YER USTI RAQAMLI TELEVIDENIYE TIZIMLARI

Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 77 DOI: https://10.5281/zenodo.17312865 YER USTI RAQAMLI TELEVIDENIYE TIZIMLARI Xoliqov Ruslan Choraboyevich SAMVMCHBUTF Registrator ofisi (Malumotlar bazasi) E-mail: [email protected] ANNOTATSIYA Ikkinchi avlod er usti raqamli televideniye (DVB-T2) tizimi — bu yuqori sifatli video va audio signallarini yer usti uzatish markazlari orqali tarqatish imkonini beruvchi kompleks tizimdir. U beshta asosiy quyi tizimdan iborat. SS1 (Kodlash va multiplekslash), SS2 (T2 Gateway), SS3 (T2 Modulyator), SS4 (T2 Demodulyator), SS5 (MPEG Dekoder). Kalit so‘zlar: DVB-T2, SS1, SS2, SS3, SS4, T2 TERRESTRIAL DIGITAL TELEVISION SYSTEMS ABSTRACT The second-generation terrestrial digital television (DVB-T2) system is a comprehensive framework designed to deliver high-quality video and audio signals via terrestrial transmission centers. It comprises five main subsystems, SS1 (Coding and Multiplexing), SS2 (T2 Gateway), SS3 (T2 Modulator), SS4 (T2 Demodulator), SS5 (MPEG Decoder). Keywords: DVB-T2, SS1, SS2, SS3, SS4, T2. KIRISH DVB-T2 (Digital Video Broadcasting – Terrestrial 2) — bu raqamli yer usti televideniye eshittirish tizimining ikkinchi avlodi bo‘lib, yuqori sifatli video, audio va ma’lumotlarni samarali tarzda tarqatish imkonini beradi. U DVB-T tizimining rivojlangan shakli bo‘lib, OFDM (Orthogonal Frequency Division Multiplexing) modulyatsiyasidan foydalanadi va LDPC (Low-Density Parity Check) xatolikni tuzatish kodi bilan ta’minlangan. Bu tizim yuqori shovqinli muhitlarda ham ishonchli qabulni ta’minlaydi. DVB-T2 tizimi, DVB-T tizimiga nisbatan 30% dan 50% gacha ko‘proq sig‘imni ta’minlaydi, bu esa ko‘proq kanallarni va yuqori sifatli xizmatlarni taqdim etish Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 78 imkonini beradi. Bu tizim, yuqori aniqlikdagi televideniye (HDTV), mobil TV va boshqa interaktiv xizmatlarni qo‘llab-quvvatlaydi. DVB-T2 ning joriy etilishi, televideniye xizmatlarini yanada sifatli va kengaytirilgan qilishga yordam beradi. ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA Ikkinchi avlod er usti (er usti) raqamli televideniye (TV) eshittirish tizimi DVBT2 (keyingi o‘rinlarda tizim deb yuritiladi) - bu televizion dasturlarni iste’molchiga tarqatish tarmoqlarining radiokanallari orqali etkazib berishni ta’minlaydigan uskunalar to‘plamidr,yer usti uzatish markazlari, DVB-T2 tizimi translyatsiya multiplekslarining bir qismi sifatida video signallarni, audio signallarni, multimedia dasturlarini, qo‘shimcha va yordamchi ma’lumotlarni, xizmat ma’lumotlarini kodlash, multiplekslash, uzatish va qabul qilish qobiliyatini ta’minlashi kerak. DVB-T2 tizimining arxitekturasi ko‘p chastotali va bir chastotali eshittirish tarmoqlarini qurishga imkon berishi, mintaqaviy tarkibni kiritish imkonini berishi va transport oqimlari (TS) darajasida axborot manbalari bilan interfeysni ta’minlashi va/ yoki umumiy maqsadli GS oqimlari (GSE 1 , GCS, GFPS). Bitta chastotali tarmoq orqali uchdan uchiga axborot uzatish uchun DVB-T2 tizimining yuqori darajadagi arxitekturasi 1.1.1-rasmda ko‘rsatilgan. U beshta asosiy quyi tizimni o‘z ichiga oladi: uchtasi uzatuvchi tomonda (SS1, SS2, SS3) va ikkitasi qabul qiluvchi tomonda (SS4, SS5 ) to‘rtta interfeys (A, B, C, D) bilan ajratilgan. 