UTICAJ EKSPLOATACIJE ŠLJUNKA I PESKA NA REŽIM POVRŠINSKIH I PODZEMNIH VODA

Voda i sanitarna tehnika LV(3) 1-10 (2025) IZVOD Najgušće naseljene oblasti su obale reka. Razloga za ovo ima više, to su: prisustvo dovoljnih količina voda (površinskih i podzemnih) za vodosnabdevanje stanovništva i industrije, poljoprivrednu proizvodnju (zemljište visokog kvaliteta), građevinski materijal (pesak i šljunak), itd. Zakonito i kontrolisano korišćenje pomenutih prirodnih resursa reke i njenih obala ne bi trebalo da ima negativan uticaj ni na jedan od navedenih resursa. Međutim, nekontrolisana upotreba pesticida i đubriva zarad veće poljoprivredne proizvodnje, značajno utiče na kvalitet podzemnih voda, a nekontrolisana i nelegalna eksploatacija šljunka i peska može imati negativne posledice po vodosnabdevanje i navodnjavanje poljoprivrednog zemljišta. Primera za to ima mnogo i u svetu i kod nas. Jedan od primer je nekontrolisana i nelegalna eksploatacija šljunka i peska na području Ljubičevskog mosta, gde je 1990-ih godina korito Velike Morave produbljeno za 3 metra. To je uticalo na smanjenje rezervi podzemnih voda na ovom delu i pogoršanje njihovog kvaliteta. Posmatrajući reku Drinu, koja u svom donjem delu predstavlja državnu granicu između Republike Srbije (RS) i Bosne i Hercegovine (BiH), nekontrolisana eksploatacija šljunka i peska dovela je do urušavanja njenih obala, pomeranja rečnog toka, a samim tim i izmeštanja rečnog korita, zbog čega su delovi RS sada na levoj obali reke i obrnuto. O ovome, kao i o drugim negativnim uticajima nelegalne i nekontrolisane eksploatacije šljunka i peska je detaljnije izloženo u radu. Ključne reči: eksploatacija šljunka i peska, režim voda, podzemne vode, vodosnabdevanje ABSTRACT The most densely populated areas are river banks. There are several reasons for this, including: the presence of sufficient quantities of water (surface and groundwater) for water supply and industry, agricultural production (high-quality soil), construction materials (sand and gravel), etc. Legal and controlled use of the aforementioned natural resources of the river and its banks should not have a negative impact on any of the natural resources. However, uncontrolled use of pesticides and fertilizers for the sake of increased agricultural production significantly affects the quality of groundwater, and uncontrolled and illegal exploitation of gravel and sand can have negative consequences for water supply and irrigation of agricultural land. There are many examples of this both in the world and in Serbia. One example is the uncontrolled and illegal exploitation of gravel and sand in the area of Ljubičevski Most, where in the 1990s the bed of the Velika Morava was deepened by 3 meters. This led to a decrease in groundwater reserves in this area and a deterioration in their quality. The Drina River, in its lower part represents the state border between the Republic of Serbia (RS) and Bosnia and Herzegovina (B&H), where uncontrolled exploitation of gravel and sand has led to the collapse of its banks, the deviation of the river flow, and therefore the displacement of the riverbed, which is why parts of the RS are now on the left bank of the river and vice versa. This, as well as other negative impacts of illegal and uncontrolled exploitation of gravel and sand, are discussed in more detail in the paper. Keywords: gravel and sand exploitation, water regime, groundwater, water supply UTICAJ EKSPLOATACIJE ŠLJUNKA I PESKA NA REŽIM POVRŠINSKIH I PODZEMNIH VODA IMPACT OF GRAVEL AND SAND EXPLOITATION ON SURFACE AND GROUNDWATER REGIME Naučni rad UDK: https://zenodo.org/badge/DOI/ Vesna Ristić Vakanjac1, Milan Kresojević2, Dušan Polomčić1, Boris Vakanjac3, Jugoslav Nikolić4 1 Univerzitet u Beogradu, Rudarsko-geološki fakultet, Đušina 7, Beograd e-mail: [email protected] 2 Univerzitet odbrane, Vojna akademija, Veljka Likuća Kurjaka 33, Beograd 3 Vojnogeografski institut “General Stevan Bošković, Mije Kovačevića 5, Beograd 4 Republički hidrometeorološki zavod Srbije, Kneza