Oxypoda tarda Sharp (Coleoptera: Staphylinidae), gatunek kusaka nowy dla Polski

1 Oxypoda tarda Sharp (Coleoptera: Staphylinidae), gatunek kusaka nowy dla Polski https://doi.org/10.5281/zenodo.17283935 Paweł Jałoszyński Muzeum Przyrodnicze Uniwersytetu Wrocławskiego, l. Sienkiewicza 21, 50-335 Wrocław, Polska, e-mail: [email protected], ORCID: 0000-0003-2973-1803 ABSTRACT. Oxypoda tarda Sharp (Coleoptera: Staphylinidae), a species of rove beetle new to Poland. Oxypoda (Bessopora) tarda Sharp is recorded from Poland for the first time, based on a female specimen collected in the Biebrza National Park. Diagnostic characters of this species and its highly similar relative O. brachyptera (Stephens) are illustrated and discussed. KEY WORDS: Coleoptera, Staphylinidae, Aleocharinae, Oxypodini, faunistics, Poland, Biebrza NP. WSTĘP Dwa podobne do siebie gatunki kusaków z podrodziny Aleocharinae, Oxypoda tarda Sharp, 1871 i O. brachyptera (Stephens, 1832), są na tyle trudne do rozróżnienia, że dane dotyczące ich występowania w wielu krajach wymagają weryfikacji. Poza podobieństwem zewnętrznym, omalże identycznymi spermatekami i bardzo podobnymi aparatami kopulacyjnymi samców, obydwa gatunki występują w dwóch formach morfologicznych (niezależnych od płci), krótkoi długoskrzydłej, co dodatkowo utrudnia identyfikację. Forma krótkoskrzydła ma pokrywy krótsze w stosunku do przedplecza i skrzydła bardzo krótkie, niefunkcjonalne; forma długoskrzydła (rzadka) ma nieznacznie dłuższe pokrywy w stosunku do przedplecza i w pełni wykształcone skrzydła. Chociaż Sharp (1871), mimo dysponowania niewielkim materiałem, prawidłowo podał cechy diagnostyczne różniące O. tarda od wcześniej opisanej O. brachyptera, większość późniejszych autorów albo poddawała w wątpliwość odrębny status O. tarda (np. Ganglbauer 1895, Bernhauer 1902, Bernhauer & Scheerpeltz 1926, Joy 1932, Horion 1967, Pope 1977), albo błędnie te gatunki oznaczała. Ten drugi przypadek jest szczególnie rażący w przypadku pracy Whiteheada (1996), który wprawdzie przedyskutował problem odrębności tych dwóch taksonów, jednak nie zbadał materiału typowego i błędnie uznał wszystkie długoskrzydłe osobniki za O. tarda, a krótkoskrzydłe za O. brachyptera. Analiza jego tekstu sugeruje, że w rzeczywistości większość okazów, które uznał za O. tarda, należała do drugiego gatunku (Assing 2012). Assing (2012) przestudiował materiał typowy obydwu gatunków oraz blisko 8500 okazów pochodzących z Niemiec. Tak obfity materiał pozwolił nie tylko rozstrzygnąć wątpliwości natury taksonomicznej, ale również przeanalizować fenologię i preferencje siedliskowe. Oxypoda tarda została uznana za gatunek odrębny od O. brachyptera i wskazano stabilne różnice morfologiczne, pozwalające te kusaki rozróżnić. Acta entomologica silesiana Vol. 33: (online 046): 1–5 ISSN 1230-7777, ISSN 2353-1703 (online) Bytom, October 7, 2025 2 MATERIAŁ I METODY Okaz O. tarda został odłowiony poprzez przesiewanie gnijącej roślinności i manualną ekstrakcję żywych chrząszczy. Okaz porównano z polskimi kusakami z gatunku O. brachyptera znajdującymi się w kolekcji autora oraz blisko sześćdziesięcioma okazami O. tarda i ponad osiemdziesięcioma okazami O. brachyptera oznaczonymi przez Volkera Assinga, pochodzącymi z Niemiec i znajdującymi się w jego zbiorze zdeponowanym w Naturhistorisches Museum Wien, Wiedeń, Austria. Okazy sfotografowano za pomocą kamery Gryphax Prokyon (Jenoptik) zamontowanej na binokularze Leica M205C, a edeagusy i spermateki w preparatach mikroskopowych za pomocą aparatu Nikon D7500 zamontowanego na mikroskopie Nikon Eclipse Ni. Okaz dowodowy znajduje się w kolekcji autora. WYNIKI Oxypoda (Bessopora) tarda Sharp, 1871 (Ryc. 1–10) Biebrzański Park Narodowy, Mocarze, [EE90] 53.299N, 22.466E, łąki w pobliżu promu, przesiana gnijąca roślinność, 1 ♀, 28.05.2022, leg. P. Jałoszyński. Gatunek ten dotychczas znany był z Danii, Szwecji, Niemiec i Wielkiej Brytanii (Szkocja) (Assing 2012). Ze względu na możliwość błędnej identyfikacji, część dotychczasowych rekordów jest jednak niepewna. Assing (2012) zauważył, że w przypadku niektórych doniesień dotyczących tego gatunku oraz O. brachyptera, podawane przez autorów środowisko występowania (patrz uwagi poniżej) sugeruje błędy w oznaczeniach. Z tych powodów rozmieszczenie obydwu gatunków jest słabo poznane. DYSKUSJA Oxypoda tarda (Ryc. 1) różni się od niezwykle podobnej O. brachyptera (Ryc. 2) znacznie większym płatem środkowym edeagusa w stosunku do rozmiarów ciała (na Ryc. 3–4 oraz 7–8 edeagusy pokazane zostały w tej samej skali) i nieco