўзи. Самарадорлик, ҳисобдорлик, инновацион лойиҳалар, стартаплар, Технологик инфратузилма, инвестиция жалб қилиш. Бугунги кунда жаҳон миқёсида рақобатбардошликни таъминлаш, барқарор иқтисодий ўсишга эришиш ва аҳоли фаровонлигини оширишда инновацион ривожланиш устувор йўналишлардан бирига айланган. Инновация – бу фақат янги технологиялар ёки ихтиролар эмас, балки мавжуд ресурслардан самарали фойдаланиш, янгича бошқарув механизмларини жорий этиш ва ҳудудий ривожланишга замонавий ёндашувни англатади. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 6 июлдаги “2022 — 2026 йилларда Ўзбекистон республикасининг инновацион ривожланиш стратегиясини тасдиқлаш тўғрисида”ги ПФ-165-сонли фармонига асосан Қорақалпоғистон Республикаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳрида 28 та инновацион ҳудудга айлантирилаётган туман (шаҳар)лар танлаб олиниб, уларда инновацион ривожлантириш масалалари бўйича ҳоким ўринбосари лавозими жорий этилди [1]. Ўзбекистон Республикасида ҳам сўнгги йилларда инновацион сиёсатни амалга ошириш, илмий-техник салоҳиятдан самарали фойдаланиш ва маҳаллий даражада инновацияларни татбиқ этиш борасида кенг кўламли ислоҳотлар олиб борилмоқда[2]. Шу нуқтаи назардан, туман (шаҳар) даражасидаги давлат бошқарув органлари, жумладан ҳокимларнинг инновацион ривожланиш масалалари бўйича ўринбосарларига катта масъулият юкланмоқда. Мазкур масъул шахсларнинг фаолиятини самарали ташкил этиш, уларнинг иш натижаларини аниқ ва ошкора баҳолаш, шунингдек, инновацион жараёнларни тезкор INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 546 бошқариш мақсадида KPI – Асосий самарадорлик кўрсаткичларини жорий этиш зарурлиги кун тартибида турибди. KPI тизими ўринбосарларнинг фаолиятини аниқ мезонлар асосида баҳолаш, масъулиятни ошириш ва натижага эришишга хизмат қилади[3]. Ушбу ишда туман (шаҳар) ҳокимларининг инновацион ривожланиш масалалари бўйича ўринбосарлари учун KPI тизимини жорий этишнинг аҳамияти, унинг самарадорликка таъсири ва амалиётда қўллаш имкониятлари таҳлил қилинади. Инновацион ривожланиш – иқтисодиётнинг барча соҳаларида янгиликларни татбиқ этиш, рақобатбардош маҳсулотлар ва хизматларни яратиш, бошқарув тизимини модернизация қилиш билан боғлиқ мураккаб жараёндир. Жаҳон тажрибаси шундан далолат берадики, маҳаллий даражада инновацион сиёсатни тўғри йўналтириш орқали ҳудудларнинг иқтисодий ўсиш суръатларини жадаллаштириш мумкин. Шу нуқтаи назардан, туман (шаҳар) ҳокимларининг инновацион ривожланиш масалалари бўйича ўринбосарлари инновацион фаолликни ошириш, стартап ва технологик марказларни ривожлантириш, инвестиция жалб этиш, илмий ташкилотлар билан ҳамкорликни кучайтириш вазифаларини амалга оширади. Халқаро амалиётда KPI тизими давлат бошқарувида кенг қўлланилади. Масалан, Сингапур, Жанубий Корея ва Финляндия каби давлатлар маҳаллий ҳокимият органлари фаолиятини KPI асосида баҳолайди ва рағбатлантиради. Ўзбекистонда ҳам сўнгги йилларда давлат хизматчилари учун KPI тизими пилот тарзда жорий этилмоқда[4]. Жумладан, Сингапурда давлат хизматчилари учун KPIлар аниқ ва ўлчанадиган тарзда белгилаб қўйилган бўлиб, ҳар бир муассаса ва бошқарув органи йиллик самарадорлик ҳисоботини тақдим этади. Натижаларга қараб раҳбарлар ва ходимлар моддий ва маънавий рағбатлантирилади. Сингапур инновация ва рақамли