ARIIT MINTAQALARDA AHOLI SALOMATLIGI MUAMMOLARI

Results of National Scientific Research International Journal 2025 Volume 4| Issue 8 SJIF5.8, Researchbib 10.7 ISSN: 2181-3639 https://academicresearch.ru/index.php/inrnsr/index 83 Anotatsiya Ushbu maqolada arid mintaqalarda aholi salomatligiga ta’sir etuvchi ekologik, ijtimoiy va texnogen omillar keng tahlil qilingan. Ayniqsa, iqlimiy sharoitlar, sanoat chiqindilari, transport vositalari, ichimlik suvi sifati va yerning sho‘rlanishi kabi omillarning sog‘liq uchun xavfi ko‘rib chiqilgan. Sanoat korxonalari va avtomobil transportining salbiy ta’siri, shuningdek, radiatsiya, havoning ifloslanishi va tuproqdagi zararli moddalarning inson salomatligiga ta’siri asosli dalillar bilan yoritilgan. Kalit so‘zlar arid mintaqalar, sog‘liq uchun xavf, ekologik omillar, sanoat ifloslanishi, transport chiqindilari, iqlim, suv sifati Annotation This article presents a detailed analysis of environmental, social, and technogenic factors affecting public health in arid regions. Particular attention is paid to climatic conditions, industrial emissions, vehicle pollution, drinking water quality, and soil salinity. The negative effects of industrial enterprises and automobile transport, as well as the impact of radiation, air and soil pollution on human health, are thoroughly examined. Keywords arid regions, health risk, environmental factors, industrial pollution, vehicle emissions, climate, water quality Insoniyat tarixi davomida odamlar savollardan xavotirda: keksalikka qadar qanday qilib sog'likni saqlash kerak? Inson salomatligi, ongi va mavjudligiga qanday xavf omillari ta'sir qiladi va ulardan qanday qochish mumkin? Ushbu muammo, ayniqsa, tsivilizatsiyalashgan jamiyat va ilmiy-texnik taraqqiyot davrida dolzarb bo'lib qoldi. Tabiat va Yerning o'zgarishi insonning yashash sharoitlarini, tashqi va ARIIT MINTAQALARDA AHOLI SALOMATLIGI MUAMMOLARI O’qituvchi; Kafedra mudiri prof. S.R.Shodiyev NavDU Jumaqulova Sitora Results of National Scientific Research International Journal 2025 Volume 4| Issue 8 SJIF5.8, Researchbib 10.7 ISSN: 2181-3639 https://academicresearch.ru/index.php/inrnsr/index 84 ichki yashash muhitini sezilarli darajada o'zgartirdi va bu o'zgarishlar hozirgacha asosan salbiy xarakterga ega va odamlarning sog'lig'iga xavf tug'diradi. Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti sog'liqni saqlash tushunchasini "nafaqat kasallik va jismoniy nuqsonlarning yo'qligi, balki to'liq jismoniy, ma'naviy va ijtimoiy farovonlik holati" deb ta'riflaydi . Shuning uchun "sog'liq" tushunchasi nafaqat turli organlar va tizimlarning normal tuzilishi va funktsiyasida buzilishlarning yo'qligi yoki mavjudligi, balki tananing jismoniy rivojlanishi va funktsional imkoniyatlari darajasi, uning o'zgaruvchan atrof-muhit sharoitlariga moslashish doirasi sifatida ham ko'rib chiqilishi kerak. Bu shuni anglatadiki, inson salomatligi uning klinik va funktsional tarkibiy qismlarining birligidir. Fiziologik me'yorning eng muhim mezoni-bu organizmning ijtimoiy va birinchi navbatda mehnat funktsiyalarini bajarishda biologik imkoniyatlaridan eng samarali foydalanish qobiliyati, tashqi muhitning ortib borayotgan talablariga moslashish qobiliyati, shu