KАPITАLNI BOSHQАRISH VА MULK DАXLSIZLIGINI TА'MINLАSH

INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 810 KАPITАLNI BOSHQАRISH VА MULK DАXLSIZLIGINI TА’MINLАSH Umarova Nilufar Abdukaxor qizi Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, i.f.f.d., katta o‘qituvchi https://doi.org/10.5281/zenodo.17317609 Annotatsiya. Mazkur maqolada mulkdorlik institutining huquqiy va iqtisodiy mazmuni, mulkdorlarning huquq va kafolatlari hamda ularning jamiyat ijtimoiy-iqtisodiy rivojidagi o‘rni tahlil etilgan. Unda jismoniy va yuridik shaxslarning mulkka egalik qilish, undan foydalanish va tasarruf etish huquqlari, davlatning mulkdor sifatidagi roli hamda davlat-xususiy sheriklik doirasidagi mulkdorlik shakllari o‘rganilgan. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, Fuqarolik kodeksi, “Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar huquqlariga kafolatlar to‘g‘risida”gi Qonun, Prezident farmonlari va Hukumat qarorlari asosida mulkdorlarning huquqiy kafolatlari tahlil qilingan. Shuningdek, mulkdorlarning iqtisodiy jarayonlardagi funksiyalari, investitsiya muhiti va xalqaro normalar darajasida huquqiy himoya masalalari yoritilgan. Tadqiqot natijalari mulkdorlik institutining huquqiy asoslarini mustahkamlash, iqtisodiy samaradorlikni oshirish va ijtimoiy farovonlikni ta’minlashdagi ahamiyatini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: Mulkdor, mulk huquqi, egalik, foydalanish, tasarruf etish, huquqiy kafolat, xususiy mulk, davlat mulki, davlat-xususiy sherikchilik (DXSH), Konstitutsiya, Fuqarolik kodeksi, Prezident farmonlari, iqtisodiy samaradorlik, investitsiya muhiti, huquqiy himoya, ijtimoiy farovonlik. Mulkdorlar – mulk ustidan egalik qilish, undan foydalanish va uni tasarruf etish huquqiga ega bo‘lgan subyektlar bo‘lib, ular qonuniy munosabatlar doirasida o‘z mulkidan erkin foydalanish, uni boshqalarga o‘tkazish yoki tegishli bitimlar orqali boshqarish imkoniyatiga ega hisoblanadi. Ilmiy adabiyotlarda mulkdor tushunchasi, asosan, huquqiy va iqtisodiy nuqtayi nazardan tahlil etilib, mulkdorning jamiyat ijtimoiy-iqtisodiy hayotidagi o‘rni va funksiyalari alohida ta’kidlanadi. 1 Jismoniy shaxslar yakka tartibda mulkka egalik qilishi, uni ijaraga berish, hadya qilish yoki boshqa bitimlar asosida tasarruf etishi mumkin. Ular egalik qiladigan mol-mulk shaxsiy turmush ehtiyojlari (uy-joy, avtomobil, uy-ro‘zg‘or buyumlari) yoxud tadbirkorlik (savdo shaxobchasi, korxona) faoliyatini yuritish uchun mo‘ljallangan bo‘ladi. Yuridik shaxslar esa ustav kapitali yoki fondi doirasida shakllangan mablag‘, hissalar va boshqa aktivlar ustidan huquqiy egalikka ega bo‘lib, o‘z maqsadlari yo‘lida binolar, texnik uskunalar va intellektual mulkni boshqaradilar. Davlat ham mulkdor sifatida e’tirof etilib, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 53-moddasida davlat mulki xususiy mulk bilan teng huquqiy himoya qilinishi qayd etilgan. Mazkur tartib “Davlat mulkini boshqarish to‘g‘risida”gi qonun hujjatlari, Prezident farmonlari hamda Hukumat qarorlari orqali yanada mustahkamlanadi; bunda strategik ahamiyatga ega sohalar (mudofaa, energetika, transport, ijtimoiy infratuzilma) odatda davlat egaligidagi obyektlar sifatida izohlanadi. Davlat-xususiy sherikchiligi (DXSH) loyihalari esa ilmiy va amaliy manbalarda aralash mulkdorlik shakli sifatida ko‘rib chiqilib, bunda davlat 1 O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, 