scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

भारतातील डाळिंब उत्पादन व निर्यात प्रवृत्ती

कोहक, . निलेश विष्णू

Abstract

गोषवारा- जागतिक स्तरावर डाळिंब उत्पादन आणि निर्यातीत भारत अग्रणी देश आहे. भारताचे वार्षिक डाळिंब उत्पादन सुमारे ७,५०,००० टन असून त्याचा जागतिक उत्पादनातील वाटा ४१.८७ टक्के इतका आहे. महाराष्ट्र, गुजरात आणि कर्नाटक ही भारतातील प्रमुख डाळिंब उत्पादक व निर्यात करणारी राज्ये आहेत. ‘भगवा’, ‘गणेश’, ‘अरक्ता’ आणि ‘मृदुला’ या जातींची निर्यातक्षमता अधिक असून आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत त्यांना विशेष मागणी आहे. भारतातून प्रामुख्याने संयुक्त अरब अमिराती, बांग्लादेश, नेदरलँड, सौदी अरेबिया आणि नेपाळ या देशांना डाळिंब निर्यात केली जाते. २०११-१२ मध्ये २,२३८ टन एवढी असलेली डाळिंब निर्यात २०२०-२१ मध्ये ३५,३११ टनांपर्यंत वाढली आहे. यामुळे शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नात सातत्याने वाढ झाली असून परकीय चलन मिळविण्यात महत्त्वपूर्ण योगदान मिळाले आहे. तथापि, भारतातील प्रती हेक्टर उत्पादकता इतर काही देशांच्या तुलनेत कमी असल्याने त्यात सुधारणा करणे आवश्यक आहे. या अभ्यासाद्वारे भारतातील डाळिंब उत्पादन, निर्यात प्रवृत्ती, निर्यातक्षम जाती, गुणवत्तेचे निकष आणि निर्यात बाजारपेठांचा सविस्तर आढावा घेण्यात आला आहे.