Višeslava 66, Beograd Vesna RISTIĆ VAKANJAC, Milan KRESOJEVIĆ, Dušan POLOMČIĆ, Boris VAKANJAC, Jugoslav NIKOLIĆ 2 VODA I SANITARNA TEHNIKA 1. UVOD Kako su naseobine od samog početka ljudske civilizacije pa do danas, uglavnom vezane za obale reka, praćenje režima površinskih tokova (radi vodosnabdevanja, navodnjavanja, odvodnjavanja, odbrane od poplava, rečnog saobraćaja), režima rečnih sedimenata (za potrebe građevinarstva), zatim za potrebe vodosnabdevanja i navodnjavanja, utvrđivanje veza površinskih i podzemnih voda kao i režim podzemnih voda, kvalitet površinskih i podzemnih voda i mnogi drugi aspekti, bili su predmet istraživanja mnogih istraživača. Tako na primer, Wrzesiński i Sobkowiak (2020) analizirali su uticaj prirodnih i antropogenih faktora na promenu režima voda reke Visle (Poljska) i to za potrebe upravljanja vodnim resursima kao i hidrološkim prognozama. Sličnom tematikom bavili su se i Abebe sa koautorima (Abebe i sar., 2020), stim da su prikazani rezultati do kojih su došli istraživanjem režima reke Gumara (Etiopija). Rempel i Church (2009) daju na primeru Fraser reke (Kanada) uticaj eksploatacije šljunka na životnu sredinu. Veliki broj autora se bavio i prisustvom potencijalno toksičnih elemenata u sedimentima reka i njihovim poreklom (Aguilar Pesantes i sar., 2019; Liu i sar., 2019). Već je rečeno da su aluvijoni većih reka oduvek imali i imaju najpovoljnije uslove za život. Danas u ovim delovima smeštena je većina velikih gradova u svetu. Glavni razlozi za ovo su: značajne rezerve podzemnih voda koje su formirane u okviru intergranularne sredine i koje su uglavnom u dobroj hidrauličkoj vezi sa površinskim tokovima, omogućuju na lak način rešavanje problema vodosnabdevanja; visokokvalitetno zemljište i prisutne podzemne vode omogućuju intenzivnu poljoprivrednu proizvodnju; prisustvo značajnih rezervi peska i šljunka na obalama reka su velika podrška građevinarstvu; sam površinski tok pruža mogućnost uspostavljanja rečnog saobraćaja, odnosno povezivanje uzvodnih i nizvodnih delova sliva. Legalno i kontrolisano korišćenje pomenutih prirodnih potencijala reke i njenih obala ne bi trebalo da ima negativnog uticaja na bilo koji pomenut resurs. Međutim, nekontrolisano korišćenje pesticida i đubriva radi što veće poljoprivredne proizvodnje ima značajnog uticaja na kvalitet podzemnih voda, zatim, nekontrolisana a u nekim slučajevima i nelegalna eksploatacija šljunka i peska može imati krajnje negativne posledice po vodosnabdevanje kao i navodnjavanje poljoprivrednih površina. Habersack i sar. (2019) ukazuju da socioekonomski razvoj je za posledicu imao promene režima proticaja reka ali i promenu režima rečnih sedimenata. Po ovim autorima identifikovani su ključni pokretači ovih promena. To su: zaštita od poplava, hidroenergija, plovidba, vodosnabdevanje, korišćenje zemljišta (poljoprivreda i urbanizacija), jaružanje, kao i klimatske promene i ekologija koji su svrstani u dodatne uslove. Navode da hidrotehnički objekti koji se svrstavaju u poprečne strukture utiču na prekid kontinutiteta sedimenata, dok bočni kanali i nasipi ometaju bočnu razmenu sedimenata. Sam prekid kontinuiteta transporta sedimenata dovodi do njihovog disbalansa, odnosno nedostatka sedimenata nizvodno od barijeta. Rezultati projekta DanubeSediment ukazali su da u nekim delovima sliva Dunava (obuhvatajući i pritoke ove reke) količine bagerovanja sedimenata su premašile dotok sedimenata. Kao zaključak navode da je ukupan unos suspendovanog sedimenta u delti Dunava smanjen za više od 60% u odnosu na ranije količine (od 4060 MT/god ova vrednost je pala na 15-20 Mt/god (Habersack i sar., 2019). U vezi sa pomenutim 2024. godine započet je projekat DanubeSediment_Q2 (Interreg Danube Region project) u okviru koga je uključeno 14 partnera iz 10 podunavskih zemalja. Projekat je trajanja 3 godine i ima za cilj da poboljša upravljanje količinama i kvalitetom sedimenata u slivu reke Dunav. Jedna od očekivanih rezultata projekta su konkretna rešenja u zavisnosti od identifikovanih problema vezana