53-modda. Fuqarolik kodeksi, 14-bob. "Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar huquqlariga kafolatlar to‘g‘risida"gi Qonun (2012-yil). INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 811 hamda xususiy sub’ekt o‘zaro ma’lum huquq, javobgarlik va manfaatlarni bo‘lishish orqali mulk ustidan egalik qilishi ta’kidlanadi. Mulkdorlarning qonuniy kafolatlari mazmunan ularning mulk ustidan cheklanmagan holda egalik qilish, undan erkin foydalanish va uni tasarruf etish huquqlarini himoya qiluvchi normalar majmuidir. Ushbu huquqlar O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, Fuqarolik kodeksi va boshqa qonun hujjatlarida mustahkamlangan bo‘lib, har qanday noqonuniy harakatlar yoki cheklovlar yuzaga kelganda mulkdorning qonuniy manfaatlari sud-huquq tizimi, huquqni muhofaza qilish organlari va jamoatchilik nazorati orqali tiklanishi ko‘zda tutiladi. Konstitutsiyada mulk huquqining daxlsizligi, davlat ehtiyojlari uchun mulk olinishi hollari (milliylashtirish, rekvizitsiya) faqat qonun bilan belgilangan tartibda va adolatli kompensatsiya asosida amalga oshirilishi lozimligi aniq ko‘rsatib o‘tilgan. Fuqarolik kodeksining tegishli moddalari esa mulkdorga o‘z mol-mulkini ijaraga berish, garovga qo‘yish, hadya qilish, meros tarzida o‘tkazish yoki boshqa huquqiy bitimlar orqali tasarruf etish huquqini beradi. Bundan tashqari, mulkdorlar sud-huquq tizimi orqali har qanday huquqbuzarlik holatida o‘z manfaatlarini himoya qilishga, zarur bo‘lsa, yo‘qotilgan daromadlarni undirish yoki ko‘rilgan zararni qoplash talabi bilan sudga murojaat qilishga haqli. Investitsiya muhiti nuqtayi nazaridan O‘zbekiston Respublikasi tomonidan imzolangan xalqaro shartnomalar xorijiy investorlar huquqlari bilan bir qatorda mahalliy mulkdorlar huquqlarini ham xalqaro me’yorlar darajasida himoya qilishga xizmat qiladi. Raqamli texnologiyalar va zamonaviy boshqaruv uslublari joriy qilinishi, korrupsiyaga qarshi choralar, shuningdek, iqtisodiy islohotlar mulkdorning huquqiy himoyasini mustahkamlashda alohida o‘rin tutadi. Iqtisodiyot nazariyasiga oid ilmiy adabiyotlarda (B. Ergashev, 2 R. Abdurahmonov 3 va boshq.) mulkdorning iqtisodiy roli ham keng yoritilgan bo‘lib, unda mulkdor ixtiyoridagi resurslarni samarali tarzda ishga solish orqali foyda olish va jamiyat iqtisodiy rivojiga hissa qo‘shish funksiyasini bajarishi ta’kidlanadi. Shunday qilib, mulkdorlar o‘z huquq va manfaatlarini qonunchilikda belgilangan doirada amalga oshirish bilan birga, iqtisodiy munosabatlar tizimida resurs taqsimoti va bozorni harakatlantirish jarayonlarida ham faol ishtirok etadilar. Mazkur omillar jamiyatda mulk huquqining daxlsizligi, uni samarali himoya qilish hamda mulkdan keng ko‘lamda foydalanish imkoniyatlari mustahkamlashiga olib keladi. Mulkdorlik instituti huquqiy va iqtisodiy tizimlarning asosiy bo‘g‘inlaridan biri sifatida namoyon bo‘lib, konstitutsiyaviy normalar, fuqarolik qonunchiligi va boshqa me’yoriy hujjatlar orqali muhofaza qilinadi. Jismoniy yoki yuridik shaxslar, davlat yoki aralash sherikchilik asosida shakllangan sub’ektlar mulkdor sifatida mulk obyektini boshqarish va tasarruf etish jarayonida huquqiy mustahkam kafolatlarga ega. Bu kafolatlar mulkdor manfaatlarining himoyasi, shuningdek iqtisodiy samaradorlikni oshirish hamda ijtimoiy farovonlikni ta’minlashga xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasida mulkdorlar huquqlarini himoya qilish masalasi