inaczej ukształtowanym jego wierzchołkiem w rzucie bocznym. Cechy zewnętrzne to przeciętnie dłuższe i szersze ciało, przeciętnie dłuższe pokrywy (zarówno u formy krótkojak i długoskrzydłej), nieco ciemniejsza pigmentacja i gęściejsze punktowanie tergitu VII u O. tarda. Zdarzają się jednak wyjątkowo małe i wyjątkowo jasne okazy O. tarda oraz wyjątkowo duże i ciemne O. brachyptera, w takich przypadkach samce można rozróżnić tylko na podstawie aparatów kopulacyjnych. Ze względu na małe rozmiary ciała różnice w punktowaniu odwłoka są bardzo trudne do oceny, nawet jeśli dysponuje się bardzo dobrym sprzętem optycznym. Assing (2012) sugeruje, że spermateki wykazują stałą różnicę w długości inwaginacji na szczycie receptaculum. Ta inwaginacja u samic O. tarda jest krótsza niż u O. brachyptera (Ryc. 6 vs. 10, cecha zaznaczona strzałką), bardziej lejkowata. W praktyce może to być cecha trudna do oceny, jeśli nie dysponuje się dłuższą serią okazów odłowionych wspólnie z samcami i materiałem porównawczym obydwu gatunków. Acta ent. siles. 33 (online 046) Bytom, October 7, 2025 3 Ryc. 1–2. Krótkoskrzydłe formy Oxypoda tarda (1) i O. brachyptera (2) (fot. P. Jałoszyński). Figs. 1–2. Brachypterous forms of Oxypoda tarda (1) and O. brachyptera (2) (photos P. Jałoszyński). Acta ent. siles. 33 (online 046) Bytom, October 7, 2025 4 Bardzo pomocne w identyfikacji są preferencje siedliskowe tych gatunków, chociaż znane są bardzo nieliczne przypadki wspólnego ich występowania na tych samych stanowiskach. Według Assinga (2012), obydwa te kusaki poławiano w Niemczech na terenach otwartych, nie występują one w lasach. Oxypoda brachyptera związana jest z nizinnymi, nasłonecznionymi stanowiskami na piaskach lub glebach wapiennych, szczególnie licznie była poławiana na suchych, kserotermofilnych wrzosowiskach i murawach psammofilnych. Oxypoda tarda zdecydowanie preferuje wilgotne siedliska na cięższych glebach, a jeśli występuje na glebach wapiennych, są to wilgotne łąki, pola uprawne lub tereny okresowo zalewane. Nie była poławiana na murawach psammofilnych i w innych suchych habitatach. Assing (2012) zauważył, że na stanowiskach, na których któryś z tych gatunków jest pospolity, drugi nie występuje. Wspólne występowanie dotyczyło łąk wzdłuż wybrzeży morskich, pól uprawnych i nieużytków rolnych. W każdym z tych przypadków któryś ze współwystępujących gatunków był obecny Ryc. 3–10. Oxypoda tarda (3–6) i O. brachyptera (7–10). Edeagus (3, 4, 7, 8) i spermateka (5, 6, 9, 10). Strzałki wskazują inwaginację receptaculum o znaczeniu diagnostycznym (fot. P. Jałoszyński). Figs. 3–10. Oxypoda tarda (3–6) and O. brachyptera (7–10). Aedeagus (3, 4, 7, 8) and spermatheca (5, 6, 9, 10). Arrowheads indicate invagination of receptaculum of diagnostic importance (photos P. Jałoszyński). Acta ent. siles. 33 (online 046) Bytom, October 7, 2025 5 wyłącznie jako forma długoskrzydła. W Polsce O. brachyptera występuje m.in. w porzuconych wyrobiskach piasku otoczonych rozległymi murawami (Jałoszyński, obserwacje własne), a okaz O. tarda będący przedmiotem niniejszej publikacji został odłowiony na okresowo zalewanej łące nad Biebrzą. PIŚMIENNICTWO Assing V. 2012. On the taxonomy and natural history of Oxypoda brachyptera and O. tarda. Beiträge zur Entomologie 62(1): 207–224. Bernhauer M. 1902. Die Staphyliniden der paläarktischen Fauna. I. Tribus: Aleocharini. (II. Theil.). Verhandlungen der Kaiserlich-Königlichen Zoologisch-Botanischen Gesellschaft in Wien 52 (Beiheft): 87–284. Bernhauer M., Scheerpeltz O. 1926. Staphylinidae VI, In: Junk W., Schenkling S. (Eds.), Coleopterorum Catalogus, pars 82, Berlin, 499–988. Ganglbauer L. 1895. Die Käfer von Mitteleuropa. 2. Band: Staphylinidae und Pselaphidae. Wien, 850 pp. Horion A. 1967. Faunistik der mitteleuropäischen Käfer. Bd. XI: Staphylinidae, 3. Teil: Habrocerinae bis Aleocharinae (ohne Subtribus Athetae). Überlingen-Bodensee, 419 pp. Joy N.H. 1932. A practical handbook of British beetles. Vol. I. London, 622 pp. Pope R.D. 1977. Part 3: Coleoptera and Strepsiptera, In: Kloet G.S., Hincks W.D (Eds.), A check list of British insects (Second Edition). Handbooks for the identification of British Insects, London, 11 (3): XIV + 1–105. Whitehead P.F. 1996. The identity of Oxypoda brachyptera (Stephens) and O. tarda Sharp (Staphylinidae). The Coleopterist 5(1): 3–6. Accepted: 12 August 2025; published: 7 October 2025 Licensed under a Creative Commons Attribution License http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Acta ent. siles. 33 (online 046) Bytom, October 7, 2025