1.1.1-rasm - DVB-T2 tizimining yuqori darajadagi arxitekturasi 1 GSE - umumiy maqsadli inkapsullangan oqim (umumiy inkapsullangan oqim) (Generic Stream Encapsulation), GFPS - Umumiy Ruxsat etilgan uzunlikdagi paketlashtirilgan oqim, GCS - umumiy uzluksiz oqim, SS - quyi tizim (SubSystem), Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 79 NATIJALAR SS1 quyi tizimi (kodlash va multiplekslash) odatda raqamli televideniening bosh stantsiyasida yoki multiplekslarni shakllantirish markazida joylashgan bo‘lib, audio va video kodlovchilarni, shuningdek xizmat ko‘rsatish generatorlari va transport oqimlarini tashkil etuvchi boshqa xizmat ma’lumotlarini o‘z ichiga oladi. A TS chiqish interfeysidagi MPEG-2 protokoli va/yoki GSE protokoli kabi umumiy maqsadli oqimlar bo‘lib, SS1 quyi tizimi turli maqsadlar uchun raqamli televidenie eshittirish tizimlari uchun universal bo‘lganligi sababli, u DVB-T2 tizimining o‘zida ramkalash, shovqinga chidamli kodlash va modulyatsiya usullarini belgilaydigan talablarni hisobga olgan holda kiritilmagan. SS2 va SS3 quyi tizimlarini qamrab olgan jismoniy daraja, DVB-T2 tizimining uzatuvchi qismining SS2 va SS3 quyi tizimlarining funktsional tarkibi eshittirish tarmog‘ining turiga qarab biroz farq qilishi mumkin. Ko‘p chastotali MFN tarmoqlarida SS2 va SS3 quyi tizimlari bir xil radio uzatish stantsiyasida joylashgan bo‘lishi kerak. Bunday holda, SS2 quyi tizimi kiruvchi oqim protsessorining funktsiyalarini bajarishi kerak va SS3 quyi tizimi modulyator, ramka yaratuvchisi va OFDM signal generatori funktsiyalarini bajarishi kerak. Bir chastotali SFN eshittirish tarmoqlarida qo‘shimcha ravishda asosiy shlyuz yoki T2-MI 1 shlyuzi funktsiyalarini bajaradigan SS2 quyi tizimi multipleksni shakllantirish markazi yoki ularni tarqatish nuqtasi ichida joylashgan bo‘lishi kerak. Bunday holda, A interfeysi (quyi tizimga kirish) kiruvchi oqimlarni qabul qilishi kerak va B interfeysi (quyi tizim chiqishi) SFN tarmog‘ining geografik jihatdan tarqalgan transmitterlarini, shu jumladan BBFrame 2 oqim ramkalarini etkazib berish uchun zarur bo‘lgan barcha ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan T2-MI oqimini olishi kerak. Ushbu standart ikkinchi avlod raqamli televizion eshittirish tizimi (DVB-T2) uchun modulator interfeysini (T2-MI) qamrab oladi Standart T2 shlyuzidan DVB-T2 modulyatoriga signal uzatish interfeysining asosiy parametrlarini, ular ko‘p chastotali va bir chastotali tarmoqlarning bir qismi sifatida ishlaganda o‘rnatadi. DVB-T2 uskunasini ishlab chiqish, ishlab chiqarish va ishlatishda ushbu standart talablarini hisobga olish kerak. 1 T2-MI - DVB-T2 tizimidagi modulator interfeysi (DVB-T2 Modulator Interface) 2 BBF RAME - bitta oqim ramkasini tashkil etuvchi bitlarning to'liq maydonini belgilash (BaseBand FRAME) Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 80 1.1.2-rasm - T2-MI protokoli to‘plami T2-MI interfeysi quyidagi T2 ma’lumotlarini T2-MI shlyuzidan DVB-T2 modulyatoriga o‘tkazishni ta’minlashi kerak: - MPEG-2 TS va/yoki GSE oqim ma’lumotlari DVB-T2 asosiy freymlarida inkapsullangan bo‘lishi kerak. - L1 signalizatsiya ma’lumotlari; - qo‘shimcha oqimlar uchun ma’lumotlar l/Q-vektorlari; - DVB-T2 vaqtinchalik muhri; - FEF ma’lumotlari. T2-MI paketlari T2-MI paketlarining barcha maydonlari, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa, avval MSB, belgisiz butun son formatida bo‘lishi kerak. 