INVESTITSIYA FAOLIYATIDA RISKLARNI BAHOLASH USULLARI

INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 831 INVESTITSIYA FAOLIYATIDA RISKLARNI BAHOLASH USULLARI Xomitov Komiljon Zoitovich1, Zohidova Ruxsora Komiljon qizi2 1Toshkent davlat iqtisodyot universiteti professori, 2Toshkent davlat iqtisodyot universiteti magistri https://doi.org/10.5281/zenodo.17317662 Annotatsiya. Ushbu maqolada biznesga asosli moliyaviy qarorlar qabul qilishga yordam beradigan boshqaruv hisobida investitsiya faoliyatida yuzaga keladigan risklarni baholashning asosiy usullari ko’rib chiqiladi. Boshqaruv qarorlari sifatini oshirish maqsadida risklarni baholashning integratsiyalash masalalariga alohida e’tibor qaratiladi. Shuningdek, maqolada risklarni baholash usullarini qo’llash va ularning samaradorligini baholashning amaliy jihatlari tadqiq etilgan. Kalit so’zlar: investitsiya, investitsiya faoliyati, risk, investitsiya riski, riskni baholash, riskni baholash usullari, tahlil. Uzluksiz tavakkalchilik va noaniqlik, ya’ni riskning mavjudligi tadbirkorlik faoliyatining ajralmas tarkibiy qismi bo’lib, nafaqat muammolarni keltirib chiqaradi, balki moliya tizimining dinamik rivojlanishini rag’batlantiradi. Bozor dinamikasi bilan to’yingan zamonaviy iqtisodiyot moliyaviy faollik sharoitida doimiy o’zgarishlar, bozor ishtirokchilarining xatti-harakatlaridagi o’zgarishlar va bozor kon’yunkturasining tebranishlari bilan tavsiflanadi. Iqtisodiyotning cheklangan barqarorligi sharoitida moliyaviy vaziyatning noaniqligi ortib borishi, riskning oldindan aytib bo’lmaslik darajasini aks ettiruvchi asosiy ko’rsatkichga aylanishi ma’lum bo’ladi. Investitsiya faoliyati - investitsiya faoliyati sub’ektlarining investitsiyalarni amalga oshirish bilan bog’liq harakatlari majmuidir [1]. Investitsiya faoliyati jarayonida risklarni o’rganish investitsiya loyihasi maqsadlariga erishishga salbiy ta’sir ko’rsatishi mumkin bo’lgan omillarni aniqlash va baholashning tizimli jarayonidir. Asosan, bu investitsiya loyihasini amalga oshirishga sezilarli ta’sir ko’rsatishi mumkin bo’lgan istalmagan holatlarning yuzaga kelish ehtimolini tahlil qilishdir [2]. Potensial risklarni tahlil qilish nafaqat ularning yuzaga kelish ehtimolini baholashni, balki salbiy oqibatlarni minimallashtirish va nazorat qilish usullari va strategiyalarini ishlab chiqishni ham o’z ichiga oladi. Bu jarayon investitsiya loyihasi oldiga qo’yilgan vazifa va maqsadlarga yanada samarali erishishni ta’minlab, yuzaga kelishi mumkin bo’lgan tahdidlarni oldindan boshqarish imkonini beradi. Dastlabki bosqichda loyihani muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun mumkin bo’lgan tahdidlarni keltirib chiqaradigan tegishli elementlarni aniqlash va ularning muhimlik darajasini baholash amalga oshiriladi. Riskni o’rganish o’zaro bog’liq ikki turga bo’linadi: sifat va miqdoriy tahlil. Risk omillari, sohalari va turlarini aniqlashga qaratilgan tahlil sifat tahlili deb ataladi. Risklarni baholashning ushbu usuli nisbatan soddaligi bilan ajralib tursa-da, o’z oldiga nafaqat yuzaga kelishi mumkin bo’lgan risklarni, balki muayyan faoliyatni amalga oshirish jarayonida ularning darajasiga ta’sir etuvchi omillarni aniqlash vazifasini ham qo’yadi. Investitsiya loyihasi INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 832 risklarining sifat tahlili kontekstida ularni aniqlash yo’nalishiga urg’u beriladi, bu esa tahliliy jarayonning muhim