INNOVATSION AUDIT XIZMATLARI VA ULARNING BUGUNGI AUDIT TIZIMINI TAKOMILLASHUVIDA TUTGAN O'RNI

INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 699 INNOVATSION AUDIT XIZMATLARI VA ULARNING BUGUNGI AUDIT TIZIMINI TAKOMILLASHUVIDA TUTGAN O’RNI Nazarova Ozoda Vahobovna TDIU, “Moliyaviy tahlil va audit” kafedrasi o’qituvchisi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17288969 Annotatsiya. Maqolada innovatsion audit xizmatlarining mazmuni, ularning metodologik asoslari hamda zamonaviy auditorlik tizimini takomillashtirishdagi ahamiyati yoritilgan. Deloitte va PwC kabi xalqaro audit kompaniyalarining so‘nggi yillarda ishlab chiqqan innovatsion texnologiyalari (Argus, Halo, GL.ai, Cortex, Cash.ai) misolida audit jarayoniga sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalarni tatbiq etishning afzalliklari ko‘rsatib o‘tilgan. Kalit so‘zlar: Innovatsion audit, vakolatlar auditi, faoliyat auditi, jarayon auditi, sun’iy intellekt, raqamli texnologiyalar, audit tizimi. Abstract. The article examines the essence of innovative audit services, their methodological foundations, and their importance in improving the modern audit system. The advantages of introducing artificial intelligence and digital technologies into the audit process are illustrated through recent innovations developed by international audit firms such as Deloitte and PwC (Argus, Halo, GL.ai, Cortex, Cash.ai). Keywords: Innovative audit, competence audit, performance audit, process audit, artificial intelligence, digital technologies, audit system. Аннотация. В статье рассматривается сущность инновационных аудиторских услуг, их методологические основы и значение в совершенствовании современной системы аудита. На примере инновационных технологий, разработанных в последние годы международными аудиторскими компаниями Deloitte и PwC (Argus, Halo, GL.ai, Cortex, Cash.ai), показаны преимущества внедрения искусственного интеллекта и цифровых технологий в аудиторский процесс. Ключевые слова: Инновационный аудит, аудит компетенций, аудит деятельности, аудит процессов, искусственный интеллект, цифровые технологии, система аудита. Audit - bu tashkilotning turli biznes jarayonlarini o'lchash va baholash metodologiyasidir Shu bilan birga, bir qator mutaxassislarning ta'kidlashicha, hozirgi vaqtda auditorlik faoliyatini auditorlik xizmatlarini ko'rsatishga bosqichma-bosqich o'zgartirish tendensiyasi kuzatilmoqda. Asosiy e'tibor butun tashkilotni boshqarish tizimining samaradorligini oshirishni boshlaganligi sababli, bunday yondashuv auditorlik xizmatlarining ko'lamini kengaytirishga yordam beradi. Innovatsion audit tashkilot tahlilining mustaqil yo'nalishi sifatida hanuzgacha yaxshi tushunilmagan. Ushbu sohadagi tadqiqotchilarning aksariyati innovatsion auditning mazmuni va metodologiyasiga turli xil yondashuvlar bo'lishiga qaramay, hozirgi paytda u yoki bu yondashuvning samaradorligi to'g'risida yetarli empirik ma'lumotlar bazasi yo'q. Shu bilan birga, turli xil nazariy yondashuvlar ba'zi qoidalar va tamoyillarni aniqlashga, eng muhimi, innovatsion auditning mohiyatini aniqlashga imkon beradi. Chet el manbalarida innovatsion auditni tushunishda uchta yondashuvni topish mumkin: INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 700 ❖ vakolatlar auditi (innovatsion audit vakolati); ❖ faoliyat auditi (innovatsion audit); ❖ innovatsion jarayon auditi (jarayonning innovatsion auditi). Vakolatlar tahliliga asoslangan innovatsion auditga yondashish innovatsiyalarni yaratishni tashkilotning aniq xodimlari tomonidan amalga oshiriladi degan fikrga asoslanadi. Ushbu