BOLALAR VA O'SMIRLAR NOG'OLOM OVQATLANISHINI DOLZARB MUAMMOLARI VA ULARNING YECHIMLARI

Oktabr, 2025-Yil 64 BOLALAR VA O'SMIRLAR NOG'OLOM OVQATLANISHINI DOLZARB MUAMMOLARI VA ULARNING YECHIMLARI M.Ashurova Farg'ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti Ovqatlanish, bolalar va o'smirlar gigiyenasi kafedrasi U.Maxamatov Farg'ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti Ovqatlanish, bolalar va o'smirlar gigiyenasi kafedrasi R.Xaitov Farg'ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti Ovqatlanish, bolalar va o'smirlar gigiyenasi kafedrasi KSaydullayeva Farg'ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti Ovqatlanish, bolalar va o'smirlar gigiyenasi kafedrasi X.Xojimatov Farg'ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti Ovqatlanish, bolalar va o'smirlar gigiyenasi kafedrasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17311114 Annotatsiya. Mazkur ishda bolalar va o‘smirlar orasida nosog‘lom ovqatlanishning keng tarqalishi, uning asosiy sabablari va sog‘liq uchun oqibatlari ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqotda shahar va qishloq hududlarida yashovchi yoshlar o‘rtasida oziqlanish madaniyati, iqtisodiy omillar va ijtimoiy muhitning ta’siri ko‘rib chiqilgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, fastfood, shirin gazli ichimliklar, yog‘li va qayta ishlangan mahsulotlarni ko‘p iste’mol qilish oqibatida semirish, qandli diabet, yurak-qon tomir kasalliklari va metabolik buzilishlar erta yoshda paydo bo‘lmoqda. Shuningdek, vitamin va mineral yetishmovchiligi bolaning aqliy hamda jismoniy rivojlanishiga salbiy ta’sir etayotgani aniqlangan. Muammoni bartaraf etish uchun sog‘lom ovqatlanish madaniyatini targ‘ib qilish, maktab menyularini sog‘lomlashtirish, ota-onalarni ma’lumot bilan ta’minlash hamda davlat miqyosida oziq-ovqat siyosatini takomillashtirish zarurligi ta’kidlangan. Ishning ilmiy yangiligi shundaki, unda bolalar ovqatlanishidagi nosog‘lom odatlarning kompleks sabablari tizimli ravishda tahlil qilingan va ularni bartaraf etishning aniq yo‘nalishlari ko‘rsatilgan. Kalit so‘zlar: Bolalar Ovqatlanishi, O‘Smirlar Salomatligi, Nosog‘Lom Ovqatlanish, Semizlik, Sog‘Lom Turmush Tarzi, Fast-Food, Vitamin Yetishmovchiligi. Kirish Bugungi kunda bolalar va o‘smirlar orasida nosog‘lom ovqatlanish muammosi butun dunyo miqyosida dolzarb masalaga aylanib bormoqda. Tez tayyorlanadigan taomlar, shirin gazli ichimliklar, chips va shunga o‘xshash yuqori kaloriyali, ammo foydasiz mahsulotlarni iste’mol qilishning ortishi ularning sog‘lig‘iga jiddiy zarar yetkazmoqda. Bunday ovqatlanish odatlari semirish, qandli diabet, yurak-qon tomir kasalliklari, oshqozon-ichak tizimi buzilishlari va immunitetning pasayishiga olib keladi. Shuningdek, nosog‘lom ovqatlanish bolaning jismoniy rivojlanishi, o‘qishga bo‘lgan e’tibori va ruhiy holatiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Afsuski, zamonaviy turmush tarzi, reklamalarning kuchli ta’siri va ota-onalarning bu boradagi yetarli bilimga ega emasligi bolalar va o‘smirlar orasida to‘g‘ri ovqatlanish madaniyatining shakllanishiga to‘sqinlik qilmoqda. Asosiy qism Oktabr, 2025-Yil 65 Zamonaviy davrda bolalar va o‘smirlar orasida nosog‘lom ovqatlanish global sog‘liqni saqlash muammosiga aylangan. Bu