za transport sedimenata a koje bi trebala Međunarodna komisija za zaštitu reke Dunav (ICPDR) da usvoji u sledećem Planu upravljanja rizikom od poplava (https://interreg-danube.eu/ projects/danubesediment-q2). Generalno u svetu kao i kod nas, jedan od mera za potrebe sprečavanja poplava je regulacija korita reka, gde spada i uklanjanje rečnog nanosa. Stim u vezi, u Srbiji, podvučeno kroz regulaciju korta reka se većini zahteva za dobijanje dozvola za bagerovanje rečnih sedimenata slučajeva izdaje dozvola za rad. Međutim, problem je kad ova eksploatacija postane nekontrolisana a u nekim slučajevima i nelegalna. U ovo radu su data dva primera gde je nelegalna i nekontrolisana eksploatacija šljunka i peska imala dalekosežne posledice, na prvom mestu za vodosnabdevanje. 2. METODOLOGIJA Za potrebe istraživanja uticaja prirodnih i antropogenih faktora (eksploatacije šljunka i peska sa obala i iz samog korita reke) na režim površinskih i podzemnih voda, prikupljeni su svi istorijski podaci o kotama vodnog ogledala reke Velike Morave u profilu Ljubičevski most, i to za period od kada br. 3 • jul-septembar • god. LV 3 je uspostavljen monitoring (1923. godine), kao i podaci o nivoima podzemnih voda osmotrenih u pijezometrima postavljenih upravno na rečno korito Velike Morave. Monitoring vodostaja Velike Morave vršen je svakodnevno (od 1923.-1960. godine uz pomoć vodomerne letve, a od 1960. do danas limnigrafom), dok se praćenje režima podzemnih voda vrši pomoću merača nivoa svakih 5 ili 10 dana. Monitoring podzemnih voda u ovom delu je uspostavljen 1977. i 1978. godine, zatim 1987. i 1988. godine je pogušćena postojeća mreža osmatračkih objekata (pijezometara), dok su tokom 2002. godine instalirani automatski nivomeri za kontinuirano praćenje podzemnih voda. U tabeli 1 date su osnovne informacije pomenute hidrološke stanice i pijezometara kojima se prati nivo podzemnih voda u profilu koji je upravno postavljen na vodomerni profil. Na slici 1 dat je prostorni položaj vodomernog profila Ljubičevski most kao i pijezometara čije vremenske serije kota nivoa podzemnih voda su analizirane u ovom radu. Pored Velike Morave, u radu je dat prikaz eksplaotacije peska i šljunka sa obala reke Drine. Istraživanja su izvršena za potrebe projekta Mudro korišćenje i zaštita prirodnih resursa u prekograničnom području Srbija - Bosna i Hercegovina (Grupa autora, 2014), a rezultati do kojih se došlo biće prikazani u ovom radu. Ovde napominjemo da su za donji sliv Velike Morave izvršene kvantitativne analize dok je problem eksploatacije peska i šljunka sa obala reke Drine kao i i njenog korita analiziran kvalitativno. 3. REZULTATI I DISKUSIJA Na osnovu podataka preuzetih od RHMZ-a, a koji se tiču kota nivoa Velike Morave osmotrenih u profilu Ljubičevski most (slika 1), konstruisan je nivogram za ukupni osmatrački period (slika 2) i hidrogram (slika 3) za period 1952-2018. godine, dok je na slici 4 data integralna kriva modulnih odstupanja srednjegodišnjih proticaja Velike Morave. Na osnovu kota nivoa podzemnih voda osmotrenih u analiziranim pijezometrima urađeni su i uporedni dijagrami promene nivoa podzemnih voda i voda Velike Morave i to na slici 5 za levu dolinsku stranu i na slici 6 za desnu dolinsku stranu (period 1977-2018. godina). Slika 1. Prostorni položaj razmatranih pijezometara i vodomerne stanice Ljubičevski most (Kresojević i sar., 2024) Figure 1. Spatial location of the considered piezometers and the Ljubičevski most water meter station (Kresojević et al., 2024) 4 VODA I SANITARNA TEHNIKA 0 100 200 300 400 500 600 1952 1956 1960 1964 1968 1972 1976 1980 1984 1988 1992 1996 2000 2004 2008 2012 2016 Srednjegodišnji proticaji Q (m3/s) -4 -2 0 2 4 6 8 10 12 odulna odstupanja srednjegodišnjih proticaja proticaj Q K 68 70 72 74 76 78 80 82 1952 1955 1958 1961 1964 1967 1970 1973 1976 1979 1982 1985 1988 1991 1994 1997 2000 2003 2006 2009 2012 2015 2018 kota vodnog ogledala Z (mnm) Slika 4. Bar dijagram srednjegodišnjih proticaja i integralna kriva modulnih odstupanja reke Velike Morave v.s. Ljubičevski most Figure 4. Bar diagram of the mean annual discharges and the integral curve of the modular deviations of the Velika Morava river g.s. Ljubičevski most Slika 3. Hidrogram Velike Morave v.s. Ljubičevski most period 1952.