innovatsion auditning maqsadi ma'lum bir sohadagi professional vakolatlarni tahlil qilish, shuningdek, tashkiliy vakolatlarning keng doirasini o'rganishdir. Ushbu nazariyaga qiziqish 1990 yilda K.K.Praxalad va G.Hamelning "Korporatsiyaning asosiy vakolatlari" nomli maqolasining paydo bo'lishi tufayli yuzaga keldi. Maqolada raqobat ustunligining eng muhim manbai bu kompaniyaning ichki texnologiyalar, jarayonlar va ko'nikmalarning turli tarkibiy qismlaridan maxsus kompetentsiyalarni shakllantirish qobiliyati ekanligi muhim xulosaga keldi. Ushbu vakolatlar tashkilot biznesining asosini yaratadi, uning muvaffaqiyatining asosini yaratadi va shu sohada faoliyat yurituvchi tashkilotlarning tabaqalanishini ta'minlaydi 1 . Tahlil obyekti - bu resurslar, tuzilmalar, yetakchilik, boshqaruv tizimi, tashkilot xodimlarining o'zlari, shuningdek, tashkilotning xodimlar orqali o'z vakolatlarini topshirish va rivojlantirish qobiliyati. Hozirda juda ko'p sonli turli xil innovatsion ko'rsatkichlar ishlatilmoqda. Shunday qilib, ushbu masala bo'yicha M.Kinsey tadqiqotiga ko'ra, o’rganilgan kompaniyalarning atigi 16 foizi o'z amaliyotida innovatsion ko'rsatkichlardan foydalanmaydi 2 . Shu bilan birga, nazariy va amaliy nuqtai nazardan, tashkilotda innovatsion jarayonning amalga oshirilishini samarali baholash uchun faqat innovatsion o'lchovlardan foydalanish yetarli emasligi aniqlandi. Ushbu yondashuvning muhim kamchiliklari shundaki, o'lchovlar faqat o'tgan natijalarni o'lchaydi, ya'ni ular "qoloq" ko'rsatkichlardir. Shuning uchun samaradorlikni miqdoriy baholash usuli yetarli emas deb tan olinadi. Shu munosabat bilan innovatsion audit tarkibiga uchinchi yondashuv, ya'ni innovatsiyani o'zi yaratish jarayonini baholash nuqtai nazaridan rivojlana boshladi. Jarayonning innovatsion auditi tashkilotda innovatsion jarayon qanday amalga oshirilishini o'rganish va natijalarni "ilg'or tajribalar" asosida yaratilgan innovatsion jarayonning universal modeli bilan taqqoslashni o'z ichiga oladi. Ushbu yondashuv innovatsiyalarni yaratish maqsadida tashkilotda amalga oshiriladigan va shakllantiriladigan harakatlar va sharoitlarga qaratilgan. Innovatsion jarayon auditining asosiy xususiyati tahlilga yanada moslashuvchan yondoshishga intilishdir, chunki tashkilotlar turli kontekstlarda - institutsional sharoitda, raqobat bosimi ostida ishlaydi. Boshqaruv amaliyotini, tashkiliy-huquqiy shakllarini, boshqaruv tuzilmalarini va hokazolarni hisobga olgan holda, standart sifatida jarayonning - innovatsion auditining asosi aniq bir soha yoki tashkilot uchun innovatsion jarayonning maxsus ishlab chiqilgan modelidir. 1-chizma. 3 1 Прахалад К.К., Хамел Г. Ключевая компетенция корпорации. Серия 8. 2005. 2 McKinsey Global Survey Results: Assessing innovation metrics. Mc Kinsey Quarterly survey on innovation metrics. 2018. 3 Шишкова, Ю.В. Инновационный аудит сборник статей Международной научно-практической конференции: «Роль инноваций в трансформации современной науки», 2017. - С. 218. INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 701 Bundan tashqari bir qator tadqiqotlar innovatsion auditning mohiyatini tushunish uchun yangi istiqbollarni taqdim etadi ammo, bunday tadqiqotlar natijalari amalda sinab ko'rilmagan. Auditdagi innovatsion xizmatlar va vazifalar 1-jadval. 