कृषी क्षेत्रातील उत्पादन, उत्पादकता आणि व्यापार रचनेचे विश्लेषण
Abstract
गोषवारा भारत हा कृषिप्रधान देश असून मोठ्या प्रमाणावर लोकसंख्या शेतीवर अवलंबून आहे. 1950-51 ते 2023-24 या कालावधीतील डाळवर्गीय, तेलबिया, कापूस, अन्नधान्य व ऊस या पिकांच्या उत्पादन, उत्पादकता, लागवड क्षेत्र व सिंचनाखालील क्षेत्र यांचे विश्लेषण करण्यात आले. तसेच 2015-16 व 2022-23 या दोन वर्षांतील कृषी क्षेत्रातील आयात-निर्यात व्यापार रचनेचा अभ्यास करण्यात आला. अभ्यासात असे दिसून आले की कृषी क्षेत्रातील निर्यात व आयातीचे प्रमाण राष्ट्रीय निर्यात-आयातीच्या तुलनेत घटले आहे. आयातीत सर्वाधिक वाटा खाद्यतेलाचा असून त्याचे प्रमाण वाढले आहे, तर डाळींच्या आयातीमध्ये घट झाली आहे. निर्यातीत सर्वाधिक वाटा सागरी उत्पादनांचा आहे, त्यानंतर तांदूळ, साखर, मसाले व कापूस या घटकांचा सहभाग आहे. महाराष्ट्र राज्य कापूस व डाळवर्गीय पिकांच्या उत्पादनात आघाडीवर असूनही उत्पादकतेत इतर राज्यांच्या तुलनेत मागे आहे. या अभ्यासातून असे दिसते की उत्पादकता वाढविण्यासाठी शाश्वत शेती पद्धती, आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर आणि पिकांचे वैविध्य आवश्यक आहे. तसेच कृषी निर्यात वाढविण्यासाठी पायाभूत सुविधा, आंतरराष्ट्रीय दर्जानुसार उत्पादन आणि परकीय चलन उत्पन्नावर लक्ष केंद्रीत करणे आवश्यक आहे.
Full text
Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(I) |Sept - 2025 146 , . , , . . Email: [email protected] Manuscript ID: JRD -2025(I)-170934 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 9(I)| Pp. 146-152 Sept. 2025 Submitted: 9 Aug. 2025 Revised: 20 Aug. 2025 Accepted: 20 Sept. 2025 Published: 30 Sept. 2025 . 1950-51 2023-24 , , , , , . 2015-16 2022-23 - . - . , . , , , . . , . , . - ,, ,,,,, , 2001-02 2022-23 6.63 4.80 . 14.22 11.81 . 1990-91 18.47 . . . . , , , , . . Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI: 10.5281/zenodo.16885235 Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence: , , , , . How to cite this article: ,(2025) , , Journal of Research & Development, 146-152 Original Article
Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(I) |Sept - 2025 147 , , , , . . . , . . 1. . 2. , , . 3. . 4. . : 1950-51, 2001-02, 2021-22 2023-24 , , , , , . 2015-16 2022-23 . : 1 , , ( ) (/ ) ( ) () 1950-51 8.41 441 19.09 9.43 2001-02 11.08 544 22.01 13.32 2021-22 27.30 888 30.73 24.99 2023-24 24.25 881 27.51 NA Source: Agricultural statistics at a glance 2023, E, S & E Division, DA & FW , . 2021-22 . 20.86 , 18.50 , 14.85 , 9.60 , 9.89 . 2021-22 . 1533 , 1078 , 1065 , 1050 , 986 .
Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(I) |Sept - 2025 148 : 2 , ( ) (/ ) ( ) 1950-51 5.16 482 10.73 2001-02 20.66 913 22.64 2021-22 37.96 1312 28.95 2023-24 39.67 1314 30.19 Source: Agricultural statistics at a glance 2023, E, S & E Division, DA & FW 2021-22 . 22.89 , 20.87 , 18.16 , 15.68 , 3.26 . , , , , . 2021-22 . 2505 , 2073 , 1881 , 1509 , 1182 . : 3 , , ( ) (/ ) ( ) () 1950-51 3.04 88 5.88 8.22 2001-02 10.00 186 9.13 33.82 2021-22 31.12 428 12.37 37.29 2023-24 32.52 436 12.69 NA Source: Agricultural statistics at a glance 2023, E, S & E Division, DA & FW 2021-22 . 26.51 , 24.13 , 15.68 , 7.97 , 6.28 . 2021-22 . 559 , 558 , 551 , 524 , 493 318 . .
Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(I) |Sept - 2025 149 : 4 , , ( ) (/ ) ( ) () 1950-51 50.82 522 97.32 18.10 2001-02 212.85 1734 122.78 43.58 2021-22 315.62 2425 230.17 57.27 2023-24 332.30 2515 132.10 NA Source: Agricultural statistics at a glance 2023, E, S & E Division, DA & FW , . 2021-22 . 17.80 , 12.45 , 8.95 , 6.86 , 4.86 . 5.28 . 2021-22 . 2875 , 2468 , 4237 , 1469 , 3237 . 1438 . . : 5 , , ( ) (/ ) ( ) () 1950-51 57.05 33422 1.71 67.33 2001-02 297.21 67370 4.41 92.28 2021-22 439.43 84906 5.18 98.73 2023-24 453.16 78953 5.74 NA Source: Agricultural statistics at a glance 2023, E, S & E Division, DA & FW 2021-22 . 40.77 , 26.42 , 13.92 , 3.97 , 3.68 . 2021-22 . 1,09,240 , 96,000 , 92,000 , 82,300 , 80,000 . 6 2015-16 2022-23 . , 5.63 4.80 .
Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(I) |Sept - 2025 150 2.30 1.96 . 2015-16 . 2015-16 48.98 . . 18.27 , 7.90 , 6.20 , 3.85 , 2.88 , 2.09 , 1.84 . 2022-23 . 60.67 . 7.23 , 5.72 , 5.21 , 4.17 , 3.87 , 2.31 1.28 . : 6 ( ) 2015-16 2022-23 2015-16 2022-23 377.47 481.97 4719 6582.34 801.83 1762.37 5125.45 9190.89 872.59 46.12 1061.77 9190.89 25619.06 15780.56 1655.90 5310.87 00 00 22718.60 38525.37 5.91 43.99 15483 51096.73 137.30 125.59 4373.45 6600.32 193.92 484.78 2078.91 3139.54 5399.95 10694.88 16630.14 30418.98 8701.28 14369.51 5027.99 3868.86 179.66 816.25 3012.31 3413.14 0.31 12.87 4075.63 6735.35 218.62 3541.67 964.47 555.79 68676.62 167269.99 522.94 3536.28 429.91 1643.42 3599.56 12955.14 13.93 20.91 3233.87 4944.60 1.10 13.18 4616.10 10133.38 4037.86 2377.92 9824.53 46310.55 11071.57 19957.70 4191.24 6974.51 394.45 43.28 5237.10 7459.90 371.58 20.38 1677.46 4712.39 00 00 26684.22 25639.86 / 4.80 17.24 837.76 545.42 218.62 3541.67 964.47 555.79 2935.85 6393.26 2030.92 2616.96
Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(I) |Sept - 2025 151 639.77 1984.41 31219.48 64902.16 354.35 970.42 2385.49 5051.35 2566.21 11506.38 12821.13 6218.35 / 140289.22 275704.09 215396.32 437767.46 / 2490303.76 5749801.3 1716384.40 3621549.88 5.63 % 4.80 % 12.55 % 11.81 % Source: Agricultural statistics at a glance 2023 6 2015-16 2022-23 . , 12.55 11.81 . . . 2.11 1.98 . 2015-16 . 14.50 , 12.38 , 10.54 , 7.72 , 7.18 , 5.96 , 4.56 , 2.43 , 2.37 2.33 . 2022-23 15.17 . 11.94 , 10.82 , 9 , 7.11 , 5.99 , 3.02 , 2.76 , 2.36 , 2.14 . 2024-25 . 1. 2015-26 2022-23 . . . 2. . . 3. 2015-16 2022-23 . 4. , , , , , , , . 5. .
Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(I) |Sept - 2025 152 6. , , . . 1) Agricultural statistics at a glance 2023, Government of India, Ministry of agriculture and farmers welfare, Department of agriculture and farmers welfare, Economics, Statistics and Evaluation Division. 2) Agricultural wages in India 2022-23, Economics, statistics and evaluation division, Department of agriculture and farmers welfare, Ministry of agriculture and farmers welfare, Government of India, New Delhi, September 2024. 3) Agricultural price policy and income distribution in India, Alain De Janury, K. Subbarao, Oxford University press, 1986. 4) Finance Commission in Covid Times, Report for 2021-26, XV Finance Commission, Volume-I Main Report, Volume-III The Union, Volume -IV The States, October 2020. 5) Report of the committee on doubling farmers' income volume I To XIV, August 2017 to September 2018, Document prepared by the committee on doubling farmers income, Department of Agriculture, Cooperation and farmers welfare, Ministry of Agriculture and farmers welfare. 6) National Commission on Farmers - Fifth and final report, 4 October 2006. 7) , . , , , 2011.