bilan birga uning faoliyat darajasini tezroq va samaraliroq tiklash. Shunday qilib, nafaqat jismoniy, balki ruhiy va axloqiy salomatlik ham zarur. Inson salomatligi xavfi va ijtimoiy xavf tushunchasi Sog'liqni saqlash xavfi haqida suhbatlashishdan oldin, sog'liq uchun xavf nima degan tushunchani hal qilishingiz kerak? Ushbu ta'rif sog'liq uchun xavfni baholash bo'yicha qo'llanmada keltirilgan. Inson salomatligi uchun xavf-bu ma'lum bir ta'sir qilish sharoitida insonning yashash muhiti omillarining ma'lum bir odamlar guruhiga ta'siri natijasida rivojlanishi mumkin bo'lgan zararli ta'sirlarning miqdoriy va yoki sifat xususiyatlari. Inson salomatligi uchun xavf jismoniy, kimyoviy va biologik bo'lishi mumkin. Arid mintaqa qurgʻoqchil, choʻl iqlimiga ega hudud boʻlib, kam yogʻin (150-200 mm), katta harorat farqlari, past namlik va doimiy suv oqimlari yoʻqligi bilan xarakterlanadi. Bu hududlarda oʻsimliklar siyrak yoki yoʻq, tuproqlari boshlangʻich holatda boʻladi va tabiiy nurash kuchli. Arid mintaqalar tropik, subtropik va moʻtadil iqlimli hududlarda, ayniqsa materiklar ichkarisida va nam havo oqimlari togʻlar bilan toʻsilgan joylarda uchraydi. Bunday hududlar aholi turmush tarzi uchun ancha murakkab. Bunday mintaqalarda aholi salomatligi uchun Results of National Scientific Research International Journal 2025 Volume 4| Issue 8 SJIF5.8, Researchbib 10.7 ISSN: 2181-3639 https://academicresearch.ru/index.php/inrnsr/index 85 hav tug’duruvchi asosiy omillar sanoat korxonalari, iqlim, ifloslangan suv, transport vositalari asosiy omillar hisoblanadi. Tashqi muhit omillari. Inson o‘z atrofini o’rab olgan tashqi muhit bilano‘zaro munosabatda bo’ladi. Suv, havo, o'simliklar, hayvonot dunyosi, oziq-ovqat mahsulotlari, yashash joyi, kiyim-kechagi, shovqin, tebranish, radiatsion nurlanish, turli dori vositalari, biologikprofilaktik preparatlar, zamonaviy havo laynerlari, qishloq xo'jalik zararkunandalarigaqarshiishlatiladigan xilma-xil zaharli kimyoviy moddalar va boshqalar insonni o'rab olganmuhithisoblanadi, sanab o'tilgan omillar esa insonning jismoniy va ruhiy salomatligiga bevositao’zta’sirini ko'rsatadi. Yashash sharoitidagi ijtimoiy muammolar ham insonsalomatligiga ta’sir qilishi mumkin. 1-jadval. Geografik omillar va ularning aholi salomatligiga ta’siri № Geografik omil Tavsifi Salomatlikka ta’siri 1 Iqlimiy sharoit Keskin kontinental iqlim, issiq yoz, sovuq qish Issiqlik urishi, yurak-qon tomir kasalliklari, shamollash, allergiya 2 Orolboʻyi ekologik inqirozi Quruq dengiz tubi, tuzli chang, pestitsidlar Nafas olish kasalliklari, saraton, gepatit, onalik muammolari 3 Togʻ va tekislik farqlari Togʻlarda kislorod kamligi, tekislikda yuqori harorat Yurak, o‘pka muammolari, bo‘g‘im kasalliklari 4 Ichimlik suvi sifati Nitrat, ftor, sulfatlar miqdori yuqori Qon kasalliklari, flyuoroz, ichak yuqumli kasalliklar 5 Havoning ifloslanishi Sanoat gazlari, transport chiqindilari Astma, bronxit, o‘pka saratoni 6 Tuproq sifati va sho‘rlanish Kimyoviy o‘g‘itlar, pestitsidlar, sho‘r yerlar Oziq-ovqat sifati past, zaharlanish, vitamin tanqisligi Results of National Scientific Research International Journal 2025 Volume 4| Issue 8 SJIF5.8, Researchbib 10.7 ISSN: 2181-3639 