-2018. godina Figure 3. Hydrograph of the Velika Morava, g.s. Ljubičevski most period 1952-2018 0 500 1000 1500 2000 2500 3000 1952 1955 1958 1961 1964 1967 1970 1973 1976 1979 1982 1985 1988 1991 1994 1997 2000 2003 2006 2009 2012 2015 2018 proticaj Q (m 3 /s) Slika 2. Nivogram kota vodnog ogledala Velike Morave registrovanih u profilu Ljubičevski most Z (mnm), period 1952.-2018. godina, (Mladenović i sar., 2022) modifikovano Figure 2. Diagram of the Velika Morava water level registered in the g.s. Ljubičevski Most, Z (masl), period 1952-2018, (Mladenović et al., 2022) modified br. 3 • jul-septembar • god. LV 5 Tabela 1. Osnovni podaci hidrološke stanice Ljubičevski Most i razmatranih pijezometara (podaci preuzeti od RHMZ-a) Table 1. Basic data of the Ljubičevski Most hydrological station and the considered piezometers (data taken from the RHMZ) RB stanica reka godina osnivanja kota „0” (mnv) udaljenost od ušća (km) površina sliva (km2) 1Ljubičevski most V. Morava 1923 73.42 21.75 37320 RB pijezometar godina osnivanja udaljenje od reke (km) x koordinata y koordianta kota „0” (mnv) dubina konstrukcije (m) 11NP904A 1. 04. 1988. 0,91 4936914 7509794 79,81 16 21NP974 1. 08. 1977. 1,54 4934636 7506681 78,72 9,2 31NP901A 1. 07. 1987. 0,2* 4933941 7505427 78,37 14,1 41NP973 1. 01. 1978. 0,03 4937900 7510950 80,45 9,2 51NP908A 1. 07. 1987. 1,16 4938752 7511669 78,18 13,73 61NP909A 1. 07. 1987. 2,01 4939200 7512475 78,06 11,05 71NP910A 1. 07. 1987. 2,83 4939725 7513050 77,75 11,21 Napomena: * - udaljenje se odnosi na reku Jezavu, redni brojevi od 1-3 se odnose na pijezometre koji se nalaze na levoj obali, preostali pijezometri (RB 4-7) se nalaze na desnoj obali Velike Morave Na osnovu priloženog nivograma apsolutnih kota vodnih ogledala Velike Morave (slika 2), može se konstatovati da se u periodu od 1952. do zaključno sa 2018. godinom jasno izdvajaju tri perioda u kojima je došlo do produbljivanja rečnog korita Velike Morave, na v.s. Ljubičevski most. To su: prvi period od 1958.- 1968. godine, drugi period od 1981.-1982. i treći tokom devedesetih godina prošlog veka (1989.-2000. godine). Uzrok produbljenja korita u iznosu od oko 1 m tokom prvog perioda (1958-1968. godina) je najverovatnije prirodnog porekla, odnosno nastao je kao posledica poplavnih talasa od kojih 4 koja su zabeležena u ovom periodu su istorijski apsolutni maksimumi (21. februara 1955. godine zabeleženo je 2210 m3/s, 3. maja 1958. godine 2400 m3/s, 21. februara 1963. godine 2530 m3/s i rekordnih 2670 m 3 /s zabeleženo je 16. maja 1965. godine). Generalno, do 1981. godine imamo pozitivni priraštaj integralne krive modulnih odstupanja što ukazuje da I izdvojeni period pripada vlažnom periodu (slika 4). Drugi izdvojeni period se javlja početkom 80-tih godina prošlog veka kada je došlo do produbljivanja korita Velike Morave u profilu Ljubičevski most za još jedan metar. Razlog ovome je izmeštanje korita Velike Morave u delu gde se nalazio prvobitni vodomerni profil Bagrdan. Do ovog izmeštanja je došlo tokom 1980. i 1981. godine a razlog je izgradnja deonice auto-puta E75 Batočina – Ćuprija koja je puštena 1982. godine. Ovo produbljivanje korita može se zapaziti i na profilima Žabarski most, odnosno Bagrdan (Mladenović i sar., 2022). Treće, ujedno i najizraženije sniženje nivoa Velike Morave zabeleženo na nivogramu Ljubičevski most a koje je izazvano produbljivanjem korita ove reke, vezano je za duži period, trajanja nešto malo preko 10 godina (od 1989. do 2000.). Ovo sniženje korita Velike Morave u profilu Ljubičevski most svakako da nije posledica prirodnih pojava iz razloga što ovaj period generalno pripada sušnom periodu, srednje godišnji proticaji su uglavnom ispod srednjevišegodišnje vrednosti (vidi sliku 3 i 4). Ovo produbljenje je rezultat antropogenog faktora, odnosno aktiviranja intenzivnije eksploatacije peska i šljunka u ovom delu. Sve je ovo svakako imalo uticaja na intenziviranje nelegalne i nekontrolisane eksploatacije šljunka i peska što je dovelo do produbljivanja korita Velike Morave u ovom delu za još 3 m. Dakle, u periodu od 1958.