BIOGAZNI ENERGETIKADA QO'LLASH

Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 44 DOI: https://10.5281/zenodo.17312266 BIOGAZNI ENERGETIKADA QO‘LLASH Ibodullayev Bekzod Murodullayevich E-mail: [email protected] ANNOTATSIYA Ushbu maqolada biogaz texnologiyalarining energetika sohasidagi qo‘llanilishi, ularning ekologik va iqtisodiy afzalliklari, shuningdek, O‘zbekiston sharoitida amaliy qo‘llanish imkoniyatlari keng yoritilgan. Maqolada biogaz ishlab chiqarish texnologiyasi, uning ishlash prinsipi, energiya tizimidagi o‘rni va istiqbollari haqida batafsil tahlil keltiriladi. Biogazdan foydalanishning ekologik samarasi, chiqindilarni kamaytirishdagi o‘rni hamda qayta tiklanuvchi energiya manbai sifatidagi afzalliklari o‘rganiladi. Kalit so‘zlar: Biogaz, qayta tiklanuvchi energiya, ekologiya, iqtisodiy samaradorlik, energiya tizimi, barqaror rivojlanish. KIRISH So‘nggi yillarda global miqyosda energiya resurslariga bo‘lgan talab keskin ortib bormoqda. Tabiiy gaz, neft va ko‘mir kabi an’anaviy energiya manbalari zaxiralari cheklanganligi sababli, qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish dolzarb masalaga aylanmoqda. Biogaz texnologiyalari bu borada ekologik toza va iqtisodiy jihatdan foydali yechimlardan biri hisoblanadi. Biogaz – bu organik chiqindilarni anaerob parchalanish jarayonida hosil bo‘ladigan metan (CH4) va karbonat angidrid (CO2) aralashmasidan iborat yonilg‘i bo‘lib, u energiya ishlab chiqarishda samarali qo‘llaniladi. Biogaz ishlab chiqarish texnologiyalari nafaqat energiya ishlab chiqarishda, balki chiqindilarni qayta ishlash, ekologiyani muhofaza qilish va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda ham muhim ahamiyatga ega. O‘zbekiston uchun biogaz texnologiyalarini rivojlantirish qishloq xo‘jaligi chiqindilaridan samarali foydalanish va energiya mustaqilligini oshirish imkonini beradi. ASOSIY QISM Biogaz ishlab chiqarish jarayoni to‘rt bosqichdan iborat: gidroliz, kislotalanish, asetogenez va metanogenez. Ushbu bosqichlarda organik moddalarning parchalanishi Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 45 natijasida metan gazi hosil bo‘ladi. Biogaz reaktorlarida bu jarayon yopiq muhitda, kislorodsiz sharoitda kechadi. Reaktor harorati, namlik darajasi va pH ko‘rsatkichlari muhim omillar hisoblanadi. Texnologik jihatdan biogaz ishlab chiqarish inshootlari ikki asosiy turga bo‘linadi: statsionar va o‘rnatiladigan (modulli) biogaz qurilmalari. Statsionar qurilmalar yirik chorvachilik va oziq-ovqat sanoati chiqindilarini qayta ishlash uchun ishlatiladi, modulli tizimlar esa kichik xo‘jaliklar uchun mo‘ljallangan. Biogazdan olinadigan energiya issiqlik, elektr energiyasi yoki transport yoqilg‘isi sifatida foydalanilishi mumkin. Ko‘plab rivojlangan mamlakatlarda biogazdan elektr energiyasi ishlab chiqarish keng yo‘lga qo‘yilgan. Masalan, Germaniyada 2023-yilda 9000 dan ortiq biogaz stansiyalari faoliyat yuritmoqda. Bu stansiyalar mamlakat elektr energiyasi ehtiyojining 12 foizini ta’minlab beradi. O‘zbekiston sharoitida biogaz ishlab chiqarish uchun xom ashyo manbalari juda katta. Respublika bo‘ylab har yili 50 million tonnadan ortiq organik chiqindilar (go‘ng, o‘simlik qoldiqlari, oziq-ovqat chiqindilari) hosil bo‘ladi. Agar ularning 30 foizi biogaz ishlab chiqarishga yo‘naltirilsa, yiliga 2 milliard kub metrga yaqin biogaz olish mumkin. Bu esa 1,5 milliard kVt/soat elektr energiyasi ishlab chiqarishga tengdir. Biogaz texnologiyalarining iqtisodiy afzalliklari quyidagilardan iborat: 1.Mahalliy resurslardan foydalanish hisobiga energiya importini kamaytirish. 