https://academicresearch.ru/index.php/inrnsr/index 86 7 Aholi zichligi Yirik shaharlarda zichlik, transport ko‘pligi Infeksion kasalliklar, stress, ruhiy muammolar 8 Radiatsiya va zilzila xavfi Uran konlari, tabiiy radiatsiya, seysmik faollik Saraton, genetik buzilishlar, sog‘liq xavfi Kasalliklarni yuzaga kelishida tabiiy sharoitlarni tashkil qiluvchi alohida komponentlar ham mavjudki, ayrim holatlarda epidemik kasalliklar yuzaga keladi. Bu holat ifloslangan havo, suv, tuproq bilan bevosita bog’liqdir. Ma’lumki tabiatda sodir bo’ladigan namlik almashinuvi, biogen almashinuv, abiotik almashinuv jarayonlari kimyoviy elementlarning hosil bo’lishi, parchalanishi, geokimyoviy migratsion jarayonlarga tortilishini tiklaydi. Kimyoviy elementlarning ayrimlari radiaktiv faol bo’lishi mumkin. Tuproq tabiat komponentlari ichida eng ifloslangan muhitni hosil qiladi. Inson sog'lig'ining yomonlashishi uchun ijtimoiy xavf omillarini ob'ektiv tahlil qilishdan oldin "xavf" va "ijtimoiy"asosiy tushunchalarini aniqlash kerak. Pozitivistik metodologiya doirasida xavf ob'ektiv va tan olinadigan fakt sifatida talqin qilinadi va "ehtimollik", "xavf" va "sog'liqqa zarar"toifalari bilan bog'liq. Ushbu yondashuvning asosiy yo'nalishi "xavfning yuzaga kelishi ehtimoli va uning oqibatlarining jiddiyligi (ko'lami) mahsuloti" va "ma'lum bir hodisa ehtimoli va uning salbiy oqibatlari kombinatsiyasi" kabi xavflarning farqlanishidir. Sanoat faoliyati, ayniqsa og'ir ishlab chiqarish va kimyoviy qayta ishlash bilan bog'liq bo'lganlar, ko'pincha inson salomatligiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin bo'lgan zararli qo'shimcha mahsulotlarni keltirib chiqaradi. Turli korxona va fabrikalar tomonidan chiqariladigan bu zararli mahsulotlarga havo va suvni ifloslantiruvchi moddalar, zaharli kimyoviy moddalar, og'ir metallar, zarrachalar kiradi. Ushbu moddalarning atrof-muhitga tarqalishi nafas olish kasalliklari, yurakqon tomir kasalliklari, nevrologik kasalliklar va saraton kabi bir qator sog'liq muammolariga olib kelishi mumkin . So'nggi o'n yilliklarda kuzatilgan jadal sanoatlashtirish va urbanizatsiya atrof-muhitga zararli ifloslantiruvchi Results of National Scientific Research International Journal 2025 Volume 4| Issue 8 SJIF5.8, Researchbib 10.7 ISSN: 2181-3639 https://academicresearch.ru/index.php/inrnsr/index 87 moddalarning chiqarilishini kuchaytirdi. Chiqindilarni boshqarishning noto'g'ri usullari, atrof-muhitni muhofaza qilish qoidalarining sustligi va iqtisodiy o'sishni aholi salomatligidan ustun qo'yish kabi omillar muammoni yanada kuchaytirdi. Natijada, sanoat zonalari yaqinida yashovchi jamoalar ko'pincha ifloslanish bilan bog'liq sog'liq muammolarining asosiy qismini o'z zimmalariga oladilar . Korxonalar va fabrikalar tomonidan ishlab chiqarilgan zararli mahsulotlarning inson salomatligiga ta'sirini tushunish ushbu ta'sirlarni yumshatish uchun samarali strategiyalarni ishlab chiqish uchun juda muhimdir. Sanoat ifloslantiruvchi moddalarning manbalari, tarkibi va tarqalishini o'rganish orqali tadqiqotchilar ularning sog'liq uchun potentsial xavflarini baholashlari va aholi salomatligini himoya qilish uchun maqsadli tadbirlarni shakllantirishlari mumkin. Sanoat faoliyatining zararli mahsulotlarining