1.1.3-rasm - T2-MI paket formati Har bir T2-MI paketi ketma-ket T2-MI sarlavhasi, foydali yuk, to‘ldirish va CRC 1 dan iborat bo‘lishi kerak. T2-MI paketi quyidagi maydonlarni o‘z ichiga olishi kerak (8 bit) - paket turi, paket yukining turini ko‘rsatadi. Mumkin qiymatlar 1 CRC - siklik ortiqcha tekshirish Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 81 1.1.4-jadvalda keltirilgan paket_turi Tavsif 00 Asosiy ramka 01 l/Q-qo‘shimcha oqim ma’lumotlari 02 Ixtiyoriy hujayralarni kiritish 10 Joriy L1 paketlari 11 Kelgusi L1 paketlari 12 Siqilishni muvozanatlashtiruvchi hujayralar P2 20 DVB-T2 vaqt tamg‘asi 21 Individual murojaat 30 FEF nol bloke 31 l/Q ma’lumotlari bilan FEF bloke 32 FEF kompozit bloke 33 FEF kichik bloke Boshqa ma’nolar Kelajakda foydalanish uchun saqlangan MUHOKAM (8 bit) - T2-MI paket hisoblagichi, foydali yukdan qat’i nazar, har bir uzatilgan paket uchun 1 ga oshishi kerak. Hisoblagichni ishga tushirish qiymati uchun hech qanday talablar yo‘q. FF hisoblagichining qiymatidan 16 keyin 00 qiymati bo‘lishi kerak . (4 bit) - superfreym indeksi, bir xil superfreymga tegishli barcha T2-MI paketlari uchun bir xil bo‘lishi kerak. Har bir keyingi super kadr uchun 1 ga oshishi kerak. Superframe indeksini ishga tushirish qiymatiga hech qanday talab yo‘q. (9 bit) - kelajakda foydalanish uchun ajratilgan, 0 bo‘lishi kerak. (3 bit) - T2-MI oqim identifikatori, bir xil T2-MI oqimiga tegishli barcha T2-MI paketlari uchun bir xil bo‘lishi kerak. Kompozit signalni uzatishda foydalaniladi. Agar faqat bitta oqim ishlatilsa, T2-MI oqim identifikatori 0 bo‘lishi kerak. T2-MI oqim identifikatori bir xil modulyatorga ta’minlangan T2-MI oqimlari guruhida yagona bo‘lishi kerak. (16 bit) - foydali yuk uzunligi; Maydonda foydali yukning uzunligi bitlarda bo‘lishi kerak. SS3 quyi tizimi (DVB-T2 modulyatori) BBFrame oqimli kadrlarini va kiruvchi T2-MI oqimidan T2 kadrlarni yig‘ish bo‘yicha ko‘rsatmalarni olishi kerak. Chiqish chastotasi C interfeysida OFDM signali yaratilishi kerak, u ma’lum bir vaqtda tarmoq transmitterlari tomonidan chiqarilishi kerak, bu bitta chastotali tarmoqning to‘g‘ri sinxronlanishini ta’minlaydi. SS4 quyi tizimi (DVB-T2 demodulyatori) bitta (ko‘p Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 82 chastotali tarmoq) yoki bir nechta (bitta chastotali tarmoq) uzatgichlardan radio signalni qabul qilishi va bitta MPEG-2 TS transport oqimi yoki bitta umumiy maqsadli GSE oqimini chiqarishi kerak. D interfeysi. Signal va nazorat ma’lumotlari umumiy jismoniy qatlam kanali umumiy PLP dan ajratilgan. SS5 quyi tizimi (siqilgan raqamli oqim dekoderlari) MPEG-2 TS transport oqimini yoki umumiy maqsadli GSE oqimini qabul qilishi va dekodlashdan keyin televizor yoki multimedia dasturining audio va video signallarini chiqarishi kerak. XULOSA DVB-T2 tizimi raqamli televideniye eshittirishida yuqori sifat va samaradorlikni ta’minlashga qaratilgan ilg‘or texnologiyadir. U ko‘p chastotali (MFN) va bir chastotali (SFN) tarmoqlarni qo‘llab-quvvatlaydi, bu esa keng qamrovli va ishonchli eshittirish imkonini beradi. Tizimning arxitekturasi beshta asosiy quyi tizimdan iborat bo‘lib, har biri o‘ziga xos vazifalarni bajaradi: kodlash va multiplekslash (SS1), kiruvchi oqimlarni qayta ishlash (SS2), modulyatsiya va ramka yaratish (SS3), qabul qilish va dekodlash (SS4), hamda foydalanuvchi interfeysi (SS5). Bu tizimlarning o‘zaro aloqasi va interfeyslari (A, B, C, D) orqali yuqori sifatli xizmatlar taqdim etiladi. DVB-T2 tizimi shovqinga chidamli kodlash, modulyatsiya va ramkalash usullarini qo‘llash orqali yuqori sifatli video, audio va ma’lumotlarni samarali tarzda uzatishni ta’minlaydi. Bu tizimning joriy etilishi raqamli televideniye xizmatlarini yanada sifatli va kengaytirilgan qilishga yordam beradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Eshittirish. Televideniye va radioeshittirish" jurnali №2, 2006 yil 2. "Planning Criteria including Protection Ratios for Second Generation of Digital Terrestrial Television Broadcasting Systems in the VHF/UHF Bands", Recommendation BT.2033-1. ITU-R Geneva, Feb. 2015, 3. https://docs.cntd.ru/document/1200113579?marker=7D20K3