O'ZBEKISTONDA AKSIYADORLIK JAMIYATLARIDA KORPORATIV BOSHQARUV TIZIMI SAMARADORLIGINI TAKOMILLASHTIRISHNING DOLZARB JIHATLARI

INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 616 O‘ZBEKISTONDA AKSIYADORLIK JAMIYATLARIDA KORPORATIV BOSHQARUV TIZIMI SAMARADORLIGINI TAKOMILLASHTIRISHNING DOLZARB JIHATLARI Jumayeva Guzal Sherxon qizi tayanch doktorant https://doi.org/10.5281/zenodo.17272823 Annotatsiya. Mazkur tezis O‘zbekistondagi aksiyadorlik jamiyatlarida korporativ boshqaruv tizimi samaradorligini oshirishning dolzarb masalalarini yoritadi. Ishda korporativ boshqaruvning nazariy asoslari, xalqaro amaliyotdagi ilg‘or tajribalar hamda milliy huquqiy baza tahlil qilingan. Asosiy e’tibor boshqaruv organlarining professionallashuvi, mustaqil direktorlar institutini joriy etish, moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlarga moslashtirilishi, ochiqlik va shaffoflikni ta’minlash, shuningdek ESG tamoyillarini integratsiyalash orqali investitsion jozibadorlikni oshirishga qaratilgan. Ishda amaliy tavsiyalar ishlab chiqilib, ularni bosqichma-bosqich amalga oshirish yo‘llari taklif etilgan. Kalit so‘zlar: korporativ boshqaruv, aksiyadorlik jamiyati, samaradorlik, mustaqil direktor, shaffoflik, investitsion jozibadorlik, ESG tamoyillari, IHTT, O‘zbekiston qonunchiligi. O‘zbekistonda aksiyadorlik jamiyatlari uchun korporativ boshqaruv tizimi samaradorligini oshirish masalasi davlat ishtirokidagi aktivlarni isloh qilish, kapital bozorini chuqurlashtirish va investorlar ishonchini mustahkamlash bilan bevosita bog‘liq. Xalqaro mezonlar bu jarayonga aniq yo‘l-yo‘riq beradi. G20 va Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (IHTT)ning 2023 yildagi korporativ boshqaruv tamoyillari boshqaruv arxitekturasi, shaffoflik va javobgarlik, kengashlar tarkibi va mas’uliyati bo‘yicha zamonaviy talablarni belgilaydi [1]. Davlat ishtirokidagi korxonalar uchun IHTTning 2024 yilda yangilangan yo‘riqnomasi esa professional mulkdorlik siyosati, manfaatlar to‘qnashuvini boshqarish, iqtisodiy xavfsizlik va barqarorlikni ta’minlashni markazga qo‘yadi [2]. Milliy darajada aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlar huquqlarini himoya qilishga doir qonun huquqlarni kafolatlaydi, jamiyatlar boshqaruvi va axborotlarni oshkor etish tartibini belgilaydi [3]. Davlat aktivlarini boshqarish agentligi tomonidan e’lon qilingan korporativ boshqaruv kodeksi hamda tegishli uslubiy hujjatlar amaliy mexanizmlarni shakllantirishga xizmat qiladi [4]. Davlat ishtirokidagi korxonalar uchun korporativ boshqaruv qoidalari va namunaviy axloq kodeksining ishlab chiqilgani esa huquqiy va tashkiliy bazani to‘ldirdi [5]. 2021–2025 yillar strategiyasi bu islohotlarni tizimli yo‘l xaritasiga bog‘laydi [6]. Korporativ boshqaruv tizimi samaradorligi, avvalo, boshqaruv arxitekturasining sifati bilan belgilanadi. Kengash tarkibida mustaqil direktorlar ulushini oshirish, nominatsiya va kompensatsiya, audit hamda risk bo‘yicha qo‘mitalarga vakolat berish, ijro organi ustidan tizimli strategik nazoratni ta’minlash zarur. Mustaqil direktorlar siyosiy va tijoriy maqsadlar kesishadigan holatlarda xolis qarorlarni kafolatlaydi, manfaatdor tomonlar o‘rtasida muvozanatni mustahkamlaydi. G20 va IHTT tamoyillari kengash mas’uliyati, tarkibi va malakasi bo‘yicha aniq talablarni belgilagan; bu talablar kundalik boshqaruv intizomini kuchaytiradi [1]. Ochiqlik va hisobdorlik samaradorlikning ikkinchi tayanchi. Xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga muvofiq hisobot yuritish, yillik va choraklik hisobotlarni o‘z vaqtida e’lon qilish, INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 617 bog‘liq shaxslar bilan bitimlar bo‘yicha to‘liq ma’lumot berish, tashqi auditorlar bilan tizimli ishlash investorlar ishonchini oshiradi va kapital narxini pasaytiradi. Korporativ boshqaruv kodeksi