Full text

Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(I) |Sept - 2025 174  󰲓  󰫽  󰫦 󰭈󰰌 󰭑.  󰬍  .. (..󰫦󰲌,  )  󰱳󰰏,.    󰱳, 󰭃  [email protected] Manuscript ID: JRD -2025(I)-1709040 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 9(I)| Pp. 174-179 Sept. 2025 Submitted: 9 Aug. 2025 Revised: 20 Aug. 2025 Accepted: 20 Sept. 2025 Published: 30 Sept. 2025 -  󰬎 󰲓  󰫽  󰫦  󰬶  .  󰲗󰫦 󰲓  󰫽  ,,   󰫽  󰫽  . 󰱆  . 󰲇,   󰫦   󰭈 󰲓  󰫽  󰫦  󰫵 . ‘’, ‘’, ‘󰱇’  ‘’  󰰎 󰫦󰫤   󰲇  󰫽   .  󰭈󰫯 󰱇  , 󰫰, ,       󰲓  󰫦  . - 󰬀 ,    󰲓  󰫦 - 󰬀 , 󰰩  .   󰬬󰫳 󰫽󰱷 󰫽    󰲒   󰫼 󰰍󰫦    . ,  󰭈 󰫮 󰫽   󰫳   󰬉 󰫽   󰬌 .  󰬅󰱨  󰲓  󰫽, 󰫦 󰭈󰰌, 󰫦󰫤 , 󰰌   󰫦  󰬎  󰫼  . 󰲒󰫦-󰲓  󰫽, 󰲓  󰫦, 󰲇,  , 󰲇 , 󰲒 ,  󰫦, 󰰌 . 󰭈󰬎    󰲇 󰱿 󰫳 󰬀 󰲗󰫦 󰲒 󰭈󰲑󰬴  󰬎  󰲒 󰭈󰲑󰬴    . 󰫳 󰲒 󰱿󰫳  󰬅  , 󰫳 󰫦    - 󰬀 󰫦 󰬉 󰬎 󰬀 󰫽󰲑 󰬎, 󰱮 󰬾  󰬾 󰫦    󰱉 󰬎   󰫦󰲒  󰭈 󰬴 . 󰱆, . 󰱆  . 󰱆  . 󰱇 󰬎  - 󰬀  󰬉   , 󰭃󰬶  ,  󰫽, 󰬎     󰱚 󰭈 󰫦 .  󰭈 󰫦   - 󰬀 󰲐, 󰱇  , , 󰰝󰰝   󰲕    .   󰭈 󰫦 󰫽󰬀 , , ,     󰱳 󰫳 󰫦     󰫽 󰫦  .   󰫽󰬀        . Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI: 10.5281/zenodo.16885235 Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence:  󰬍 , .. (..󰫦󰲌,  ), 󰱳󰰏 .    󰱳, 󰭃  How to cite this article:  󰬍 ,(2025) .  󰲓  󰫽  󰫦 󰭈󰰌, Journal of Research & Development, 174-179 Original Article Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(I) |Sept - 2025 175  󰲒    󰫼   󰫦 󰰍  .   󰫳 󰫦 󰭈󰫯 , 󰲓   󰭅󰫤     . 󰲓    󰲇  󰫽   󰲓 󰫳 󰫦  . 󰫳 󰲓  󰫦 󰲑󰬴󰬉 󰰎 󰬉    󰬅  . 󰬅 󰲑󰱯󰲆 - .  󰲓  󰫦 󰭈󰰌󰰎 󰬅 . . 󰲓  󰫦 󰬍󰱘 󰬅 . .  󰭈 󰲓  󰫽 󰫵  . 󰲓   󰫦 - 󰲓 󰫳  ,  , ,     󰫦   󰫦     .  󰭈   󰰘 󰬀  󰲓 󰫳      . 󰲓   󰫦  󰲓     󰲇  󰲇    󰱚 󰭈 . 󰲓      󰭈󰫯 󰬎, , ,  , 󰬎󰰏, 󰬋  󰲑      .    󰲓  󰫽 󰱇 󰬴 - .  󰲓  󰫽  (  - -) . .  󰫽 ()    󰫽  ( 󰭈) 󰫽 (/󰭈 󰫮) .  ,, . . .  ,, . . . 󰬎 , . . . 󰲚 , . . .  ,, . . . 󰱘 , . . . 󰱆 , . . . 󰬎 , . . .  , . . .  - , . . . 󰭓 , . .  ,, . ( - http://www.codexalimentarius.net ) Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(I) |Sept - 2025 176  󰬴 - .    󰫽  (  󰭈)      󰲓  󰫽󰬀  󰭈 󰬴 . 󰫽    󰱨 󰬴 .   󰲓  󰫽  ,,     󰲓  󰫽    . 󰭈  .     󰲓  󰫽  ,,        󰫽󰫳 . 󰭈     .  󰭈 󰫮 󰫽    󰲓  󰫽  󰬎, 󰱆  󰬎  󰫳 󰭈󰫮 󰫽󰫤  . 󰰉  󰬎󰲆  󰲒,  󰲓  󰫽     󰫦  , 󰲓  󰭈 󰫮 󰫽   . 󰲓  󰭈 󰫮 󰫽   󰬌 . 󰰉  󰲓  󰫽  󰬆  󰬎  . 󰲓 󰫳 󰰍󰫳 󰫦󰫤  󰲕  -  󰭈󰫯 󰲓 󰫳 󰫦󰫤   󰬉 , , 󰱇     . 󰱿󰫽 󰬉 󰬬  󰰎 󰬍󰱘 󰭈  . 󰱇 󰬴 - . 󰫦󰫤 󰲓  󰰎 󰬍󰱘 .  / 󰬍󰱘 .        . .              .    . :         󰬶 󰬆 . . 󰱇             . .                󰬶 󰬆 . 