holatning asosiy sabablari orasida tez tayyorlanadigan oziqovqatlarga qiziqish, reklamalarning ta’siri, ota-onalarning oziqlanish madaniyati bo‘yicha yetarli bilimga ega emasligi va jismoniy faollikning kamayishi kiradi. O‘quv yuklamasining ortishi, shahar sharoitidagi faoliyatsiz turmush tarzi ham bolalarda ovqatlanish buzilishiga sabab bo‘ladi. Natijada, ortiqcha vazn, semizlik, qandli diabet, gipertoniya, yurak-qon tomir kasalliklari kabi surunkali kasalliklar erta yoshda paydo bo‘lmoqda. Bundan tashqari, vitamin va mikroelement yetishmovchiligi immunitetning pasayishiga, o‘qish qobiliyatining yomonlashishiga va jismoniy rivojlanishning sustlashishiga olib keladi. Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, noto‘g‘ri ovqatlanish bolaning nafaqat jismoniy, balki psixologik salomatligiga ham salbiy ta’sir qiladi. Shu bois, nosog‘lom ovqatlanishning sabablari va oqibatlarini chuqur o‘rganish profilaktika choralari ishlab chiqishda muhim o‘rin tutadi. So‘nggi yillarda o‘tkazilgan epidemiologik tadqiqotlar bolalar va o‘smirlar orasida noto‘g‘ri ovqatlanish holatlari yildan-yilga ortib borayotganini ko‘rsatmoqda. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, har uchinchi o‘smirda ortiqcha vazn yoki ovqatlanish bilan bog‘liq metabolik buzilish kuzatiladi. O‘zbekiston sharoitida esa so‘nggi yillarda tez tayyorlanadigan taomlar, shirin ichimliklar va yog‘li mahsulotlar iste’moli oshgani aniqlangan. Maktab kantinlarida sog‘lom ovqatlanish me’yorlari ko‘p hollarda buzilgan, sabzavot va mevalar ulushi esa yetarli emas. Oziq-ovqat xavfsizligi, sifat nazorati va iqtisodiy imkoniyatlar bilan bog‘liq muammolar ham bolalarning ratsioniga ta’sir etadi. Bu jarayonlar natijasida bolalarda dislipidemiya, insulin rezistentligi va immun tizim buzilishlari tez-tez uchray boshlagan. Ilmiy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, nosog‘lom ovqatlanish bilan bog‘liq kasalliklar nafaqat sog‘liqni, balki ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishga ham zarar yetkazadi. Shu sababli, statistik monitoring va ilmiy tahlil asosida sog‘lom ovqatlanish siyosatini ishlab chiqish dolzarb vazifadir. Nosog‘lom ovqatlanishning oldini olish uchun kompleks yondashuv zarur. Avvalo, maktab va oilada sog‘lom ovqatlanish madaniyatini shakllantirish muhim. Ta’lim muassasalarida ovqatlanish bo‘yicha maxsus darslar, sog‘lom menyular va muntazam nazorat tizimi yo‘lga qo‘yilishi lozim. Ota-onalar o‘rtasida tushuntirish ishlari olib borish, farzandlarining ovqatlanish odatlariga e’tibor berish ham katta ahamiyatga ega. Davlat darajasida esa bolalar ovqatlanishiga oid milliy dasturlar, sog‘lom mahsulotlar ishlab chiqarishni qo‘llab-quvvatlash va reklama siyosatini tartibga solish zarur. Shuningdek, jismoniy faollikni oshirish, sport mashg‘ulotlarini ko‘paytirish, maktab oshxonalarida gigiyenik talablarni kuchaytirish ham muhim omillardir. Sog‘lom ovqatlanish bo‘yicha ma’lumot kampaniyalari, ijtimoiy tarmoqlarda targ‘ibot ishlari va mutaxassislarning ishtirokida treninglar o‘tkazish orqali aholining oziqlanish savodxonligini oshirish mumkin. Ilmiy yondashuvga asoslangan ushbu chora-tadbirlar orqali kelajak avlod sog‘lom, faol va intellektual jihatdan rivojlangan bo‘lib ulg‘ayadi. Xulosa Bolalar va o‘smirlar orasida