-2000. godine u profilu Ljubičevski most došlo je do produbljivanja korita pa samim tim i sniženja nivoa reke Velike Morave u iznosu od oko 5 m. 6 VODA I SANITARNA TEHNIKA Iz razloga što postoji dobra hidraulička veza između podzemnih voda aluvijona Velike Morave i same reke, produbljivanje korita Velike Morave je imalo za posledicu sniženje i nivoa podzemnih voda, što se jasno vidi i na slici5, na osnovu koje se može zaključiti da što je pijezometar bliže postavljen reci, uticaj nivoa reke na nivo podzemnih voda je izraženiji. Pijezometar 1NP973, koji se nalazi na svega 30 m udaljenja od reke, čija kota dna iznosi 71,25 mnm, nakon 2000. godine, zbog produbljenja korita Velike Morave, gubi svoju funkciju tokom malih voda. Tačnije, tokom malih voda, iz razloga što je kota vodnog ogledala Velike Morave niža od 71 mnm, pijezometar je ostajao suv. Voda u ovom pijezometru je bila samo tokom srednjih, odnosno tokom velikih voda. Iz ovog razloga je 2015. godine ovaj pijezometar stavljen van funkcije. Kod sledećeg pijezometra 1NP908A koji se nalazi na udaljenju od 1,16 km, kao i 1NP909A na udaljenju od 2,01 km, i pijezometra 1NP910A na udaljenju od 2,83 km od reke, tokom 90-tih godina prošlog veka takođe je jasno izražen trend opadanja nivoa podzemnih voda u ovom delu koje se sa početkom ovog veka zaustavilo i kreće se uglavnom u dijapazonu od 69 mnm pa do 71mnm. Ono što je interesantno do 2000. godine kote nivoa podzemnih voda najbližeg pijezometra (1NP908A) su bile najviše a sa udaljenjem od reke kote su opadale i bile su sa manje izraženim pikovima tokom velikih voda reke. Od 2000. godine ovo je promenjeno, odnosno kote podzemnih voda kod najudaljenijeg pijezometra su hipsometrijski više od kota pijezometara koje se nalaze bliže reci. Dakle, produbljenje korita Velike Morave imalo je uticaja i na a b 69 71 73 75 77 79 81 1977 1979 1981 1983 1985 1987 1989 1991 1993 1995 1997 1999 2001 2003 2005 2007 2009 2011 2013 2015 2017 kota nivoa podzemnih voda i reke V. Morave Z (mnm) Ljubicevski most 1NP904A 1NP974 1NP901A 67 69 71 73 75 77 79 1977 1979 1981 1983 1985 1987 1989 1991 1993 1995 1997 1999 2001 2003 2005 2007 2009 2011 2013 2015 2017 apsolutne kote nivoa vodnih ogledala Z (mnm) Ljubičevski most 1NP973 1NP908A 1NP909A 1NP910A Slika 5. Uporedni dijagrami apsolutnih kota nivoa Velike Morave, v.s Ljubičevski most i pijezometara, osmatrački period od 1977-2018. godine, a - leva obala, b - desna obala, (Mladenović i sar., 2023) modifikovano Figure 5. Comparative diagrams of the Velika Morava river water level, g.s. Ljubičevski Most and in piezometers, observation period 1977-2018, a - the left bank, b - the right bank, (Mladenović et al., 2023) modified br. 3 • jul-septembar • god. LV 7 promenu smerova kretanja podzemnih voda u ovom delu (desna obala Velike Morave). Što se tiče leve obale (slika 5 levo), javlja se slična situacija sa nivoima podzemnih voda registrovanih u pijezometrima koji su postavljeni upravno na rečno korito Velike Morave u profilu Ljubičevski most. U okviru razmatranih pijezometara 1NP904A i 1NP974, primetno je opadanje nivoa u iznosi oko 2 m (period od 1977 - 2018. godina). Najizraženije sniženje nivoa podzemnih voda je zabeleženo u pijezometru 1NP904A koji je i najbliži reci i nalazi se na 910 m udaljenosti od reke. Nivo vode u pijezometru 1NP904A do 2000. godine je uvek bio ispod nivoa Velike Morave, tako da u ovom periodu prihranjivanje podzemnih voda je tokom cele godine bilo na račun voda Velike Morave. Nakon 2000. godine, tokom malih, a kasnije i srednjih voda, smer kretanja podzemnih voda u ovom delu godine se menja, pa dolazi do prihranjivanja reke na račun podzemnih voda. Razlog ovome je reka Jezava koja paralelno teče sa Velikom Moravom, nalazi se na njenoj levoj