ИННОВАЦИОННЫЕ МЕТОДЫ ПРОФИЛАКТИКИ КЛОСТРИДИОЗОВ У ОВЕЦ: ПРОБИОТИКИ И ИММУНОМОДУЛЯТОРЫ В ПРАКТИКЕ

RESEARCH FOCUS ISSN: 2181-3833 Parranda, baliq, asalari va mo‘ynali hayvonlar kasalliklari bilan qarshi kurashishda dolzarb muammolar va уechimlar | KONFERENSIYA | Research Focus National Scientific Journal, Samarkand 2025 | 62 O‘ZBEKISTONDA ASALARI ZOTLARINING KAMAYISHIGA TASHQI MUHIT OMILLARINING TA’SIRI Shomaxsudov A. assistent Toshboltayev X. talaba Samarqand davlat veterinariya meditsinasi, chorvachilik va biotexnologiyalar universiteti https://doi.org/10.5281/zenodo.17322267 Annotatsiya Ushbu maqolada asalarilar sonining kamayish sabablari, ularning ekotizimdagi o‘rni va oziq-ovqat xavfsizligiga ta'siri tahlil qilingan. Asalarilarning kamayishi iqlim o‘zgarishi, pestitsidlar ta'siri, kasalliklar va biologik xilma-xillikning yo‘qolishi bilan bog’liqligi ko‘rsatib o‘tilgan. O‘zbekiston sharoitida ushbu muammo dolzarb bo‘lib, maqolada uni bartaraf etish choralari ham taklif etilgan. Kalit so‘zlar: asalari, changlatish, pestitsid, ekologik muvozanat, oziq-ovqat xavfsizligi. Аннотация. В данной статье рассматриваются причины снижения численности пчёл, их роль в экосистеме и влияние на продовольственную безопасность. Показано, что сокращение численности пчёл связано с изменением климата, воздействием пестицидов, болезнями и потерей биологического разнообразия. Отмечена актуальность проблемы в условиях Узбекистана,предложены меры по её устранению. Ключевые слова: пчёлы, опыление, пестициды, экологический баланс, продовольственная безопасность. Annotation. This article analyzes the reasons for the decline in bee populations, their role in ecosystems, and the impact on food security. It highlights how climate change, pesticide use, diseases, and loss of biodiversity contribute to the decline. The issue is considered particularly relevant to Uzbekistan, and the article proposes potential solutions. Keywords: bees, pollination, pesticides, ecological balance, food security. O‘zbekistonda qishloq xoʻjaligi sohasida juda kata islohatlar olib borilmoqda. Shu jumladan qish-loq xo‘jaligida asalarichilikni rivojlantirish to‘g’risi-da choratadbirlar ishlab chiqilmoqda. Mamlakatimiz Prezidenti Shavkat Mirziyoyev asalarichilik tarmog’ini boshqarish tizimini tubdan takomillashtirish, tarmoqda naslchilik, ishlarini ilmiy asosda tashkil qilish, asalarich-ilik xo‘jaliklari faoliyati samaradorligini oshirish, asal mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi va turlarini yanada RESEARCH FOCUS ISSN: 2181-3833 Parranda, baliq, asalari va mo‘ynali hayvonlar kasalliklari bilan qarshi kurashishda dolzarb muammolar va уechimlar | KONFERENSIYA | Research Focus National Scientific Journal, Samarkand 2025 | 63 ko‘paytirish, asalni qayta ishlash boʻyicha zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, sohaning eksport salohiya-tini oshirish, shuningdek asalarichilik sohasidagi ilg’or tajribalarni resublikamizning barcha hududlarida tatbiq etish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentin-ing 2018-yil 1-avgustdagi PF-5497-sonli Farmoniga koʻra: 1. O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi va-zirligi, Oʻrmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi, Ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish davlat qo‘mitasi hamda Aksiyadorliktijorat "Aloqabank", "O‘zbekiston asal-arichilari" uyushmasini tashkil etish to‘g’risidagi tak-lifga ko‘ra rozilik berildi. 