izohli muvofiqlik tamoyilini ilgari suradi: bajarilmagan talablar bo‘yicha aniq muddatlar va resurslar bilan asoslangan rejali tushuntirish berilishi kerak [4]. Mazkur yondashuv aksiyadorlar huquqlarini himoya qilishni nazarda tutuvchi milliy qonunchilik bilan uyg‘un ishlaydi [3]. Ichki nazorat, xavf va komplayens tizimlari uchinchi yo‘nalishdir. Ichki audit xizmatining bevosita kengash (audit qo‘mitasi)ga hisobot berishi, auditorlar rotatsiyasi, xabardor etish kanallari himoyalanishi va manfaatlar to‘qnashuvini deklaratsiya qilish siyosatlari samaradorlikni oshiradi. Davlat ishtirokidagi korxonalar uchun ishlab chiqilgan qoidalar va model axloq kodeksi bu jarayonlarni standartlashtiradi [5]. IHTTning 2024 yilgi yo‘riqnomasi professional mulkdorlik siyosati va iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlash uchun risklarni boshqarish tizimini markazga qo‘yadi [2]. Barqarorlikni boshqarish to‘rtinchi yo‘nalishdir. Atrof-muhit, ijtimoiy va boshqaruv yo‘nalishlarida siyosatlar paketini joriy etish, barqarorlik hisobotini bosqichma-bosqich yo‘lga qo‘yish va ma’lumotlarni tashqi verifikatsiya qilish uzoq muddatda operatsion xatarlarni kamaytiradi, bozor ishonchini kuchaytiradi. G20 va IHTT tamoyillari hamda IHTTning davlat ishtirokidagi korxonalar bo‘yicha yo‘riqnomasi barqarorlik va javobgarlikni korporativ boshqaruvning ajralmas qismi sifatida ko‘rsatadi [1], [2]. Investorlar bilan tizimli ishlash beshinchi yo‘nalishdir. Investorlar bilan ishlash kalendari, kvartal brifinglar, umumiy yig‘ilishlarni interaktiv formatda o‘tkazish, strategik yangilanishlarni o‘z vaqtida e’lon qilish bozor intizomini kuchaytiradi va ommaviy takliflarga tayyorgarlikni tezlashtiradi. Bu yondashuv korporativ boshqaruv kodeksi va Davlat aktivlarini boshqarish agentligi ishlab chiqqan model hujjatlar bilan muvofiqlashganda yanada samarali bo‘ladi [4], [5]. Raqamli boshqaruv oltinchi yo‘nalish sifatida qaror qabul qilish tezligi va sifati uchun tayanchdir. Kengash va qo‘mitalar uchun elektron portal, hujjat aylanishining to‘liq raqamlashtirilishi, bog‘liq shaxslar bilan bitimlar monitoringi, real vaqt rejimidagi xavf paneli va audit izlarining saqlanishi shaffoflikni oshiradi. Xalqaro tamoyillar axborotlarni oshkor etish va hisobot sifatiga alohida e’tibor qaratadi; raqamli boshqaruv aynan shu mezonlarning bajarilishini kafolatlaydi [1]. Baholashning milliy indikatorlar tizimi yettinchi yo‘nalish bo‘lib, boshqaruv sifatini parcha-parcha ko‘rsatkichlar o‘rniga kompleks indeks orqali o‘lchashni taklif etadi. Bunday indeks kengash mustaqilligi va malakasi, ichki nazorat va komplayens, ochiqlik, investorlar bilan ishlash, bog‘liq shaxslar bilan bitimlar intizomi, barqarorlik siyosatlari hamda moliyaviy va bozor ko‘rsatkichlarini qamrab olishi mumkin. Og‘irliklar ekspert bahosi va statistik usullar asosida kalibrlanadi. Davlat ishtirokidagi korxonalar bo‘yicha qoidalar va 2021–2025 yillar strategiyasi monitoring va reytinglashni tizimli asosga qo‘yishni qo‘llab-quvvatlaydi [5], [6]. Huquqni qo‘llash amaliyotining izchilligi sakkizinchi yo‘nalishdir. Qonun va kodeksdagi normalar aniq ishlashi uchun talqinlar va sud amaliyoti barqaror bo‘lishi kerak. Aksiyadorlik jamiyatlari haqidagi qonun aksiyadorlar huquqlarini, jamiyat faoliyati ustidan nazoratni, axborotdan foydalanish tartibini hamda majburiy axborotlarni e’lon qilish majburiyatlarini belgilaydi [3]. Sud-huquq amaliyotidagi izchillik dividend siyosati, majburiy takliflar, manfaatlar to‘qnashuvi bo‘yicha nizolarda prognozlanadigan natijalarni ta’minlaydi [4]. Korporativ madaniyat to‘qqizinchi yo‘nalishdir. Axloq kodeksini qabul qilish, manfaatlar to‘qnashuvini oldindan e’lon qilish, xabar beruvchilarni himoya qilish, ichki tekshiruvlar INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 618 natijalarini aniq chora-tadbirlar