elementi hisoblanadi. Bizningcha, investitsion risklarni samarali o’rganish nafaqat xilma-xil turdagi risklarni sinchkovlik bilan ko’rib chiqish, ularning yuzaga kelish sabablarini aniqlash, yuzaga kelishi mumkin bo’lgan oqibatlarni tahlil qilish va ularni kamaytirish bo’yicha takliflarni ishlab chiqishni, balki miqdoriy baholashga o’tishni ham o’z ichiga oladi. Bu muayyan loyiha uchun aniqlangan xatarlarni kamaytirish bo’yicha taklif etilayotgan chora-tadbirlarning qiymat tahlilini o’tkazishni anglatadi [3]. Yakuniy natijaning belgilangan darajadan pastga tushish ehtimolini ko’rib chiqishga, shuningdek, prognoz qilinayotgan zararni uning yuzaga kelish ehtimoliga ko’paytirishga asoslangan risklarni baholash miqdoriy deb ataladi. Tahlilning bu usuli nafaqat individual risklar ko’lamini, balki umuman loyiha riskining umumiy darajasini ochib beruvchi raqamli qiymatlarni yaratadi. Potensial risklarni tahlil qilishda eng keng tarqalgan yondashuvlar sifatida quyidagilarni keltirish mumkin [2]: 1. Ehtimollik tahlili (statistik usul): ushbu yondashuv modelda qurish va hisoblash ehtimollik nazariyasining asosiy tamoyillariga muvofiq amalga oshirilishini nazarda tutadi, bu esa miqdoriy xavfni tahlil qilish jarayoniga yuqori qat’iylik darajasini beradi. Yo’qotishlarning yuzaga kelish ehtimoli o’tgan davr uchun statistik ma’lumotlar bilan o’zaro ta’sir orqali aniqlanadi, bu esa o’tmishdagi tendensiyalar va voqealarni puxta hisobga olishni ta’minlaydi. Ushbu usul nafaqat risk zonalarini ajratishni, balki investitsiyalarning yetarliligini baholashni, shuningdek, risk koeffitsiyentini hisoblashni ham o’z ichiga oladi. Oxirgisi ifodalaydi kutilayotgan foydaning umumiy sarflangan mablag’lar hajmining loyiha doirasida sarflangan umumiy resurslarga nisbatiga ko’paytmasi. 2. Dastlabki ma’lumotlarga kirish cheklangan yoki umuman yetarli bo’lmagan vaziyatlarda xavflarni ekspert tahlili talab qilinadigan usul hisoblanadi. Yondashuvning mohiyati tavakkalchilikni har tomonlama baholashni amalga oshirish uchun taniqli mutaxassislar guruhining bilimlaridan foydalanishdan iborat. Ular loyihani va uning alohida jarayonlarini diqqat bilan tahlil qiladilar, nafaqat ma’lum bo’lgan xavf omillarini, balki amalga oshirish jarayonida yuzaga kelishi mumkin bo’lgan noaniqliklarni ham hisobga oladilar. 3. O’xshashlik usuli: o’tgan shunga o’xshash loyihalarning muvaffaqiyatlarini joriy loyihaga moslashtirish uchun ularning tajribasi va natijalariga murojaat qilishni o’z ichiga oladi. Ushbu yondashuv taklif etilayotgan loyihaning ichki va tashqi muhit sharoitlari o’xshash omillarga sezilarli darajada o’xshash bo’lganda qo’llaniladi. 4. Barqarorlikni baholash usuli yoki kritik nuqtalarni hisoblash deb ham ataladigan kritik daraja ko’rsatkichlarini o’rganish loyihani amalga oshirish sharoitlarining mumkin bo’lgan o’zgarishlari nuqtai nazaridan loyihaning barqarorligini aniqlashga qaratilgan. 5. Kritik daraja ko’rsatkichlarini o’rganish usuli, shuningdek, barqarorlikni baholash usuli yoki kritik nuqtalarni hisoblash deb ham ataladi, uni amalga oshirish shartlarining mumkin bo’lgan o’zgarishlari nuqtai nazaridan loyihaning barqarorligini aniqlashga qaratilgan. 6. Loyihaning sezgirligini tahlil qilish nafaqat asosiy o’zgaruvchilar qiymatlarining o’zgarishi loyihaning umumiy samaradorligiga qanday ta’sir qilishini baholash, balki ularni turli kontekstlarda yoki stsenariylarda loyiha natijalariga aylantirish imkonini beradi. 