2. Quyidagi "Oʻzbekiston asalarichilari" uyishmasini asosiy vazifalari va faoliyat yo‘nalishlari qilib belgilandi: asalarichilik tarmog’ini rivojlantirishga qaratil-gan normativ-huquqiy bazani ishlab chiqishda ishtirok etish; asalarichilik tarmog’ini rivojlantirish dasturlarini amalga oshirishni muvofiqlashtirish, yagona ilmiy-tex-nika, investitsiya va eksport siyosatini muvofiqlashtirish; mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari va man-faatdor tashkilotlar bilan hamkorlikda asalarichilik xoʻjaliklarini o‘rmon fondi yerlariga, tog’ va tog’oldi hududlariga, tabiiy pichanzor va yaylovlarga hamda qishloq xo‘jaligi yerlariga joylashtirishni amalga os-hirish; asalari uchun sun'iy ozuqalar ishlab chiqar-ishni markazlashgan holda tashkil etishga ko‘mak-lashish va ushbu tajribani keng qo‘llash hisobigaasalarichilik xo‘jaliklarining ozuqa bazasini mus-tahkamlash; asalari kasalliklarining oldini olish davolash va tashxis qo‘yish bo‘yicha zamonaviy va ilg’or usullarni joriy etish ishlariga ko‘maklashish; oliy va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta'limi, shu jum-ladan xorijiy muassasalarda asalarichilik tarmog’ining kadrlar tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning mal-akasini oshirish ishlarini samarali tashkil etish va mu-vofiqlash tirishda ishtirok etish; "O‘zbekiston asalarichilari" uyushmasining tash-kiliy tuzilmasi va uningijro etuvchi apparati boshqaruv xodimlarining umumiy cheklanganlar soni 27 nafar bo‘lgan tuzilmasi muvofiqlashtirilgan. Bugungi kunda global miqyosda iqlim o‘zgarishi, atrof-muhitning ifloslanishi, pestitsidlarning ortiqcha qo‘llanilishi va biologik xilma-xillikning kamayishi kabi muammolar dolzarb bo‘lib bormoqda. Ushbu ekologik muammolar ichida asalarilar sonining keskin kamayishi alohida e'tiborga loyiq. Chunki asalarilar nafaqat asal ishlab chiqaruvchi foydali hasharot, balki o‘simliklar changlanish jarayonining ajralmas ishtirokchisidir. Ularning soni kamayishi butun oziq-ovqat zanjiriga bevosita ta'sir qiladi. ASAlARILARNING ZAHARLANISHI SABABLARI Asalarilarning ko‘p zaharlanishi gullash davrida ekinlarga insektitsidlar qo‘llanganda sodir bo‘ladi. Boshqa xavflar.Zaharli pestitsidlarning qo‘shni ekinlarga yoki gullab-yashnagan begona o‘tlarga tushishi.Bog’larni purkashda gullaydigan qoplama ekinlarining ifloslanishi.Insektitsid changlari em-xashak izlovchi asalarilarga RESEARCH FOCUS ISSN: 2181-3833 Parranda, baliq, asalari va mo‘ynali hayvonlar kasalliklari bilan qarshi kurashishda dolzarb muammolar va уechimlar | KONFERENSIYA | Research Focus National Scientific Journal, Samarkand 2025 | 64 yopishadi va oxir-oqibat orqa oyoqlarda gulchanglar bilan o‘raladi. Asalarilar barglar yoki gullarga ifloslangan suvni ichishadi yoki tegizadilar.Asalarilar ifloslangan