Konstitutsiya, Fuqarolik kodeksi, “Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar huquqlariga kafolatlar to‘g‘risida”gi Qonun, Prezident farmonlari hamda Vazirlar Mahkamasining qarorlari orqali mustahkamlanadi. Avvalo, 1992-yil 8-dekabrda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 53 va 54-moddalarida davlat va xususiy mulkning teng huquqiy himoyasi hamda mulkdorlar huquqlarining daxlsizligi mustahkamlangan. Ushbu moddalarda mulkdan foydalanish va uni tasarruf etish faqat qonun hujjatlariga muvofiq amalga oshirilishi, davlat 2 B. Ergashev, "Iqtisodiyot nazariyasi". 3 R. Abdurahmonov, "Mulkdorlik va iqtisodiy rivojlanish". INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 812 ehtiyojlari uchun mulkni olish esa qonunda belgilangan tartibda adolatli kompensatsiya asosida bo‘lishi lozimligi qayd etiladi. Davlat mulk va xususiy mulk munosabatlarini tartibga solishda 1996-yil 29-avgustda qabul qilingan, 1997-yil 1-martdan kuchga kirgan O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi alohida o‘rin tutadi. Mazkur kodeksning 3, 12, 14-boblarida mulk huquqi tushunchasi, uning jismoniy va yuridik shaxslar hamda davlat kabi sub’ektlari, shuningdek, mulkdan foydalanish va tasarruf etish mexanizmlari bayon etilgan. Kodeksga ko‘ra, mulkdor o‘z mol-mulkini sotish, ijaraga berish, hadya qilish, garovga qo‘yish, vasiyat qilish yoki boshqa bitimlar bilan tasarruf etishga haqli bo‘lib, bu huquq faqat qonun bilan nazarda tutilgan holatlarda cheklanishi mumkin. 2012-yil 24-avgustda qabul qilingan “Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar huquqlariga kafolatlar to‘g‘risida”gi Qonun xususiy mulkdorlar erkinliklarini kuchaytirishga, ularning huquqlarini cheklovlardan himoya qilishga hamda sud, prokuratura va boshqa davlat organlari tomonidan bu huquqlarni kafolatlashga qaratilgan. Davlat ushbu Qonun asosida tadbirkorlik sub’ektlariga huquqiy kafolatlar berish, xususiy sektor rivoji uchun qulay huquqiy muhit yaratish majburiyatini oladi. Mulkdorlar huquqlarini yanada mustahkamlashda Prezident farmonlari ham muhim ahamiyatga ega. Jumladan, 2016-yil 5-avgustda imzolangan “Xususiy mulkni himoya qilish, mulkdorlar huquqlari kafolatlarini yanada mustahkamlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 4 Farmon (PF–4821) xususiy mulkka bo‘lgan huquqlarni buzilishiga yo‘l qo‘ymaslik, xususiy tadbirkorlik faoliyatiga asossiz aralashuvni cheklash, mulkdorlarga qulay ishbilarmonlik muhitini yaratish masalalarini kompleks chora-tadbirlar sifatida belgilaydi. Shuningdek, “Mulk huquqi kafolatlarini yanada kuchaytirish va mulkdorlar manfaatlarini ishonchli himoya qilishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi Farmonda mulkdorlarning huquqlariga daxl qiluvchi huquqbuzarliklar, korrupsiyaga oid omillarni qisqartirish, mansabdor shaxslar tomonidan noqonuniy qarorlar qabul qilish holatlariga chek qo‘yish bo‘yicha mustahkam tartibtaomillar joriy etilgan. Bundan tashqari, Vazirlar Mahkamasining xususiy mulkni himoya qilish, investitsion muhitni yaxshilash va davlat-xususiy sherikchiligini rivojlantirishga qaratilgan qarorlari (masalan, “Xususiylashtirish jarayonlarini yanada takomillashtirish to‘g‘risida”, “Davlat-xususiy sherikchiligi loyihalarini amalga oshirish mexanizmlarini takomillashtirish to‘g‘risida” va boshqalar) tadbirkorlar va investorlar huquqlarini huquqiy jihatdan muhofaza qilish, byurokratik to‘siqlarni kamaytirish hamda