dolinskoj strani i udaljena je oko 6 km od Velike Morave. Pre produbljivanja reke Morave, podzemne vode u ovom delu su se prihranjivale tokom velikih voda na račun Velike Morave (slika 5 levo). Kote nivoa podzemnih voda tokom poplavnih talasa Velike Morave su uvek bile ispod kota vodnog ogledala Velike Morave. Nakon 2000. godine, odnosno nakon produbljivanja korita Velike Morave, kote nivoa podzemnih voda u delu gde se nalaze pijezometri 1NP974 i 1NP901A ukazuju na to da podzemne vode prihranjuju skoro tokom cele godine reku Veliku Moravu, odnosno smer kretanja voda je od reke Jezave ka Velikoj Moravi. Takođe, gradijenti podzemnih voda između ova dva pijezometra su veći, tako da je i brzina kretanja podzemnih voda u ovom delu sada veća u odnosu na period pre 1990. godine. U izuzetno ekstremnim poplavnim talasima, Velika Morava i dalje u kratkom vremenskom periodu vrši prihranjivanje podzemnih voda (slika 5 levo). Ovde, na žalost se mora istaći da osmatranja na reci Jezavi do sada nisu vršena, tako da ne postoje podaci o nivoima ove reke. Ovo sniženje je donelo sa sobom niz izuzetno negativnih posledica od kojih su najznačajnije: 1. Obližnji gradovi (npr. Požarevac) vrše vodosnabdevanje stanovništva na račun podzemnih voda koje su u hidrauličkoj vezi sa Velikom Moravom. Sniženjem nivoa podzemnih voda uticalo je na rezerve podzemnih voda, a bunari koji se koriste za vodosnabdevanje više nemaju one kapacitete koje su imali pre 90-tih godina prošlog veka (Popović i sar., 2016). 2. Već je rečeno na početku rada da je ovaj deo izuzetno naseljen ali i da se vrši intenzivna poljoprivredna proizvodnja zbog visokog kvaliteta zemljišta u dolini Velike Morave i Drine. Nakon 2000. godine, zbog sniženja nivoa podzemnih voda, mnogi plitki bunari u ovom delu, koji su se koristili za navodnjavanje poljoprivrednih površina su ostali suvi, pa je iz preostalih dubljih bunara vršena povećana eksploatacija da bi nadomestili nedostatak vode koja je uzimana iz bunara koji su u međuvremenu presušili. Ovo je dodatno snižavalo nivo podzemnih voda, što je imalo još negativniji uticaj na izvorišta koja se nalaze u blizinama ovih bunara (Popović i sar., 2016). 3. Korišćenje pesticida, insekticida i veštačkih đubriva u priobalju Velike Morave i Drine su oduvek imala uticaja na kvalitet podzemnih voda. Međutim, koncentracije zagađujućih komponenti u podzemnim vodama nisu prelazile granicu MDK. Sniženje nivoa podzemnih voda uticalo je na to da su raspoložive rezerve podzemnih voda znatno manje. Kao posledica ovoga, iako sadržaj npr. nitrata u zemljištu nije povećan, zbog smanjenh rezervi podzemnih voda, koncentracije nitrata u podzemnim vodama su znatno skočile (iznad MDK) što je dovelo i do zatvaranja pojedinih izvorišta koja su se koristila za vodosnabdevanje pojedinih naselja u ovom delu Srbije. Na ovo je je svakako uticao i promenjen smer kretanja podzemnih voda. Preciznije, izvorište „Ključ” je 2006. godine moralo da bude isključeno iz sistema požarevačkog vodovoda zbog povećane koncentracije nitrata u podzemnim vodama, dok izvorište „Trnovče” (za vodosnabdevanje Velike Plane i Smederevske Palanke) radi sa smanjenim eksploatacionim kapacitetom (Popović i sar., 2016; Stepanović i sar., 2022). 4. Sniženje od oko 3 m u profilu Ljubičevski most koje nije zapaženo na uzvodnim profilima je povećalo gradijetne tako da je prisutna povećana regresiona erozija u pojedinim uzvodim deonicama Velike Morave, što izaziva dalje produbljivanje korita i na uzvodnim deonicama. 5. Pojedini vozači koji sa kopova odvoze šljunak i pesak, da bi imali veću dobit u povratku pune svoje kamione otpadom koji odlažu u napuštene devastirane oblasti. Na ovaj način napušteni otvoreni kopovi postaju divlje deponije što ima dodatnog negativnog uticaja na kvalitet podzemnih voda. 6. Migracija stanovništva iz ovih delova ka Beogradu uticala je na to da se deo poljoprivrednog zemljišta više ne obrađuje. Ovo zemljište se otkupljuje po povoljnim cenama, površinski sloj se prodaje kao visoko kvalitetna zemlja za uzgoj cveća, a nakon toga se vrši eksploatacija peska i šljunka. Na ovaj način se vrši dalja devastacija zemljišta. 