gulchanglar yoki nektarlarni yig’adilar. ASLARI ZAHARLANISH BELGILARI Asalarilar zaharlanishining eng keng tarqalgan alomati uyalar oldida o‘lik asalarilarning haddan tashqari ko‘pligidir. Yana bir keng tarqalgan alomat. yegulik asalarilarning etishmasligi. Asalarilarning tajovuzkorligi ko‘pchilik pestitsidlardan kelib chiqishi mumkin. Asalarilarning ahmoqligi, falajlanishi va g’ayritabiiy faoliyati ko‘pincha xlorli uglevodorodlar va fosfororganik insektitsidlar tufayli yuzaga keladi. Asalning oshqozon tarkibidagi regurgitatsiya ko‘pincha organofosforli insektitsidlar bilan zaharlanish natijasida yuzaga keladi. Asalarilar insektitsid bilan zaharlanish ta'sirida uyaga kirish joyidagi gorizontal qo‘nish taxtasida g’ayritabiiy aloqa raqslarini bajarishlari mumkin. Tartibsiz xulq-atvor namunalari qo‘riqchi asalarilar tomonidan ta'sirlangan dala asalarilarni tan olmasliklariga olib kelishi mumkin. Zararkunandalarga qarshi kurash dasturining vaqti yoki materiallari zaharlanish kam yoki umuman sodir bo‘lmasligi uchun o‘zgartirilishi mumkin edi. Asalarilarning ekologik tizimdagi roli.Asalarilar gullardan nektar yig’ayotganda o‘simliklarning changlanishiga yordam beradi. Ular orqali changlangan o‘simliklar meva va urug’ hosil qiladi. BMT ma'lumotlariga ko‘ra, insoniyat iste'mol qiladigan oziq-ovqat mahsulotlarining 70 foizi aynan asalarilar orqali changlanadigan o‘simliklardan olinadi. Bu esa ularning ekotizimdagi o‘rnini yana bir bor tasdiqlaydi. Asalarilar sonining kamayish sabablari.So‘nggi o‘n yilliklarda ko‘plab mamlakatlarda asalarilar sonining kamayishi quyidagi omillarbilan bog’liq: - Kimyoviy pestitsidlarning haddan tashqari qo‘llanilishi; - Iqlim o‘zgarishi va ekstremal haroratlar; - Parazit va kasalliklarning ko‘payishi - Biologik xilma-xillikning yo‘qolishi va gullaydigan o‘simliklarning kamayishi. O‘simliklar gulidan to‘plangan asal ham sifatli ham shifobaxdir, quyosh nurlari kam tushadigan o‘rmon gullari va yetishtirishda turli zaharli dorilar sepiladigan oʻsimliklari, kanopdan olingan asal ancha sifatsiz hisoblanadi. Asal mumkataklardan maxsus asal ajratkich moslamalar bilan ajratib olinadi. Asal qimmatli oziq-ovqat mahsuloti boʻlib, uning 1 kg da oʻrtacha 3200 kaloriya energiya mavjud. Asaldan tibbiyotda qadimdan doridarmon sifatida foydalanilgan. Hozir farmasevtika sanoatida turli doridarmonlar ishlab chiqarishda asal, propolis va ona ari suti kabi mahsulotlaridan keng foydalanilmoqda. Asalning o‘zi turli kasalliklarga parhyez va davo vositasi tarzida beriladi. 20-asrning 60yillaridan boshlab tibbiyotda asal bilan davolash usullari - apiterapiya shakllandi . Kimyoviy zaharlanish asalarilar organizmiga koʻplab salbiy ta'sirlarni koʻrsatadi. Ularning salbiy ta'siri tarkibidagi kimyoviy moddalariga bog’liq: ftor asalarilar traxeyasining devorlarini buzadi, glikoliz va mineral moddalar almashinuvi jarayonini izdan chiqaradi. Margimush fermentlanish jarayoniga to‘siqlik qiladi. RESEARCH FOCUS ISSN: 2181-3833 Parranda, baliq, asalari va mo‘ynali hayvonlar kasalliklari bilan qarshi kurashishda dolzarb muammolar va уechimlar | KONFERENSIYA | Research Focus National