7. Loyiha rivojlanishining mumkin bo’lgan stsenariylarini tadqiq qilish usuli shu bilan farq qiladiki, u loyiha rivojlanishining bir nechta variantlarini uning kelajagining turli imkoniyatlarini INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 833 hisobga olgan holda yaratishni o’z ichiga oladi. Bunda nafaqat optimistik va eng ehtimoliy stsenariylar tahlil qilinadi, balki omillar o’zgarishining pessimistik varianti ham inobatga olinadi. Shuningdek, statistik usul, sezgirlikni tahlil qilish usuli (sensitivity analysis), stsenariylarni tahlil qilish usuli, qarorlar daraxti usuli ham keng tarqalgan [4]. Ko’rsatilgan usullarni qo’llash nafaqat investitsiya loyihasi risklarini miqdoriy tahlil qilish, balki ushbu omillar uning umumiy samaradorligiga qanday ta’sir ko’rsatishini aniqlash imkonini beradi. Investitsion riskni baholashning statistik usulini qo’llashdagi muhim qiyinchiliklardan biri olingan natijalarni talqin qilishning murakkabligidir. Statistika aniq raqamlar va raqamli ko’rsatkichlarni taqdim etsa-da, ularni to’g’ri tushunish, ayniqsa bu sohada chuqur bilimga ega bo’lmaganlar uchun qiyinchilik tug’dirishi mumkin. Statistik tahlil yordamida olingan xulosalar investitsiya sohasida asosli qarorlar qabul qilish uchun foydali bo’lishi uchun puxta talqin va kontekstni talab qiladi. Bundan tashqari, boshqa omillarning ta’sirini hisobga olmagan holda bir omilning o’zgarishini izolyatsiya qilish imkoniyati cheklangan. Masalan, sezgirlikni tahlil qilishda va barqarorlikni tekshirish usullarida ko’pincha turli o’zgaruvchilarning ta’sirini ajratishda qiyinchiliklar yuzaga keladi, bu esa natijalarning ishonchliligini va prognozlarning aniqligini pasaytirishi mumkin. Statistik usullardan foydalanish ushbu cheklovlarga e’tiborli munosabatda bo’lishni va investitsiya riskiga ta’sir qiluvchi omillarning murakkabligini hisobga olish uchun qo’shimcha strategiyalarni ishlab chiqishni talab qiladi. , (1) bunda, - o’rtacha taxmin qilingan miqdor; - - har bir hodisa uchun qiymat; - taxminiy qiymat; - kuzatuvlar soni. Yakuniy qaror qabul qilish uchun potentsial natijaning o’zgaruvchanlik darajasini sinchkovlik bilan baholash kerak. Tebranuvchanlik kutilgan o’rtacha qiymatning og’ish o’lchovidir. Real amaliyotda ko’pincha bir-biri bilan chambarchas bog’liq bo’lgan ikkita mezon - dispersiya va o’rtacha kvadratik chetlanish yordamida baholanadi. Dispersiya biz uchun o’rtacha qiymatga nisbatan variatsiya ko’rsatkichi bo’lib, o’lchashda muhim ahamiyatga ega. . (2) Investitsiya loyihasining o’rtacha qiymatiga nisbatan daromadli bo’lishi uchun variatsiya koeffitsiyentidan foydalaniladi, u loyiha bilan bog’liq tavakkalchilik va noaniqlik darajasini baholash imkonini beradi. Variatsiya koeffitsiyentining qiymati qanchalik yuqori bo’lsa, loyiha natijalari va xarajatlarining uning o’rtacha qiymatiga nisbatan tarqoqligi shunchalik katta bo’ladi. Shu sababli, variatsiya koeffitsiyentini batafsil tahlil qilish investitsiya loyihasini tadqiq etish jarayonida muhim qadam hisoblanadi. Amaliyotda bu o’rtacha qiymatga nisbatan xavf darajasini baholash imkonini beruvchi standart og’ish ko’rsatkichi bo’lib xizmat qiladi. INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 834 (3) Asosiy ko’rsatkich variatsiya koeffitsiyenti bo’lib, u 0 dan 100% gacha oraliqda o’zgarib turadi. Belgilangan shkala bo’yicha variatsiya koeffitsiyenti qiymatlarini quyidagicha