ZOVURLASHTIRILMAGAN SHAROIT UCHUN SHO'R YUVISHNING UMUMIY ME'YORINI HISOBLASH

ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 5–to’plam 2025 y. Sahifa: 30 ZOVURLASHTIRILMAGAN SHAROIT UCHUN SHO‘R YUVISHNING UMUMIY ME‘YORINI HISOBLASH Guliston Davlat Universiteti Axatov Samandar Anvar o’g’li ANNOTATSIYA: Sho‘r yuvish jarayoni tuproq unumdorligini oshirish va qishloq xo‘jaligi hosildorligini ta‘minlashda muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqolada zovurlashtirilmagan sharoitda sho‘r yuvishning umumiy me‘yorini hisoblash usullari, asosiy parametrlar va ta‘sir etuvchi omillar tahlil qilinadi. KALIT SO‘ZLAR: sho‘r yuvish, zovurlashtirish, tuproq melioratsiyasi, suv balansi, gidrogeologiya. KIRISH Sho‘r yuvish jarayoni sug‘oriladigan hududlarda tuproq tuzilishini yaxshilash va ekinlarning normal o‘sish sharoitini ta’minlash maqsadida amalga oshiriladi. Zovurlashtirilmagan sharoitda sho‘r yuvishning umumiy me’yorini hisoblash tuproq fizik-kimyoviy xususiyatlari va suv balansiga bog‘liq. Ushbu tezisda sho‘r yuvish miqdorini aniqlash usullari va unga ta’sir etuvchi omillar yoritiladi. TADQIQOT USULLARI 1. Sho‘r yuvish jarayonining asosiy omillari. Zovurlashtirilmagan sharoitda sho‘r yuvish samaradorligi quyidagi omillarga bog‘liq: -Tuproq sho‘rlanish darajasi: Tuproq tarkibidagi eritilgan tuzlarning miqdori va ularning tarkibi sho‘r yuvish rejimini belgilaydi. -Suvning fizik xususiyatlari: Sho‘r yuvishda ishlatiladigan suvning minerallashganligi va kimyoviy tarkibi jarayonning samaradorligiga ta’sir qiladi. -Iqlim sharoiti: Yog‘ingarchilik miqdori, bug‘lanish va harorat sho‘r yuvishning tabiiy kechishiga ta’sir etadi. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 5–to’plam 2025 y. Sahifa: 31 -Gidrogeologik sharoitlar: Yer osti suvlarining sathi va tarkibi sho‘r yuvish samaradorligini belgilaydi. 2. Zovurlashtirilmagan sharoitda sho‘r yuvish miqdorini hisoblash. Sho‘r yuvish uchun zarur suv miqdorini hisoblashda quyidagi formuladan foydalanish mumkin: W = ℎ · 𝑆 · C Cf Bu yerda: W– sho‘r yuvish uchun talab qilinadigan umumiy suv hajmi (m³); h– sho‘rlangan qatlam qalinligi (m); S– yuviladigan maydon (m²); C0– boshlang‘ich tuz konsentratsiyasi (g/l); Cf– yakuniy (kerakli) tuz konsentratsiyasi (g/l). Amaliy hisob-kitoblarga quyidagi usullar yordamida yondashish mumkin: Empirik usullar: Tajriba asosida olingan me’yorlardan foydalanish. Matematik modellashtirish: Sho‘r yuvish jarayonining matematik modellari orqali optimal suv miqdorini hisoblash. Dalali tajribalar: Hududiy sharoitga mos keluvchi sho‘r yuvish rejimlarini aniqlash. 3. Sho‘r yuvish samaradorligini oshirish yo‘llari. Suvni tejash va samarali taqsimlash uchun mexanik sho‘r yuvish usullaridan foydalanish. Sho‘rlangan qatlamni tezroq yuvish uchun biologik va kimyoviy reagentlar qo‘llash. Tuproq strukturasini yaxshilash va sho‘r yuvish samaradorligini oshirish uchun organik va mineral o‘g‘itlardan foydalanish. XULOSA Zovurlashtirilmagan sharoitda sho‘r yuvish jarayoni samaradorligi tuproqning fizik-kimyoviy xususiyatlariga, suv resurslarining mavjudligiga va iqlim sharoitiga bog‘liq. Sho‘r yuvish me’yorini to‘g‘ri hisoblash orqali suv resurslaridan oqilona foydalanish va tuproq unumdorligini oshirish mumkin. Ilmiy yondashuv va ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 5–to’plam 2025 y. Sahifa: 32 zamonaviy hisoblash usullaridan foydalanish sho‘r yuvish jarayonining samaradorligini yanada oshirishga xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI: 1. XXX, Rakhmatov Norqabil, and Japakov Norboy Buriboevich. "The Status of the Study of the Interaction of the Adjustment Structures with the Water Flow in the River." Web of Agriculture: Journal of Agriculture and Biological Sciences 2.2 (2024): 11-19. 2. Beg‘Am Nabibullayevna, Xudayberdiyeva, Axatov Samandar Anvar O‘G‘Li, and Kudratov Xoyitjan Asat O‘G‘Li. "SHO‘RTOBLI TUPROQLARNING MELIORATIV HOLATINI KIMYOVIY USULLAR BILAN YAXSHILASH." Science and innovation 3.Special Issue 39 (2024): 240-241. 3. Norkulov U., Sheraliev X. Qishloq xo‘jalik mclioratsiyasi. Darshk, T., 2003. 240 bet. 4. Hamidov M., Raximboev F. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi. Darslik, T., 1996. 320 bet. 5. To‘xtashev B., Azimboev S., Qarabaeva T., Berdiboev E., Nurmatov B. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi va yer tuzish fanidan amaliy vatajribaviy mashg‘ulotlar. Toshkent-2012. 187 b. 6. T. Davie. Fundamentals of hydrology. Second edition. Madison Avenue, New York, 2008 y. 7. И.A.Сафанов. Буровое дело. – Москва: Колос, 1987. – 207 б. 8. Yusupov G.U., Xolbaev B.M. Geologiya va gidrogeologiya asoslari. – T.: YAngi asr avlodi, 2003. – 301 b. 9. Yusupov G.U., Holboev B.M. Geologiya va gidrogeologiya asoslari. 2 – nashr. – T.: Yangi asr avlodi, 2005. – 380 b. 10. Zoxidov S. Injenerlik geologiyasi–Toshkent: O‘qituchi, 1988–280 b.