Scientific Journal, Samarkand 2025 | 65 Bariyning xlorli birikmasi suv almashinuvini izdan chiqaradi. Xlororganik birikmalar arilarning organizmida kaliy va natriy nisbatini izdan chiqaradi, fosfororganik birikmalar yesa xolinesteraza fermentini bog’laydi, bunda u nerv tizimidagi gangliyalarda qo‘zg’alishlarni tarqalishiga salbiy ta'sir qiladi. Zaharlanishlarning birinchi jabrlanuvchilari asal yig’adigan arilar hisoblanadi. So‘ngra oziqa bir aridan ikkinchisiga beriladi - shunday qilib butun oila va tuxum xujayralari zaharlanadi. Zaharlanish darajasi uyaga kelib tushgan zahar miqdori, uning xususiyatlari, shuningdek, asalarilar oilasining kuchi, arilar zoti, yoshiga bog’liq boʻladi. Ko‘pincha kuchli asalari oilalari jabr koʻradi. Juda o‘tkir zaharlanishlar kontakt va fumigant tipdagi preparatlar ishlatilganda sodir bo‘ladi: arilar dalada oʻladi, oilalar asal yig’adigan arilar yetishmasligidan kuchsizlanadi. Tuxum qo‘yilgan joylarni isitadigan (yopadigan) arilar yetishmaydi, tuxumlar va qurtchalar sovuqdan va ochlikdan nobud bo‘la boshlaydi. Mum in katakchalari yirtiq va deformasiyaga uchragan boʻladi. Zaharlanishning o‘tkir kechishi koʻproq uchraydi, bunda arilar uyaga gul sharbati va gul changi bilan zaharni ham tashiydi, ularda oʻrta yoki yuqori toksinli zaharlar bo‘ladi, lekin darajasi kam boʻladi. O‘tkir zaharlanishning o‘ziga xos belgilari arilar uchadigan joyda ko‘p miqdorda oʻlgan va oʻlish arafasidagi arilar soni ko‘payadi, ba'zan ushbu maydonda oʻlgan arilarning uzun qatori paydo boʻladi. Tirik arilar jahli chiqqan, oʻlganlarida ich ketishi belgilari topiladi, tumshug’i cho‘zilgan, qanotlarining falajligi aniqlanadi. Surunkali zaharlanishda ko‘p miqdorda ishchi arilarning nobud bo‘lishi natijasida oilalarning rivojlanishdan qolishi kuzatiladi. Agarda shu ozuqalar bilan arilar oilasi qishlovga kirsa, ular g’ujni bo‘sh shakllantiradilar, so‘ngra uyadan oʻrmalab chiqishadi va nobud bo‘lishadi. Mumli in kataklari, ozuqalar, uya devorlari arilarning axlatlari bilan ifloslangan bo‘ladi. Kimyoviy toksikozda oʻrta ichak shaffofsimon, boʻsh, yo‘g’on ichagi kattalashgan, toʻlib ketgan, toʻq sariq rangda boʻladi. Sog’lom arining ichaklari oʻrta ichagi pigmentlashgan boʻladi. Global va mintaqaviy oqibatlar.Asalarilar sonining kamayishi nafaqat asal ishlab chiqarishga, balki butun oziq-ovqat tizimiga salbiy ta'sir ko‘rsatadi. Ular changlatmaydigan o‘simliklar meva bermaydi, hosildorlik pasayadi. Bu esa oziq-ovqat narxlarining oshishi va ocharchilik xavfini kuchaytiradi. Ayrim mamlakatlarda bu holat allaqachon sezilmoqda. O‘zbekiston sharoitida muammo dolzarbligi.O‘zbekiston agrar davlat bo‘lib, qishloq xo‘jaligi iqtisodiyotning asosiytarmoqlaridan biridir. Asalarilarning kamayishi mevali daraxtlar, poliz ekinlari va boshqa qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining hosildorligiga bevosita ta'sir ko‘rsatadi.Ayniqsa, intensiv bog’dorchilik va asalarichilik rivojlanayotgan hududlarda bu holat jiddiy iqtisodiy yo‘qotishlarga olib kelishi mumkin.Asalarilarni muhofaza RESEARCH FOCUS ISSN: 2181-3833 Parranda, baliq, asalari va mo‘ynali hayvonlar