Ingliz tilini o'qitishda korpusga asoslangan yondashuv: nazariya va amaliyot

2025 –OKTABR 13 Ingliz tilini o‘qitishda korpusga asoslangan yondashuv: nazariya va amaliyot Aliyeva Baxtiniso Botir qizi Termiz iqtisodiyot va servis universiteti 2-kurs magistranti Annotatsiya Ushbu ishda ingliz tilini o‘qitishda korpusga asoslangan yondashuvning nazariy asoslari va amaliy qo‘llanilish imkoniyatlari tahlil qilindi. Korpus lingvistikasi ta’lim jarayonida til birliklarini real kontekstlarda o‘rganish, o‘quvchilarning nutqiy kompetensiyasini rivojlantirish va o‘qituvchilarning metodik salohiyatini oshirishda samarali vosita sifatida ko‘rib chiqildi. Chet el tajribasida korpuslarning keng qo‘llanilishi, jumladan, British National Corpus va boshqa yirik loyihalar asosida olib borilgan tadqiqotlar misolida yoritildi. Shuningdek, O‘zbekiston olimlarining ingliz tili ta’limida korpus yondashuvini qo‘llash bo‘yicha tadqiqotlari, mavjud yutuqlar va muammolar ko‘rib chiqildi. Umumiy o‘rta ta’lim maktablari misolida korpus texnologiyalarining afzalliklari, ularni qo‘llashning real sharoitlari hamda yechim talab qiladigan jihatlar aniqlandi. Xulosa qilib aytganda, korpusga asoslangan yondashuv ingliz tilini o‘qitishda zamonaviy va samarali metod bo‘lib, o‘quvchilarning tilni chuqurroq va faol o‘zlashtirishiga yordam beradi. Kalit so‘zlar korpus lingvistikasi, ingliz tili o‘qitish metodikasi, data-driven learning, konkordan, kollokatsiya, umumiy o‘rta ta’lim, zamonaviy ta’lim texnologiyalari, O‘zbekiston ta’lim tizimi. Kirish Bugungi globallashuv sharoitida ingliz tilini samarali o‘rgatish masalasi O‘zbekiston ta’lim tizimining eng dolzarb yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Chet tillarini chuqur o‘rganish nafaqat shaxsiy rivojlanish, balki mamlakatning ilmiy, iqtisodiy va madaniy integratsiyasi uchun ham zarurdir. Shu nuqtai nazardan, an’anaviy o‘qitish metodlari bilan bir qatorda zamonaviy, texnologiyaga asoslangan metodlarning joriy etilishi katta ahamiyat kasb etadi. Shunday metodlardan biri korpus lingvistikasiga asoslangan yondashuvdir. 2025 –OKTABR 14 Korpus lingvistikasi — bu tilni real matnlar, og‘zaki va yozma nutqlar asosida o‘rganish imkonini beruvchi ilmiy yondashuvdir. U kompyuter texnologiyalaridan foydalanishga asoslangan bo‘lib, katta hajmdagi ma’lumotlarni tezkor va aniq tahlil qilishga yordam beradi. O‘quv jarayonida korpuslardan foydalanish o‘quvchilarga tilni quruq qoidalar orqali emas, balki jonli misollar yordamida o‘rganish imkonini yaratadi 1 . Corpus tushunchasi va nazariy asoslar “Corpus” atamasi lotin tilidagi corpus — “badan, to‘plam” so‘zidan kelib chiqqan. Lingvistika nuqtai nazaridan esa korpus — bu kompyuterda qayta ishlash mumkin bo‘lgan katta hajmli matnlar bazasidir. U yozma adabiy asarlar, gazeta maqolalari, ilmiy matnlar, suhbatlar va turli xil og‘zaki nutq yozuvlarini o‘z ichiga olishi mumkin 2 . Korpus lingvistikasi nazariy asoslarini ko‘plab olimlar ishlab chiqqan. McEnery va Wilson uni “tilni empirik dalillarga asoslanib o‘rganish metodi” deb ta’riflagan 3 . Biber, Conrad va Reppen esa korpus tahlilini til birliklarini real kontekstdagi foydalanishini aniqlashda eng samarali usullardan biri sifatida baholagan 4 . Corpus lingvistikasi uchta asosiy yo‘nalishda qo‘llanadi: deskriptiv (tilning real ishlatilishini tasvirlash), pedagogik (til o‘rgatishda qo‘llash), amaliy (lug‘at tuzish, mashina tarjimasi, nutqni tanish tizimlari yaratish). O‘qitishda korpusdan foydalanish “data-driven learning” nomi bilan mashhur. Bu usulda o‘quvchilar konkordan dasturlari yordamida ma’lum bir so‘z yoki iboraning qanday kontekstlarda uchrashini mustaqil o‘rganadilar. Natijada ular til birliklarining haqiqiy qo‘llanilishini ko‘rib, nazariy qoidalarni jonli misollarda tushunib oladilar 5 . Korpus lingvistikasining ta’limdagi qo‘llanilishi dastlab Buyuk Britaniya va AQShda keng rivojlandi. Masalan, Brown Corpus, British National Corpus, COBUILD Corpus kabi 1 Leech G. Corpora and Language Teaching // International Journal of Corpus Linguistics. – 1997. – № 2(2). – P. 83–104. 