nosog‘lom ovqatlanishning keng tarqalishi bugungi tibbiyot va ijtimoiy sog‘liqni saqlash tizimi oldida jiddiy muammo sifatida turibdi. Bu holatning ildizida noto‘g‘ri ovqatlanish odatlari, oziq-ovqat sanoatining tijorat bosimi, ota-onalarning oziqlanish madaniyatidagi bo‘shliqlar hamda jismoniy faollikning pasayishi yotadi. Natijada ortiqcha vazn, dislipidemiya, qandli diabet, yurak-qon tomir kasalliklari kabi surunkali kasalliklar erta yoshda Oktabr, 2025-Yil 66 rivojlanmoqda. Shuningdek, noto‘g‘ri ovqatlanish bolaning psixologik holati, o‘qish qobiliyati va immun tizimi faoliyatiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu muammoni hal etish uchun sog‘lom ovqatlanish siyosatini davlat darajasida kuchaytirish, maktab va oilaviy muhitda sog‘lom ovqatlanish madaniyatini shakllantirish zarur. Bolalar uchun sog‘lom menyular, reklama nazorati, jismoniy faollik dasturlari va ota-onalarga yo‘naltirilgan tushuntirish ishlari bu yo‘nalishda samarali yechim bo‘lishi mumkin. Shu tariqa, ilmiy asoslangan profilaktik yondashuvlar orqali sog‘lom avlodni tarbiyalash, jamiyatning kelajakdagi intellektual va jismoniy salohiyatini mustahkamlash mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO). Global strategy on diet, physical activity and health. Geneva, 2023. 2. UNICEF. Child nutrition report: The state of the world’s children 2022. New York, 2022. 3. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. Bolalar ovqatlanishiga oid sanitariya normalari va gigiyenik talablar. Toshkent, 2024. 4. Ashurova, M., Maxamatov, U., Xaitov, X., Yakubov, S., & Ibragimov, U. (2025). SOG ‘LOM TURMUSH TARZINI TASHKIL ETISHNI DOLZARB MUAMMOLARI VA ULARNING YECHIMLARI. SCIENTIFIC ASPECTS AND TRENDS IN THE FIELD OF SCIENTIFIC RESEARCH, 3(33), 57-61. 5. Shoirjonovich, M. U., & Abdulkhamidovna, K. M. (2022). Flatulence in Children and Adolescents and its Prevention. European Journal of Innovation in Nonformal Education, 2(1), 83-85. 6. Akhunjonova, H. A., Makhamatov, U. S., Saydullayeva, K. M., Khojimatov, K. O., Teshaboyev, U. A., Turgunbayev, F. A., ... & MILK, B. (2022). Its Importance for The Health of the Child and Mother. Journal of clinical and preventive medicine, 2, 61-64. 7. Salomov, S., Aliyev, X. M., Rakhmanov, P. P., Ashurova, M. D., & Makhamatov, U. S. (2022). HISTOSTRUCTURE OF THE GASTRIC MUCOUS MEMBRANE OF RATS WITH A SINGLE PROTEIN DIET. EUROPEAN JOURNAL OF MODERN MEDICINE AND PRACTICE, 2(4), 14-16. 8. Shoirjonovich, M. U., & Abdulkhamidovna, K. M. (2021). Platelet deficiency disease among children and adolescents and measures to prevent it. Eurasian Medical Research Periodical, 3, 37-39. 9. Baxodirovna, X. U., & Shoirjonovich, M. U. (2018). Food Poisoning and Its Prevention and Disposal Methods. Мировая наука, (12 (21)), 85-87. 10. Maxamatov, U., & Xabibullayeva, M. (2023). Integral Helmintoses in Children and Their Etiological Factors. IQRO JURNALI, 1(2), 233-236. 11. Гарифулина, Л. М., Ашурова, М. Д., & Гойибова, Н. С. (2018). Совершенствование терапии метаболического синдрома у подростков при помощи применения αлипоевой кислоты. Наука, техника и образование, (10 (51)), 69-72. Oktabr, 2025-Yil 67 12. Гарифулина, Л. М., Ашурова, М. Д., & Тураева, Д. Х. (2019). Характер питания и качество жизни детей с экзогенно-конституциональным ожирением. Достижения науки и образования, (10 (51)), 46-49. 