󰲓   󰫦 󰰌  󰲕  - 󰲓  󰫦 󰫼 󰰌   󰫦 󰫼    󰲒,   ,   ,    󰫽.  󰰌   󰭈 󰭈- 󰱇 󰬴 - . 󰲓   󰫦 󰰌  󰲕  󰫦 󰰌  󰲕    󰫦  ,  ,   ,       󰬶 󰫤 . 󰲕  󰫦  ,  ,   ,         󰬶. 󰱅󰲒  󰫦  ,  ,   ,         󰬶. 󰭈󰬁 󰫦  ,        󰬶. 0 20 40 60 Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(I) |Sept - 2025 177  -             󰬶.  -      󰬶 󰫤 .  󰫮󰫽󰰉  󰬎󰲆  󰲒, 󰲓   󰫳 󰫦󰫳     󰫦󰬀  . 󰬀   󰫦   󰱍 󰭈   -  󰫦   󰫦  󰭈 . 󰱇 󰬴 - .  󰲓  󰫦 󰭈󰰌 . . 󰫦 󰫦 () 󰬉 (󰰉. 󰫤) . - , . . - , . . - , . . - , . . - , . . - , . . - , . . - , ,. . - , ,. . - , ,. ( - APEDA & DGGIC 󰲗󰫦 󰫦 )  󰱇 󰬴 . 󰬀 󰲑󰬉   󰲓  󰫦  󰫦 󰭈󰰌 󰫦󰫼    - 󰬀 󰲓  󰫦 ,    󰫽   󰫽󰱷 . 󰫤 󰰈 󰭈󰱺 .   󰲓  󰫦  - 󰬀 ,   .   󰫦 󰬉 󰲓   󰫽󰱷 ,. 󰫤 󰰈 󰭈󰱺 .  󰫳 󰲓  󰫦  -   - 󰰩 󰫽   󰲑 .  -  -   󰲓  󰫦  󰭈 -  󰲑 .  󰫳 󰲓  󰫦  󰬬 󰫽󰱷 󰫽   󰲑 .  󰲓  󰫦  󰭈 󰫵 - 󰱇 󰬴 - .  󰲓  󰫦  󰭈 󰫵 (--) . . 󰫵 󰫦 () . 󰲇 , .  , . 󰫦   ( 󰫵) , ( - DGCIS 󰲗󰫦 󰫦 ) Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(I) |Sept - 2025 178  󰰉  󰭈 󰲓  󰫦 󰬬 󰫵    - 󰬀 󰫦 󰲓  󰫦 󰬬 󰫵 󰲇 󰫵 󰭈 󰬴 . 󰫽   󰫵 󰱨 󰬴  󰫦  󰫵  󰬴 .     󰲓  󰫦  - - 󰱇 󰬴 - .    󰲓  󰫦 (-) . .  󰫦 () 󰬉 (󰰉. 󰫤) . 󰱇   (.. .) ,  . 󰫰 , . .  , . .   , . .  , . .  󰲕  . .   . .   . .   . .   . . 󰱺  . .   .  ( ) , ,. ( - DGCIS 󰲗󰫦 󰫦 ) 󰫳  -  󰫦󰫳 󰲓  󰫦    ,  󰲓  󰫦 󰫦 󰬎 󰱇      . 󰫽 󰫰, ,       󰬴 . 󰰉  󰬆  󰲒,     󰲓    󰬉    󰲓  󰫦  . 󰬍󰫦 : .   - 󰬀  󰲓  󰫦   ,   .  󰫦  - 󰬀 ,   .  󰫳 󰲓  󰫦  󰫦  󰬬 󰫽󰱷 󰫽   . 󰫮, 󰫳 󰲓  󰫦󰫳 󰭈󰰌 󰫽   󰲑 . .  󰭈 󰫦 󰫵   󰫦 󰲓  󰫦  󰲇 󰫵 . . 󰱇   (...)   󰲓  󰭈   . . 󰫳 󰲓  󰫦    󰲓  󰫽 󰬬󰫳 󰫽󰱷 󰲀  󰫼   󰬉 󰬎󰲆 . .  󰭈 󰫮  󰲓  󰫽  󰬎, 󰱆  󰬎  󰫤  .  󰭈 󰫮 󰫽󰫳   󰲓  󰫽 󰭈󰱡 󰫼 󰬌 󰬉  󰬎󰲆 . Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-9(I) |Sept - 2025 179 󰫦 : .   , . ().  󰫦󰱿󰬎 ( .). :  󰭈,  . - . . Kulakarni, V. R., & Dharashivakar, S. (2023, December ). A study on quality and quantity of Export of pomegranate from India to other Contries. International Journal of Science and Research, 12(12), 110-113. . Kahramanoglu, I. (2019). Trends in pomegranate sector : Production, Postharvest Handling and Marleting. International Journal of Agricultur,Forestry and life Sciences, 3(2), 239-246. . Gaikar , P. S., & Yadav, J. (2022, Jan). Existing position of pomegranate production among fruits in India. Joournal of Emerging Technologies and Innovative Research, 9(1), A314-A317. . https://www.apeda.gov.in . https://www.dgciskd.gov.in . http://codexalimentarius.net . www.nhb.gov.in