2 . Kennedy G. An Introduction to Corpus Linguistics. – London: Longman, 1998. – 280 p. 3 . McEnery T., Wilson A. Corpus Linguistics. – Edinburgh: Edinburgh University Press, 2001. – 210 p. 4 . Biber D., Conrad S., Reppen R. Corpus Linguistics: Investigating Language Structure and Use. – Cambridge: Cambridge University Press, 1998. – 320 p. 5 Johns T. Data-driven Learning: The Perpetual Challenge // CALL. – 1991. – № 4(2). – P. 1–14. 2025 –OKTABR 15 yirik to‘plamlar yaratilgan va ularning asosida darsliklar, lug‘atlar hamda o‘quv qo‘llanmalar ishlab chiqilgan. McEnery va Wilson korpus lingvistikasining nazariy asoslarini batafsil ishlab chiqib, uni lingvistik tadqiqotlarda asosiy metod sifatida e’tirof etishgan³. Biber va hamkorlari turli nutq registerlarini (ilmiy, rasmiy, norasmiy, og‘zaki, yozma) korpus yordamida taqqoslab, tilning funksional jihatlarini ochib bergan⁴. Johns tomonidan ilgari surilgan data-driven learning yondashuvi esa talabalarni faol tadqiqotchi sifatida jalb etib, ularni mustaqil tahlil qilishga undaydi⁵. Shuningdek, Römer korpuslarning ingliz tilini ikkinchi til sifatida o‘rgatishda samaradorligini ko‘rsatgan va o‘qituvchilar uchun maxsus qo‘llanmalar ishlab chiqqan. Sinclair esa “Corpus, Concordance, Collocation” asarida til birliklarining o‘zaro bog‘liqligini chuqur o‘rgangan 6 . O‘zbekistonda ham korpus lingvistikasiga qiziqish ortib bormoqda. So‘nggi yillarda ingliz tili ta’limida bu metodni qo‘llash bo‘yicha bir qator ilmiy ishlar amalga oshirildi. Abdunazar Juraev ingliz tili so‘z boyligini oshirishda korpus imkoniyatlarini o‘rgangan va o‘quvchilarning konkordan misollar orqali yangi so‘zlarni tezroq o‘zlashtirishini isbotladi 7 . Kamola Zayniyeva ingliz tili darslarida korpus vositalarining samaradorligini tadqiq qilib, talabalar til strukturasi va grammatikani real kontekstda o‘zlashtirishlarini ko‘rsatdi 8 . Nilufar Barnoeva grammatika o‘qitishda korpusning afzalliklarini o‘rgangan va an’anaviy metodlarga nisbatan ko‘proq natija berganini ta’kidladi 9 . Saodat Adilova esa o‘zbek tilini chet elliklarga o‘rgatishda korpus resurslarining imkoniyatlarini ochib berdi 10 . Barno 6 . Sinclair J. Corpus, Concordance, Collocation. – Oxford: Oxford University Press, 1991. – 178 p. 7 Juraev A. Kh. Corpora in Teaching English Language Vocabulary // Central Asian Journal of Medicine. – 2023. – № 2(5). – P. 45–52. 8 Zayniyeva K. G. Using Corpus Linguistics in English Language Teaching: Analysis and Results // International Journal of Applied and Innovative Academic Research. – 2022. – № 6(9). – P. 27–35. 9 Barnoeva N. The Efficiency of Corpus Linguistic in Teaching Grammar // Open Idea. – 2021. – № 4(1). – P. 66–73. 10 Adilova S. A. Corpora and Corpus-Based Teaching Uzbek to Foreigners // International Journal of Multicultural and Multireligious Understanding. – 2021. – № 8(11). – P. 395–402 2025 –OKTABR 16 Kutlimuratova ingliz tilini o‘rganayotgan o‘zbek talabalarining yozma insholarini korpus asosida tahlil qilib, eng ko‘p uchraydigan xatolarni tizimlashtirdi 11 . Bundan tashqari, “FeruzaSpeech” loyihasi doirasida o‘zbek tilidagi nutq korpusini yaratish ishlari olib borilmoqda. Bu esa kelajakda ingliz tili bilan bir qatorda o‘zbek tilini ham korpus asosida o‘qitish imkonini beradi. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida qo‘llash imkoniyatlari Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida korpusga asoslangan yondashuvni qo‘llash juda muhim. Avvalo, o‘quvchilar real matnlarga duch keladilar va ularni tahlil qilish orqali tilni jonli his etadilar. Masalan, ingliz tilidagi maqola, blog yoki suhbat yozuvlaridan olingan parchalar o‘quvchilar uchun qiziqarli va hayotiy bo‘ladi. Korpus yordamida o‘quvchilar so‘zlarning bir-biri bilan qanday bog‘lanishini (kollokatsiyalarni) ko‘rishadi. Masalan, make a decision va do homework kabi iboralar grammatik qoida orqali