sud-huquq islohotlarini izchil davom ettirish kabi masalalarni tartibga soladi. Mulkdorlar huquqlari himoyasida “Davlat mulkini boshqarish to‘g‘risida”gi qonun hujjatlarining o‘rni ham katta bo‘lib, unda davlat tasarrufidagi mulkni boshqarish, uni xususiy sektorga o‘tkazish (xususiylashtirish) jarayonlarini huquqiy tartibga solish, davlat ehtiyojlari uchun mulkni olish, xususiylashtirish jarayonida mulkdorlarning huquqlari va majburiyatlariga oid aniq qoidalar belgilangan. Shu bilan birga, sud-huquq islohotlariga doir normativ-huquqiy hujjatlar, jumladan, sud tizimini liberallashtirish, korrupsiyaga qarshi kurashish hamda biznes va investitsiya muhitini yaxshilashga oid Farmon va Qarorlar mulkdorlarning qonuniy huquqlarini samarali himoya qilishda muhim omil sanaladi. Ular asosida huquqbuzarliklarni tezkor aniqlash, zarur hollarda mulkdorning buzilgan huquqlarini tiklash va huquqbuzarlarga nisbatan choralar ko‘rish bo‘yicha aniq mexanizmlar joriy qilinmoqda. 4 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016-yilgi PF-4821-son Farmoni. INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 813 O‘zbekiston Respublikasida mulkdorlar huquqlari Konstitutsiya, Fuqarolik kodeksi, “Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar huquqlariga kafolatlar to‘g‘risida”gi Qonun, shu bilan birga, Prezident farmonlari va Vazirlar Mahkamasining qarorlari orqali keng qamrovda kafolatlanadi. Ushbu hujjatlar mulkdorning erkin va to‘siqsiz faoliyat yuritishi, shuningdek, nohaq cheklovlar yoki noqonuniy olib qo‘yish hollariga qarshi huquqiy himoya mexanizmlarini belgilab beradi. Davlat-xususiy sherikchiligini rivojlantirish, xususiylashtirish jarayonlarini takomillashtirish hamda korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha yaratilgan huquqiy baza, shuningdek, sud-huquq islohotlari va jamoatchilik nazorati orqali mazkur huquqlarni amaliyotda ro‘yobga chiqarish uchun mustahkam poydevor shakllantirilgan. Shu tariqa, mulkdorlarning qonuniy manfaatlarini kompleks ravishda himoya qilish O‘zbekistonda mulk huquqining daxlsizligi hamda bozor munosabatlarini kuchaytirishga xizmat qilmoqda. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Уринов. Б.Н-Проблемы экономики, 2014.Основные аспекты оценки эффективности премирования персонала предприятий. 2. Уринов Б.Н.«Экономика и управления» проблеми науки та практики, 158 – 161Диагностика системы управления персоналом предприятия 3. Клочко О. А., Бирюкова О. В., Зуев В. Н., Глобалная среда бизнеса. Учебник. ИСБН: 9785160171777., Изд.: ИНФРАМ, 2022 г. 4. N.S.Ismailova,U.A.Dadabayev,S.A.Rahmonov. Jahon iqtisodiyoti va globalizatsiya. Darslik. – T.: “Innovatsion rivojlanish nashriyot matbaa uyi”, 2022-yil. – 261 b. 5. N.S. Ismailova, U.A. Dadabayev, Xalqaro biznes shartnomalari. Darslik – T.: “Innovatsion rivojlanish nashriyot matbaa uyi”, 2021-yil. –276 b. 6. Ian Worthington, Chris Britton and Ed Thompson “The Business Environment: a 7. Urmanov N.T. Oʻzbekistonda mulkiy islohotlar nazariyasi va amaliyoti. Oʻquv qoʻllanma. – T.: Iqtisodiyot. 2019. – 356 b. 8. Urmanov N.T. Monopoliyaga qarshi boshqaruvning institusional asoslari. Oʻquv qoʻllanma. – T.: Iqtisodiyot. 2019. – 356 b. 9. Urmanov N.T., Hamzayev A. Monopoliyaga qarshi boshqaruv nazariyasi. Oʻquv qoʻllanma. – T.: Iqtisodiyot, 2019. – 356 b. 10. 10.Urmanov N.T., Ismailov A. Tabiy manopoliyani tartibga solish. Oʻquv qoʻllanma. – T.Iqtisodiyot, 2019. – 356 b.