inson salomatligiga ta'siri ko'p qirrali bo'lib, ifloslantiruvchi moddalarning turi va kontsentratsiyasi, ta'sir qilish muddati va shaxslarning sezgirligi kabi omillarga qarab o'zgaradi. Oltingugurt dioksidi (SO2), azot oksidi (NOx), uchuvchi organik birikmalar (VOC) va zarracha moddalar (PM) kabi havodagi ifloslantiruvchi moddalar nafas olish tizimiga chuqur kirib, nafas olish yo'llari infektsiyalarini keltirib chiqarishi, astmani kuchaytirishi va xavfni oshirishi mumkin. o'pka saratoni. Hozirgi vaqtda insonlar hayotida transport vositalari muhim ahamiyat kasb etmoqda. Kundalik turmushimizni avtomobil transportisiz tasavvur qila olmaymiz. Axir avtomobillar bizni uzog’imizni yaqin qilib, qimmatli bo’lgan vaqtimizni tejashda juda katta rol o’ynaydi. Umuman olganda, avtomobil - mustaqil energiya manbayiga ega bo’lgan, quruqlikda, relssiz yo’llarda yuk va odamlarni tashishga yoki unga o’rnatilgan qurilmalar yordamida maxsus ishlarni bajarishga mo’ljallangan kamfortabellik va xavfsizlikka ega bo’lgan g’ildirakli mashina hisoblanadi. Avtomobil so’zi grekcha autos ya’ni o’zi va lotincha mobilis harakatlanuvchi degan ma’noni anglatadi. Kelib chiqish tarixiga nazar soladigan bo’lsak, dunyoda ichki yonuv dvigateliga ega ilk avtomobil 1885yilda Karl Benz tomonidan ixtiro qilingan. Keyinchalik esa avtomobilsozlik sohasi Results of National Scientific Research International Journal 2025 Volume 4| Issue 8 SJIF5.8, Researchbib 10.7 ISSN: 2181-3639 https://academicresearch.ru/index.php/inrnsr/index 88 Fransiya, AQSH, Germaniya va Yaponiya kabi dunyoning bir qator mamlakatlarida rivojlana bordi. Avtomobilsozlik va mashinasozlik sohalari anchagina daromadga boy yo’nalishlardan biridir. Oddiy misol qilib Yaponiya va Germaniya mamlakatlarini oladigan bo’lsak, jahon urushidan keyin har tomonlama anchagina orqaga ketgan bo’lsada, bu ikki davlat qisqa vaqt ichida mashinasozlik va avtomobilsozlik sohalarini rivojlantirish hisobiga juda tez fursatlarda o’zini tiklab oldi. Negaki, avtomobillar harakatlangan vaqtda ichki yonuv dvigatellarida yoqilg’i mahsulotlarining to’liq yonmasligi natijasida o’zidan atrof-muhitga 200 dan ortiq zarali moddalar chiqaradi. Avtomobil transportidan chiqadigan asosiy chiqindilarga qo’rg’oshindan tayyorlangan batareyalar, plastmassali ichki bezak elementlari, avtomobil shinalari, avtomobil tanasining metal bo’laklari. Har yili eski avtomobillarning tanasini eritib, qayta ishlash jarayonida ham juda ko’p miqdorda metall zarralari atmosferaga ko’tariladi. Statistik ma’lumotlarga qaraganda rivojlangan mamlakatlarda avtomobillar atmosferaga yiliga 31 mln tonnadan ortiq zararli gazlar chiqarar ekan. Bu ko’rsatkich Rossiya Federatsiyasida 22 mln tonnani tashkil etadi. Umuman olganda avtomobillar, transport-yo’l majmualari atrofni ifloslanishiga olib keluvchi asosiy manbalardan biridir. Shu jumladan, suv havzalarining ifloslanishida avtomobillar muhim rol o’ynaydi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 2. Salimov R.X. Aholi geografiyasi. – Toshkent: Universitet, 2010. 3. Abdullayev A.A., To‘rayev S.K. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2007. 4. Xodjayev N.H., Abdurahmonov Q. Ekologiya va atrof-muhit muhofazasi. – Toshkent: Fan, 2009.