kasalliklari bilan qarshi kurashishda dolzarb muammolar va уechimlar | KONFERENSIYA | Research Focus National Scientific Journal, Samarkand 2025 | 66 qilish bo‘yicha chora-tadbirlar.Quyidagi choralarni ko‘rish orqali asalarilarni muhofaza qilish mumkin: -Pestitsidlardan foydalanishni cheklash yoki ekologik toza vositalarga o‘tish; - Gullaydigan o‘simliklarni ko‘paytirish va yashil hududlarni kengaytirish; - Asalarilar kasalliklariga qarshi kurashishda ilmiy yondashuvlarni qo‘llash; -Asalarichilik bilan shug’ullanuvchilarga davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlov choralarini kuchaytirish. Asalarichilikda antropogen ta'sir ham salbiy jaray-on sifatida qaralishi mumkin. Masalan, asal florasining o‘zgarishi yoki kamayishi asalarilarning mahsuldorlig-ini keskin pasaytiradi, madaniy o‘simliklarni kimyoviy moddalar (gerbitsidlar) dorilanishi ularning nobud bo‘lishiga olib keladi. Agarda inson aralashuvi nuqtai nazaridan qaralsa, ijobiy jihat sifatida ham ko‘rish mumkin asalarilarni saqlab qolish bo‘yicha yangi zotlar ustida ilmiy izlanishlar olib borilishi, turli texnologi-yalarga o‘zgartirishlar va innovatsiyalar kiritish orqa-li ularning mahsuldorligini oshirish, tabiiy asalarilarni saqlash uchun dori vositalaridan foydalanish nuqtai nazaridan. qarshilik va immunomodulyatsion dorilar. Yangi inventar va uskunalarni ishlab chiqish. Xulosa Asalarilar sonining kamayishi global ekologik muammo bo‘lib, insoniyat oziqovqat xavfsizligiga bevosita tahdid soladi. O‘zbekiston sharoitida ham bu muammoning oqibatlari sezila boshlagan. Shuning uchun ilmiy tadqiqotlar, davlat siyosati va jamiyat e'tiborini asalarilar muammosiga qaratish lozim. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 1-avgustdagi PF-5497sonli Farmoni. 2. Shomaxsudov A., Yunusov X.B. b.f.d., professor, Achilov Ο.Ε., v.f.f.d. PhD, Ummatov O‘. Bedanalarni parvarishlashda eng muhim omillar. 3. Shomaxsudov A., Yunusov X.B. b.f.d., professor, Achilov O.E., v.f.f.d. PhD. Bedana Tuxumi Foydali Hususiyatlari V Kimyoviy Tarkibi (adabiyot tahlili asosida). 4. Alisher Shomakhsudov, Madina Yuldasheva, Bakhtiyor Narziev, Zamira Mamatova and Sevara Khaydarova "Effect of probiotic bacteria of the genus Bacillus on gnorobic pathogens of surgical infections". 5. Shomaxsudov A., Yunusov Χ.Β., Achilov Ο.Ε., Ummatov U., Xujayeva N. Bedanalarni parvarishlashda eng muhim omillar. Veterinariya meditsinasi jurnali maxsus son 2024-yil. 6. Ежков В.О. Клинико-морфологические особенности нарушения метаболизма у сельскохозяйственных и экзотических птиц и коррекция его кормовыми добавками у кур: дис. ... канд. вет. наук / В.О. Ежков //Казань 2008. 7. Food and Agriculture Organization (FAO) - Pollinators Vital to Our Food Supply (2021). 8. Greenpeace International - The Decline of Bees and What It Means (2020). RESEARCH FOCUS ISSN: 2181-3833 Parranda, baliq, asalari va mo‘ynali hayvonlar kasalliklari bilan qarshi kurashishda dolzarb muammolar va уechimlar | KONFERENSIYA | Research Focus National Scientific Journal, Samarkand 2025 | 67 9. Smith, M. et al. (2022). Climate change and bee populations. Nature Ecology.