baholash mumkin: 10% dan kam - past o’zgaruvchanlikni, 10-25% - o’rtacha o’zgaruvchanlikni, 25% dan yuqori qiymatlar yuqori o’zgaruvchanlikni tavsiflaydi. Agar mo’ljallangan foyda darajasi bir xil bo’lsa, past standart og’ish bilan investitsiyalar ishonchliroq hisoblanadi, bu esa mo’ljallangan foydaga erishish ehtimoli (daromadlilik variatsiyasi) ning kamroq o’zgaruvchanligini ko’rsatadi. Investitsiyalarni tanlash bo’yicha qaror qabul qilish, ayniqsa, o’rtacha daromadlilikning turli qiymatlariga ega bo’lgan imkoniyatlarni taqqoslashda juda murakkab bo’ladi. Bunday vaziyatlarda investitsiyalar to’g’risida qaror qabul qilishda asosiy omil variatsiya koeffitsiyenti bo’lib, u daromadlilikka bog’liq bo’lgan tavakkalchilik o’lchovidir. O’zgaruvchanlik koeffitsiyenti pastroq bo’lgan investitsiya loyihalari afzalroq hisoblanadi, chunki ular daromadlilik va tavakkalchilikning yanada foydali kombinatsiyasini ifodalaydi. Bunday yondashuv chuqurroq va asosli tahlilni ta’minlaydi, shuningdek, investitsiya strategiyalarini oqilona belgilash imkonini beradi. Investitsion loyihalash jarayonida riskni baholash uchun sezgirlikni tahlil qilish usuli keng qo’llaniladi [5]. Ushbu usul tavakkalchilikni nafaqat mavhum tahdid sifatida ko’rib chiqadi, balki tavakkalchilikni ekspluatatsiya sharoitidagi o’zgarishlarning loyihaning asosiy ko’rsatkichlariga ta’siri o’lchovi sifatida o’rganish imkonini beruvchi vositadir. Investitsiya loyihasi muvaffaqiyatining sof keltirilgan daromad, ichki daromadlilik me’yori va boshqalar kabi asosiy ko’rsatkichlariga turli omillarning ta’sirini chuqur o’rganish sezgirlik tahlilining asosiy maqsadi hisoblanadi [6]. Risklarni baholash usullarini o’rganish zamonaviy biznesda oqilona strategik qarorlar qabul qilish uchun samarali tahlilning ajralmas ahamiyatini ta’kidlaydi. Usullarni ko’rib chiqish ularning afzalliklari va kamchiliklarini ajratib ko’rsatish imkonini beradi, bu esa moliyaviy xatarlarni baholashga kompleks va moslashuvchan yondashuv uchun asos yaratadi. Ta’kidlash joizki, risklarni baholashning turli usullarini birgalikda qo’llash moliyaviy jarayonlarni chuqurroq tushunishga yordam beradigan kompleks va dinamik yondashuv bo’lib, bozorning o’zgaruvchanligi sharoitida tashkilotni yanada barqaror boshqarishni ta’minlaydi. Boshqaruv hisobiga zamonaviy uslubiyotlarni faol joriy etish biznes olamida imkoniyatlarni yanada aniqroq aniqlash va risklarni samarali boshqarish istiqbollarini ochadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 25-dekabrdagi O‘RQ-598-sonli «Investisiyalar va investisiya faoliyati to‘g‘risida»gi qonuni. 2. Аскинадзи, В. М. Инвестиционный анализ: учебник для академического бакалавриата: для студентов высших учебных заведений, обучающихся по экономическим направлениям / В. М. Аскинадзи, В. Ф. Максимова. – Москва: Юрайт, 2019. – 422 с. 3. Amonova N.U. Loyihaviy moliyalashtirish. O‘quv qo‘llanma. -T.: Innovasion rivojlanish nashriyot matbaa uyi. 2023. – 280 b. INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025 835 4. Инвестиции: учебное пособие для студентов, обучающихся по специальности «Финансы и кредит» / [М. В. Чиненов и др.]. – 3-е изд., стереотипное. – Москва: КноРус, 2020. – 364 с. 5. Цало И.М. Инвестиции и инвестиционный анализ / И.М. Цало – Челябинск: ЮУрГУ, 2019 – 185 c. 6. Xo’jamqulov D.Yu., Mamatov B.S. Ismailov D.A. Investitsiya loyihalarini boshqarish. Darslik. – T.: «Iqtisod-moliya», 2021. – 295 b.