4 Yil Tashkilot nomi Innovatsiya nomi Vazifasi 2 015 Deloitte “Argus” yetakchi zamonaviy vositasi Kognitiv texnologiyalardan (inson intellektini talab qiladigan vazifalarni bajara oladigan kompyuter tizimlaridan) foydalanish orqali elektron hujjatlar auditi o’tkaza oladi. Argus har qanday insonning o'zaro ta'siri va har qanday elektron hujjat turidan buxgalteriya hisobi ma'lumotlarini avtomatik ravishda aniqlash va olish uchun mashinalarni o'rganish va tabiiy tillarni qayta ishlashning ilg'or texnik vositalaridan foydalanadi va “o’rganib chiqadi”. Shuningdek, ilgari ko’p vaqtni talab qilgan, qo'lda ishlov berish jarayonini tez va oson bajarishga imkon beradi 2 016 PwC Halo ma’lumotlarni tekshirish vositasi Halo ma’lumotlar kuchidan foydalanadi. U sun'iy intellekt va kengaytirilgan voqelikdan foydalanib, grafik va tendentsiyalarni ochishga yordam beruvchi yangi ma’lumotlar tarmog’i platformasi. 2 017 PwC GL.ai sun’iy intellekt revolutsion bot U biznesni "rentgen nurida" o'rganishda AI va mashina vositalaridan foydalanadi va misli ko'rilmagan tushuncha beradi, milliardlab ma'lumotlarni millisekundlarda tahlil qiladi va bosh daftardagi anomaliyalarni va g'ayrioddiy buxgalteriya faoliyatini aniqlashda xulosa chiqaradi 2 018 Deloitte "Cortex" axborot platformasi Ilg'or, takroriy va kengaytiriladigan tahlillarni amalga oshirish uchun tuzilgan ma'lumotlar bazasini yaratadi, ham davlat ham xususiy kompaniyalar mijozlari bilan hamkorlikda qo'llaniladi. 4 Internet ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tuzildi INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 702 2 019 PwC Cash.ai sun’iy intellekt texnologiyasi Mijozning hujjatlarini avtomatik ravishda o'qish, tushunish va sinash uchun, shu jumladan hisobvaraqdagi qoldiqlar, bank bilan solishtirish, bankni tasdiqlash xatlari, valyuta va bankning moliyaviy holati - mohiyatiga ko'ra naqd pulning to'liq auditi uchun foydalanadi. Xalqaro amaliyotda innovatsion xizmatlar keng tarqalgan. Masalan, Buyuk Britaniyaning “International accounting Bulletin” (accr. IAB) jurnalida har yili so’rovnoma asosida yilning innovatsion audit xizmati sovrindorlari (Audit Innovation of the Year award) aniqlanadi. So’rovnoma AQSh, Kanada, Xitoy, Ispaniya, Polsha, Italiya, Turkiya, Niderlandiya, Germaniya, Fransiya, Janubiy Koreya, Meksika, Hindiston, Avstraliya, Rossiya, Janubiy Afrika, Braziliya, Yaponiya, Buyuk Britaniya, Lotin Amerikasi davlatlari orasida o’tkaziladi, hamda kasbiy mahoratdagi mukammallikni ifodalaydi. Bundan tashqari so’rovnomada mijozlar uchun samaralilik yoki qiymatni oshirish maqsadida audit sifatini yaxshilashga erishgan tashkilotlar ham aniqlanadi. Yuqoridagi jadvalda so’nggi yillardagi sovrindorlar keltirilgan. Ishonch bilan aytishimiz mumkinki, jamiyat va biznes sohasi uchun auditning dolzarbligini saqlab qolish sohaning ko’lami, chuqurroq ixtisoslashuvi, kelajakni ko’ra olishi bilan bog’liq. Hozir auditorlik sohasini kelajak uchun ahamiyatli bo’lishi axborot texnologiyalariga sarmoya kiritilishini taqazo etadi. O'z faoliyatini yangilangan usulda va xalqaro audit standartlariga muvofiq amalga oshira olmaydigan auditorlik kompaniyalari avtomatik ravishda auditorlik xizmatlari iste'molchilari uchun kechadigan kurashda raqobatlashish qobiliyatini yo'qotadilar. Auditning innovatsion xizmatlari esa investitsion faollikning oshishi va mamlakatimizning jahon bozoriga integratsiyalashuviga xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Прахалад К.К., Хамел Г. Ключевая компетенция корпорации. Серия 8. 2005. 2. McKinsey Global Survey Results: Assessing innovation metrics. Mc Kinsey Quarterly survey on innovation metrics. 2018 3. Шишкова, Ю.В. Инновационный аудит сборник статей Международной научнопрактической конференции: «Роль инноваций в трансформации современной науки», 2017. - С. 218. 4. Internet ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tuzildi