бошқарув соҳасидаги юқори кўрсаткичларига айнан KPI тизими орқали эришган. Жанубий Кореяда маҳаллий ҳокимиятлар фаолияти KPIлар орқали баҳоланади ва натижалар давлат порталида эълон қилинади. Ҳар бир туман ёки шаҳарнинг инновацион фаолияти, аҳоли билан ишлаш даражаси, рақамли хизматлар жорий этилиши каби кўрсаткичлар асосий KPI сифатида белгиланган. Бу шаффофликни таъминлаш ва жамоатчилик назоратини кучайтиришга хизмат қилади. Финляндияда KPIлар нафақат давлат хизматчилари, балки бутун ташкилот фаолиятини стратегик баҳолаш воситаси сифатида қўлланилади. KPIлар орқали ижтимоий, иқтисодий ва экологик барқарорлик кўрсаткичлари кузатилади. Бу мамлакатнинг инклюзив ва узвий бошқарув моделини шакллантиришга ёрдам беради[5]. Халқаро амалиёт шуни кўрсатадики, KPI тизими давлат бошқарувида самарадорликни ошириш, аҳолининг ишончини мустаҳкамлаш ва инновацион фаолликни рағбатлантиришда муҳим ўрин тутади. Ўзбекистонда ҳам бу йўналишда тизимли ислоҳотлар амалга оширилмоқда ва маҳаллий даражада KPIлар жорий этилиши — замонавий бошқарув моделининг ажралмас қисмига айланмоқда. Сўнгги йилларда Ўзбекистонда давлат бошқарув тизимини модернизация қилиш, жумладан, “натижага қарата бошқарув” моделини жорий этиш бўйича қатор ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Давлат хизматчилари, хусусан, ҳокимлар ва уларнинг ўринбосарлари учун KPI тизими пилот лойиҳалар орқали татбиқ этила бошлади[6]. Шунингдек, 2024 йилда Президент ҳузуридаги Давлат хизматини ривожлантириш агентлиги томонидан “давлат органлари раҳбарларининг KPIларини белгилаш ва INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 547 натижаларни баҳолаш бўйича методик қўлланма” ишлаб чиқилди. Бу маҳаллий даражадаги ижро ҳокимияти учун муҳим таянч ҳужжат бўлиб хизмат қилмоқда. Туман ва шаҳар ҳокимларининг инновацион ривожланиш бўйича ўринбосарлари фаолиятини самарали ташкил этиш, уларнинг масъулиятини ошириш ва ҳудудларда инновацион жараёнларни рағбатлантириш мақсадида асосий самарадорлик кўрсаткичлари (KPI) тизимини жорий этиш долзарб аҳамият касб этмоқда. Бундай KPI тизими: Ҳудудлар даражасидаги инновацион сиёсат самарадорлигини баҳолаш имконини беради; Ҳоким ўринбосарларининг ҳисобдорлиги ва интизомини оширади; Инновацияларга инвестиция жалб қилиш, стартаплар ривожи, рақамли хизматларни жорий этиш каби устувор йўналишларда аниқ натижаларга эришишни таъминлайди; Илғор тажриба ва муваффақиятли ҳудудларни аниқлаш ҳамда уларни бошқаларга намуна сифатида кўрсатиш имконини яратади. Шу билан бирга, KPI тизимини жорий этиш шаффоф, холис ва тизимли бўлиши, статистик маълумотлар асосида объектив баҳолаш механизми билан таъминланиши зарур. Бу ёндашув мамлакатда инновацион иқтисодиётни жойларда амалга ошириш ва ҳудудлар рақобатбардошлигини кучайтиришда муҳим механизм вазифасини бажаради. Туман (шаҳар) ҳокимларнинг инновацион ривожланиш масалалари бўйича ўринбосарларга асосий самарадорлик кўрсаткичлари (KPI)ни таклифи № KPI номи Ўлчов бирлиги Баҳолаш мезони Изоҳ 1 Инновацион лойиҳалар сони дона / йил ≥10 – юқори, 5– 9 – ўрта, ≤4 – паст Туманда амалга оширилган ёки бошланган инновацион лойиҳалар 2 Старт-ап ва инновацион корхоналар яратилиши дона / йил ≥5 – яхши, 2–4 – ўрта, ≤1 – паст Янги бизнесларнинг рўйхатдан ўтиши 3 Инновацияга жалб этилган сармоя млн сўм / йил ≥5 млрд – юқори, 2–5 млрд – ўрта, ≤2 млрд – паст Давлат, хусусий ва хорижий сармояларнинг умумий ҳажми 4 Рақамли хизматлар жорий этилиши дона (ёки % хизматлардан) ≥70% – яхши, 40–69% – ўрта, ≤40% – паст Туман хизматларининг рақамлаштирилган қисми 5 Таълим ва илм-фан муассасалари билан ҳамкорлик лойиҳа сони / йил ≥3 – яхши, 1–2 – ўрта, 0 – паст Туман миқёсида университет ва техникумлар билан ҳамкорликда амалга оширилган лойиҳалар 6 Технопарк, инкубатор ёки инновацион марказ очилиши дона / йил ≥1 – яхши, 0 – паст Инфраструктура ривожланишига ҳисса 7 Инновация бўйича дона / йил ≥5 – яхши, 2–4 Форум, кўргазма, хакатон, INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 548 № KPI номи Ўлчов бирлиги Баҳолаш мезони Изоҳ тадбирлар ўтказилиши – ўрта, ≤1 – паст танлов ва ҳ.к. 8 Инновацион маҳсулот экспорти млн долл Экспорт қилинган маҳсулот ҳажми Агар амалга оширилган бўлса, катта ютуқ сифатида баҳоланади Тадқиқот давомида туман (шаҳар) ҳокимларининг инновацион ривожланиш масалалари бўйича ўринбосарлари фаолиятини баҳолашда **Асосий самарадорлик кўрсаткичлари (KPI)** тизимини жорий этишнинг муҳимлиги ва самарадорлиги ҳар томонлама таҳлил қилинди. Халқаро ва миллий амалиёт шуни кўрсатмоқдаки, давлат бошқарувида KPI тизими жорий этилиши: * раҳбарларнинг масъулияти ва ҳисобдорлигини оширади, * инновацион ташаббусларни рағбатлантиради, * маҳаллий ҳокимият органлари фаолиятини аниқ ва натижага йўналтирилган ҳолда баҳолашга ёрдам беради. Мазкур тизим орқали ҳудудий инновацион ривожланишнинг асосий кўрсаткичлари — яратилган стартаплар сони, инновацион лойиҳаларнинг ҳаётга татбиқ этилиши, технопарк ва инкубаторлар фаолияти, инвестициялар жалб этилиши каби мезонлар орқали реал натижаларни кузатиш имкони пайдо бўлади. Бундан ташқари, KPI тизими ҳоким ўринбосарларининг шахсий ташаббускорлигини кучайтириш, инновацион ғоялар учун рақобатбардош муҳит яратиш ва давлат бошқарувидаги шаффофликни таъминлашда ҳам муҳим роль ўйнайди. Шу боис, KPI тизимини туман ва шаҳар даражасида самарали татбиқ этиш, унинг ҳуқуқий-меъёрий асосларини мустаҳкамлаш ва баҳолаш механизмларини институционаллаштириш — инновацион ривожланиш сиёсатининг барқарор амалга ошишида ҳал қилувчи аҳамият касб этади. ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР 1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 6 июлдаги “2022 — 2026 йилларда Ўзбекистон Республикасининг инновацион ривожланиш стратегиясини тасдиқлаш тўғрисида”ги ПФ-165-сонли фармони. 2. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 7 февралдаги “Давлат бошқаруви тизимига KPI тизимини жорий этиш бўйича пилот лойиҳаларни амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ–4609-сон қарори. 3. Давлат хизматини ривожлантириш агентлиги. “Давлат фуқаролик хизматчилари фаолияти самарадорлигини KPI асосида баҳолаш бўйича услубий қўлланма”, Тошкент, 2023. 4. OECD (2020). “Measuring Public Sector Productivity: Key Performance Indicators in Government”. OECD Publishing. 5. Ахмедов А.Ш., Турсунов Б.Қ. “Инновацион бошқарув ва ҳудудий ривожланишнинг INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 549 стратегик йўналишлари”. – Т.: Иқтисод-Молия, 2020. – 210 б. 6. Назаров Ш.Х. “Иқтисодиётда инновацион фаолият: назария, методология ва амалий йўналишлар**. – Т.: “Фан”, 2019. – 180 б.