bilan bog‘lash boshqaruv tizimini real amaliyotga ko‘chiradi. Davlat ishtirokidagi korxonalar uchun ishlab chiqilgan model axloq kodeksi bu borada tayanch vazifasini bajaradi [5]. Amaliy joriy etish o‘ninchi yo‘nalish sifatida bosqichma-bosqich yo‘l xaritasini talab qiladi. Birinchi bosqichda minimal talablar ishga tushiriladi: audit qo‘mitasining faol mexanizmi, bog‘liq shaxslar bilan bitimlar bo‘yicha oshkoralik, himoyalangan xabar berish kanali. Ikkinchi bosqichda kengashni professionallashtirish, investorlar bilan ishlash amaliyotini joriy etish, raqamli boshqaruv tizimlarini yo‘lga qo‘yish ko‘zda tutiladi. Uchinchi bosqichda barqarorlik hisobotlari va tashqi verifikatsiya yo‘lga qo‘yiladi, kapital bozorlaridagi talablar bilan to‘liq moslashuv ta’minlanadi. Har bir bosqich muddatlar, mas’ullar va o‘lchovli natijalar bilan biriktiriladi; yildan-yilga kompozit indeks bo‘yicha ballning oshishi umumiy maqsad sifatida belgilanadi [1], [2], [4], [6]. Aksiyadorlik jamiyatlarida korporativ boshqaruv tizimi samaradorligini oshirish alohida reglamentlarni e’lon qilish bilan cheklanmaydi. Kengash, ichki nazorat va komplayens, shaffoflik, investorlar bilan ishlash va barqarorlikni yagona boshqaruv sikliga birlashtirish zarur. Milliy qonunchilik va korporativ boshqaruv kodeksi poydevorni beradi [3], [4]; G20 va IHTT tamoyillari hamda IHTTning 2024 yilgi yo‘riqnomasi esa aniq benchmark va amaliy yo‘lyo‘riqni taqdim etadi [1], [2]. Davlat ishtirokidagi korxonalar uchun qoidalar va 2021–2025 yillar strategiyasi monitoring va joriy etishni tizimli tartibga soladi [5], [6]. Ustuvor vazifalar aniq: kengashlarni professionallashtirish, axborotni oshkor etish va bog‘liq shaxslar bilan bitimlar bo‘yicha intizomni kuchaytirish, ichki nazorat va risk boshqaruvini mustahkamlash, barqarorlik siyosatlarini chuqur singdirish va investorlar bilan ishlashni institutsionallashtirish. Natijada kapital narxi pasayadi, minoritar aksiyadorlar huquqlari amalda himoya qilinadi va barqaror iqtisodiy o‘sish uchun mustahkam zamin yaratiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. G20 va IHTT. G20/IHTT korporativ boshqaruv tamoyillari (2023). Rasmiy sahifa: https://www.oecd.org/en/publications/2023/09/g20-oecd-principles-of-corporategovernance-2023_60836fcb.html; PDF: https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2023/09/g20-oecdprinciples-of-corporate-governance-2023_60836fcb/ed750b30-en.pdf 2. IHTT. Davlat ishtirokidagi korxonalar uchun korporativ boshqaruv bo‘yicha yo‘riqnoma (2024). Rasmiy sahifa: https://www.oecd.org/en/publications/2024/06/oecd-guidelines-oncorporate-governance-of-state-owned-enterprises-2024_68fa05cd.html; PDF: https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2024/06/oecd-guidelineson-corporate-governance-of-state-owned-enterprises-2024_68fa05cd/18a24f43-en.pdf 3. O‘zbekiston Respublikasi. Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlar huquqlarini himoya qilish to‘g‘risidagi qonun (yangilangan tahrir). https://lex.uz/docs/-2382409 4. O‘zbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi. Korporativ boshqaruv kodeksi va uslubiy materiallar. https://davaktiv.uz/en/menu/kodeks-korporativnogoupravlenija 5. O‘zbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi. Davlat ishtirokidagi korxonalar uchun korporativ boshqaruv qoidalari va namunaviy axloq kodeksi ishlab chiqilgani haqida xabar. https://davaktiv.uz/en/news/xalqaro-tajriba-asosida-davlat- INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 619 ishtirokidagi-korxonalar-uchun-korporativ-boshqaruv-qoidalari-va-namunaviy-axloqkodeksi-ishlab-chiqildi 6. Vazirlar Mahkamasi. 2021–2025 yillarda davlat ishtirokidagi korxonalarni boshqarish va isloh qilish strategiyasi haqida xabar. https://davaktiv.uz/en/news/davlat-ishtirokidagikorxonalarni-isloh-qilish-strategiyasi-tasdiqlandi