emas, balki real qo‘llanish misollarida o‘zlashtiriladi. Bu esa xatoliklarni kamaytiradi. O‘qituvchilar uchun ham korpus katta imkoniyatlar yaratadi. Ular dars jarayonida autentik materiallardan foydalanishlari, grammatik qoidalarni hayotiy misollar bilan tushuntirishlari mumkin. Shuningdek, korpus asosida tayyorlangan test va mashqlar o‘quvchilarning amaliy bilimlarini baholashda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi 12 . Muammolar va yechimlar O‘zbekiston sharoitida korpus yondashuvini joriy etishda bir qator muammolar mavjud. Avvalo, texnik baza hamma maktablarda ham yetarli emas. Internet tezligi, kompyuterlar soni va dasturiy ta’minot cheklangan. Ikkinchi muammo — o‘qituvchilarning tayyorgarlik darajasi. Korpus dasturlari bilan ishlash maxsus ko‘nikmalarni talab qiladi, ammo barcha pedagoglar bunga ega emas. Uchinchi muammo esa mavjud korpuslarning mahalliylashtirilmaganligidir. Ko‘pchilik korpuslar ingliz tilidagi G‘arb madaniyatiga oid materiallarga asoslangan. 11 Kutlimuratova B. Uzbek Students Learning EFL: Corpus-Based Error Analysis ResearchGate. –2024. – URL: https://www.researchgate.net/publication/390314100 (murojaat qilingan sana: 04.10.2025). 12 Römer. U. Using Corpora in the Language Classroom. – London: Palgrave Macmillan, 2008. – P. 150– 175. 2025 –OKTABR 17 Bu muammolarni hal qilish uchun bir necha choralar ko‘rish mumkin. Birinchidan, maktablarda internet va kompyuterlar sonini oshirish lozim. Ikkinchidan, o‘qituvchilarni maxsus kurslar va seminarlar orqali korpus texnologiyalari bilan tanishtirish kerak. Uchinchidan, o‘zbek o‘quvchilari uchun moslashtirilgan, mahalliy madaniyatga oid korpus resurslarini yaratish zarur. Xulosa Korpus lingvistikasi ingliz tilini o‘qitishda zamonaviy va samarali metod hisoblanadi. Bu yondashuv o‘quvchilarga tilni real kontekstlarda o‘rganish, so‘z boyligini kengaytirish, grammatikani hayotiy misollar orqali tushunib olish imkonini beradi. O‘zbekiston sharoitida korpus asosida o‘qitishni yo‘lga qo‘yish ayrim qiyinchiliklarga duch kelsa-da, bu muammolarni texnik, metodik va tashkiliy choralar bilan hal etish mumkin. Natijada, korpus lingvistikasi asosidagi o‘qitish o‘quvchilarning ingliz tilini samarali o‘rganishiga, o‘qituvchilarning metodik mahoratini oshirishiga va ta’lim tizimining xalqaro miqyosda raqobatbardosh bo‘lishiga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Leech G. Corpora and Language Teaching // International Journal of Corpus Linguistics. – 1997. – № 2(2). – P. 83–104. 2. Kennedy G. An Introduction to Corpus Linguistics. – London: Longman, 1998. – 280 p. 3. McEnery T., Wilson A. Corpus Linguistics. – Edinburgh: Edinburgh University Press, 2001. – 210 p. 4. Biber D., Conrad S., Reppen R. Corpus Linguistics: Investigating Language Structure and Use. – Cambridge: Cambridge University Press, 1998. – 320 p. 5. Johns T. Data-driven Learning: The Perpetual Challenge // CALL. – 1991. – № 4(2). – P. 1–14. 6. Sinclair J. Corpus, Concordance, Collocation. – Oxford: Oxford University Press, 1991. – 178 p. 7. Juraev A. Kh. Corpora in Teaching English Language Vocabulary // Central Asian Journal of Medicine. – 2023. – № 2(5). – P. 45–52. 2025 –OKTABR 18 8. Zayniyeva K. G. Using Corpus Linguistics in English Language Teaching: Analysis and Results // International Journal of Applied and Innovative Academic Research. – 2022. – № 6(9). – P. 27–35. 9. Barnoeva N. The Efficiency of Corpus Linguistic in Teaching Grammar // Open Idea. – 2021. – № 4(1). – P. 66–73. 10. Adilova S. A. Corpora and Corpus-Based Teaching Uzbek to Foreigners // International Journal of Multicultural and Multireligious Understanding. – 2021. – № 8(11). – P. 395–402 11. Kutlimuratova B. Uzbek Students Learning EFL: Corpus-Based Error Analysis ResearchGate. –2024. – URL: https://www.researchgate.net/publication/390314100 (murojaat qilingan sana: 04.10.2025). 12 Römer. U. Using Corpora in the Language Classroom. – London: Palgrave Macmillan, 2008. – P. 150–175.