13. Норматова, Ш. А., Ашурова, М. Д., Эрматова, Г. А., Хожиматов, Х. О., Султонов, Г. Н., & Болтабоев, У. А. (2014). Актуальные проблемы экологии и здоровья населения в Узбекистане. Актуальные проблемы гуманитарных и естественных наук, (5-2), 208-211. 14. Гарифулина, Л., Ашурова, М., & Атаева, М. (2012). Некоторые метаболические показатели у детей с ожирением и артериальной гипертензией. Журнал вестник врача, 1(2), 54-55. 15. Ashurova, M., Maxamatov, U., Xaitov, X., Yakubov, S., & Ibragimov, U. (2025). SOG ‘LOM TURMUSH TARZINI TASHKIL ETISHNI DOLZARB MUAMMOLARI VA ULARNING YECHIMLARI. SCIENTIFIC ASPECTS AND TRENDS IN THE FIELD OF SCIENTIFIC RESEARCH, 3(33), 57-61. 16. Raxmatillayevich, K. R. (2024). STUDYING SCHOOL NUTRITION IN THE FERGANA REGION. The latest news and research in education, 1(3), 11-13. 17. Норматова, Ш. А., Ашурова, М. Д., Эрматова, Г. А., Хожиматов, Х. О., Султонов, Г. Н., & Болтабоев, У. А. (2014). Актуальные проблемы экологии и здоровья населения в Узбекистане. Актуальные проблемы гуманитарных и естественных наук, (5-2), 208-211. 18. Akhunjonova, H. A., Makhamatov, U. S., Saydullayeva, K. M., Khojimatov, K. O., Teshaboyev, U. A., Turgunbayev, F. A., ... & MILK, B. (2022). Its Importance for The Health of the Child and Mother. Journal of clinical and preventive medicine, 2, 61-64. 19. Normatova, S. A., Ashurova, M. D., Ermatova, G. A., Khozhimatov, K. O., Sultonov, G. N., & Boltaboev, U. A. (2014). Current problems of ecology and public health in Uzbekistan. Current Problems of Humanities and Natural Sciences, (5-2), 208-211. 20. Хожиматов, Х. О. (2014). Туберкулёз как глобальная медико-социальная проблема (краткий литературный обзор). Актуальные проблемы гуманитарных и естественных наук, (5-2), 211-213. 21. Ahmadovna, E. G., & Odilovich, H. K. (2016). Influence factors of the environment on the state of health of the population at the regional level. European science review, (3-4), 88-89. 22. Akhunjonova, H. A., Makhamatov, U. S., Saydullayeva, K. M., Khojimatov, K. O., Teshaboyev, U. A., Turgunbayev, F. A., ... & MILK, B. (2022). Its Importance for The Health of the Child and Mother. Journal of clinical and preventive medicine, 2, 61-64. 23. Ashurova, M. D., Maxamatov, U. S., Teshaboyev, U. A., & Saydullayeva, K. M. (2023). Negative Consequences of Poor and Irregular Diet and Recommendations for Healthy Diet. Ethiopian International Journal of Multidisciplinary Research, 10(11), 509-512. 24. Режапов, А. А., Пакирдинов, А. Б., Сайдуллаева, К. М., Фозилов, Ф. А., Абдурахманов, А. А., Насритдинова, Н. Б., & Абдурашидов, Д. А. (2021). ПОКАЗАТЕЛИ ПЕРЕКИСНОГО ОКИСЛЕНИЯ ЛИПИДОВ В КРОВИ БОЛЬНЫХ Oktabr, 2025-Yil 68 АТОПИЧЕСКИМ ДЕРМАТИТОМ НА ФОНЕ ЛАЗЕРНОЙ ТЕРАПИИ. Экономика и социум, (1-2 (80)), 353-359. 25. Ashurova, M. D., Makhamatov, U. S., Saydullaeva, K. M., Valiyev, A. L., & Isroilov, F. I. (2023). Determining the health of children and adolescents. In BIO Web of Conferences (Vol. 65, p. 05029). EDP Sciences. 26. Ashurova, M. D. (2023). THE PLACE AND ROLE OF HEALTHY AND HIGHQUALITY NUTRITION IN STUDENTS'MASTERY OF EDUCATIONAL ACTIVITIES. Ethiopian International Journal of Multidisciplinary Research, 10(11), 506-508.