8 VODA I SANITARNA TEHNIKA 7. Pored pomenutog, mogu se spomenuti i mnoge druge negativne posledice a to je napuštena mehanizacija, otvorene vodene površine (bare i močvare) koje su legla komaraca i glodara, devastirano područje napušta biocenoza koja je tu imala svoje stanište, itd. Pored Velike Morave, na obalama reke Drine kao i iz njenog samog korita, vrši se takođe eksploatacija rečnog materijala. Debljina nanosa peska i šljunka koje je istaložila reka Drina se kreće uglavnom od 2 do 10 m (Mandić i sar., 2017; Vakanjac i sar., 2014), a nakon izgradnje hiroelektrana Zvornik, Bajina Bašta i Višegrad, ovaj resurs postaje neobnovljiv u ovom delu reke Drine. Iz tog razloga potrebno je na godišnjem nivou raditi planove eksploatacije šljunka i peska koje moraju uzimati u obzir da prekomerno rudarenje, iznad zapremina koje reka može da isporuči, predstavlja eksploataciju neobnovljivih resursa. Međutim, bagerovanje je često, na žalost nasumična, obavlja se na proizvoljnim lokacijama i u nedefinisanim uslovima. Sve ovo prate posledice koje dovode do reaktivacije napuštenih rukavaca (starača) reke ukoliko se vrši iskopavanje peska i šljunka u ovom delu. Da ne bi došlo do ovoga potrebno je jasno definisati lokacije eksploatacije i zapremine materijala koji se može iskopavati. 1. Duž toka reke Drine na potezu od Prnjavora do njenog ušća, iskopavanje ovog resursa se obavlja na obe njene obale (slika 6). Dakle, mora se uspostaviti međugranična saradnja po ovom pitanju, jer sve ovo ima za posledicu da dolazi do promene toka reke Drine koja u ovom delu predstavlja državnu granicu. Dalje, menjajući svoj tok, Drina svake godine erodira oko 200 hektara zemlje, uglavnom plodne oranice, na teritoriji sela Lozničko Polje, Vidića Mala, Jelav, Lešnica, Novo Selo, Prnjavor, Badovinci, Salaš Crnobarski i Crna Bara. 2. Izmeštanje korita Drine ima za posledicu da se delovi teritorije RS sada nalaze na levoj obali i obrnuto, delovi teritorije Bosne i Hercegovina sada se nalaze na desnoj dolinskoj strani ove reke (slika 6). 3. Teški kamioni oštećuju postojeću putnu infrastrukturu unutar opština. Ukoliko je eksploatacija šljunka i peska nelegalna, nije moguće naplatiti takse ili dobiti nadoknadu koja bi mogla delom koristiti za popravku uništene ili oštećene putne mreže. 4. Tokom perioda poplavnih talasa kada dolazi do izlivanja Drine u oblast inundacije, ili tokom intenzivnih padavina, goriva, motorno ulje i druge organske otpadne materije koje se nalaze u delovima postojećih ili napuštenih šljunkara se lako infiltriraju i utiču na kvalitet podzemnih voda koje se u velikoj meri koriste za snabdevanje pijaćom vodom ili navodnjavanje poljoprivrednog zemljišta. 5. Napuštena mesta gde je vršena eksploatacija kao i ostavljena rashodovana mehanizacija predstavlja dodatno ruglo kod već opustošenog zemljišta. 6. Nakon prolaska poplavnog talasa, deo vode ostaje zarobljen u napuštenim depresijama što stvara idealne uslove za razmnožavanje komaraca, dok veliki broj močvara, bara i bazena na napuštenim rudarskim lokacijama predstavlja pretnju prolaznicima, posebno deci bez pratnje odraslih. Slika 6. Prikaz dela donjeg sliva reke Drine, levo: satelitski snimak iz 2013. godine (Raster basis Google Earth 092013 © Image 2025 CNES/Airbus), desno: satelitski snimak iz 2024. god. (Raster basis Google Earth 072024 © Image 2025 Airbus) Figure 6. View of part of the lower Drina river basin, left: satellite image from 2013 (Raster basis Google Earth 092013 © Image 2025 CNES/Airbus), right: satellite image from 2024 (Raster basis Google Earth 072024 © Image 2025 Airbus) br. 3 • jul-septembar • god. LV 9 7. Iskopavanje šljunka vodi direktno do uništavanja staništa i posledično do ogromnog gubitka biodiverziteta, posebno retkih i ugroženih vrsta. Pored toga, degradirana priobalna staništa rezultiraju gubitkom ili opadanjem produktivnosti ekosistema (npr. ribarstvo), kao i gubitak rekreativnog potencijala. 