2.Chiqindilarni qayta ishlash orqali ekologik xavfsizlikni ta’minlash. 3.Qishloq xo‘jaligi chiqindilaridan qo‘shimcha daromad manbai yaratish. 4.Ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish va energiya tejamkorligini oshirish. 5.Yangi ish o‘rinlari yaratish orqali ijtimoiy foyda keltirish. Biogaz ishlab chiqarish texnologiyasini keng joriy etish uchun hukumat tomonidan subsidiya va imtiyozlar tizimini yo‘lga qo‘yish muhim. Masalan, Germaniya, Hindiston va Xitoyda biogaz loyihalariga davlat tomonidan 30–50% gacha moliyaviy yordam ko‘rsatiladi. O‘zbekistonda ham 2024-yildan boshlab qayta tiklanuvchi energiya loyihalariga soliq imtiyozlari va kredit yengilliklari joriy etilgan. Quyidagi jadvalda biogaz ishlab chiqarishning asosiy afzalliklari va kamchiliklari ko‘rsatilgan (maqola matni uchun): Afzalliklar: -Ekologik toza energiya manbai -Mahalliy resurslardan foydalanish imkoniyati -Energiya tejamkorligi va iqtisodiy foyda Kamchiliklar: -Dastlabki investitsiya xarajatlarining yuqoriligi Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 46 -Texnik xizmat ko‘rsatish murakkabligi - Biogaz sifati xom ashyo turiga bog‘liqligi Biogazning kelajak istiqbollari O‘zbekiston energetika siyosatida muhim o‘rin tutadi. 2025-yilga qadar qayta tiklanuvchi energiya manbalari ulushini 15 foizga yetkazish maqsad qilingan. Bu jarayonda biogaz inshootlari, ayniqsa, qishloq hududlarida energiya ta’minotini yaxshilashda muhim rol o‘ynaydi. XULOSA Biogaz texnologiyalarini energetika sohasida keng qo‘llash ekologik barqarorlik, iqtisodiy samaradorlik va energiya xavfsizligini ta’minlashning muhim omillaridan biridir. Biogaz ishlab chiqarish orqali nafaqat chiqindilarni qayta ishlash, balki energiya manbalarini diversifikatsiya qilish imkoniyati yaratiladi. O‘zbekiston uchun biogaz texnologiyalarini rivojlantirish strategik ahamiyatga ega bo‘lib, u mamlakatning energetik mustaqilligini ta’minlashga, atrof-muhitni muhofaza qilishga va qishloq xo‘jaligi sohasida iqtisodiy barqarorlikni oshirishga xizmat qiladi. Kelajakda ushbu yo‘nalishda ilmiy tadqiqotlarni kengaytirish, innovatsion texnologiyalarni joriy etish va xalqaro tajribalarni o‘rganish zarur. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Xolmatov B., Karimov A. “Qayta tiklanuvchi energiya manbalari”. – Toshkent: Fan nashriyoti, 2021. 2. International Renewable Energy Agency (IRENA). “Biogas for sustainable development”, 2020. 3. O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi hisobotlari, 2023. 4. Hasanov I. “Energetika tizimida biogaz texnologiyalarining o‘rni”. – Tashkent Energy Review, 2022. 5. European Biogas Association Report, 2023. 6. Ministry of Energy of Uzbekistan. “Renewable Energy Development Strategy”, 2024.