8. Uništenje priobalne zone utiče na biocenozu i izaziva migraciju (neke vrste napuštaju svoja staništa dok druge se razvijaju). Prema nalazima ekologa, u većini devastiranih područja postojeća flora i fauna potpuno je uništena. 9. Napuštena rudarska mesta često postaju divlje deponije, gde završava raznovrstan otpad. 10. Rudarske operacije su uglavnom agresivne prema prirodnoj sredini, a najveći problem se što se se lokacije rudarskih aktivnosti nakon prestanka rudarenja ne rekultivišu. Na kraju treba napomenuti da se rudarenje ne može zaustaviti i to nije bio cilj ovog istraživanja. Međutim, rudari, državna i lokalne uprave, treba da odrede meru dozvoljene eksploatacije, ulože napore da zaštite životnu sredinu i unaprede kvalitet života lokalnog stanovništva. 4. ZAKLJUČAK U radu je obrađena problematika uticaja eksploatacije peska i šljunka na režim površinskih i podzemnih voda. Kao primer su analizirane Velika Morava čiji sliv obuhvata oko 42 % ukupne teritorije Republike Srbije, i kao takva predstavlja njenu najveću reku, i reka Drina koja predstavlja državnu granicu RS i BiH. Ono što je evidentno je to da je u delu gde se nalazi vodomerni profil Ljubičevski most došlo do sliženja u iznosu od 1 m zbog izmeštanja korita Velike Morave a kasnije još 3-4 metra nekontrolisanom eksloatacijom šljunka i peska, dakle do produbljivanja korita Velike Morave u ovom delu je iznosilo oko 5 m (period 1980-2000. godina). Posledica ovoga dovela je i do sniženja nivoa podzemnih voda. Ovo sniženje je u nekim delovima toliko da su pojedini osmatrački objekti (pijezometri) ostajali suvi tokom većeg dela godine. Smer kretanja kao i sam režim podzemnih voda je promenjen. Prihranjivanje podzemnih voda u ovom delu bilo uglavnom na račun Velike Morave dok nakon produbljenja korita Velike Morave, smer kretanja podzemnih voda je promenjen tokom većeg dela godine, odnosno sada podzemne vode prihranjuju reku. Danas, samo tokom velikih voda Velika Morava ima i dalje uticaja na podzemne vode i vrši njihovo prihranjivanje. I na kraju navodimo da eksploatacija šljunka i peska radi regulacije korita reka se ne može zaustaviti, i ne treba, ali je potrebno da se vrši u kontrolisanim uslovima da ne bi došlo do posledica koje su navedene u ovom radu. REFERENCE 1. Abebe W. B., Tilahun S. A., Moges M. M., Wondie A., Derseh M. G., Nigatu T. A., Mhiret, D. A., Steenhuis T. S., Camp M. V., Walraevens K., McClain M. E., (2020). Hydrological Foundation as a Basis for a Holistic Environmental Flow Assessment of Tropical Highland Rivers in Ethiopia. Water, 12, 547. 2. Aguilar Pesantes A., Peña Carpio E., Vitvar T., Mahamud López M., Menéndez-Aguado J. M. (2019). A Multi-Index Analysis Approach to Heavy Metal Pollution Assessment in River Sediments in the Ponce Enríquez Area, Ecuador. Water, 11, 590. 3. Grupa autora, (2014). Studija o održivom korišćenju i zaštiti prirodnih resursa u prekograničnom području Srbija - Bosna i Hercegovina, - Bogatić, COOR - Centar za okolišno održivi razvoj i UNECO. 4. Habersack H., Baranya S., Holubova K., Vartolomei F., Skiba H., Schwarz U., Krapesch M., Gmeiner Ph., Haimann M. (2019). Sediment Manual for Stakeholders. Output 6.2 of the Interreg Danube Trans national Project DanubeSediment co-funded by the European Commission, Vienna. 5. https://interreg-danube.eu/projects/danubesediment-q2 6. Kresojević M., Ristić Vakanjac V., Polomčić D., Nikolić J., Vakanjac B. (2024). Kroskorelacione analize nivoa podzemnih voda i nivoa Velike Morave, vodomerni profil Ljubičevski most, Zbornik radova 17. srpskog simpozijuma o hidrogeologiji sa međunarodnim učešćem, Pirot, 237-242. 7. Liu J., Yin P., Chen X., Cao K. (2019). Distribution, Enrichment and Transport of Trace Metals in Sediments from the Dagu River Estuary in the Jiaozhou Bay, Qingdao, China. Minerals, Minerals,9(9), 545. 8. Mandić M., Aleksić J., Vakanjac B., Ristić Vakanjac V. (2017). Eksploatacija šljunka i uticaj na životnu sredinu na prostoru donjeg toka reke Drine, Zapisnici Srpskog geološkog društva, Rudarsko geološki fakultet, 59-68.