INTERNET IZOHLARINING NUTQ AKTLARI TIZIMIDAGI OʻRNI

Vol.3 №10 (2025). October Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 157 INTERNET IZOHLARINING NUTQ AKTLARI TIZIMIDAGI OʻRNI Djurayeva Maxbuba Usmanovna Termiz shahridagi 4-umumiy o‘rta ta'lim maktabi o‘zbek tili fani o'qituvchisi Annotatsiya: Mazkur ishda internet izoh matnlari nutq aktlari nazariyasi nuqtayi nazaridan tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi — oʻzbek internet diskursida soʻzlovchining maqsadga yoʻnaltirilgan nutqiy harakatlarini aniqlash va ularni nutq aktlari tizimida tasniflashdir. Izohlarda namoyon boʻladigan iltimos, tanqid, tasdiq, inkor, baho, kinoya kabi nutq aktlari turlari va ularning semantik-pragmatik yuklamasi tahlil qilinadi. Ushbu yondashuv orqali internet izohlarining kommunikativ dinamikasi va ularning ijtimoiy-lisoniy funksiyasi ochib beriladi. Kalit soʻzlar: nutq akti, pragmatika, illokutsiya, perlokutsiya, izoh matni, kommunikativ niyat, diskurs. Kirish Nutq aktlari nazariyasi insonning til orqali amalga oshiradigan kommunikativ harakatlarini tushuntiruvchi eng muhim lingvopragmatik yondashuvlardan biridir. Internet izoh matnlari esa ushbu nazariyaning zamonaviy kommunikativ muhitda qanday ishlashini kuzatish imkonini beradi. Chunki har bir izoh aslida muayyan nutq aktining – soʻrov, baho, tanqid, inkor yoki tasdiqning – ifodasi sifatida yuzaga chiqadi.Internet muloqoti sharoitida nutq aktlari qisqaradi, kontekstdan mustaqillashadi va baʼzan emojilar, memlar yoki grafemik shakllar orqali ifodalanadi. Shu jihatdan ularning lingvopragmatik tabiati oʻziga xosdir. Ushbu tadqiqot internet izohlarini nutq aktlari tizimida tahlil qilish orqali oʻzbek tilidagi virtual muloqotning kommunikativ mexanizmlarini yoritishga qaratilgan. Natijada, izohlarning illokutsion kuchi, perlokutsion taʼsiri hamda ularning diskursdagi funksional oʻrni aniqlanadi. Asosiy qism Nutq aktlari (speech acts) nazariyasi til orqali qilinadigan “amal”larni (aytmoq, buyurmoq, va hokazo) va ularning kommunikativ funksiyalarini tahlil qiladi. Internet izohlarida nutq aktlari turlicha uslub va semiotik vositalar bilan ifodalanadi, chunki ular yozma raqobatli muhitda yuzaga keladi. Masalan, bir izoh “maqtov” akti sifatida yozilishi mumkin: “Zoʻr mahsulot, juda mamnunman” yoki “tanqid” akti: “Bu juda yomon xizmat boʻldi”. Shu bilan birga, izohlar ichida “iltimos”, “tavsiya” kabi “direktive” aktlar ham uchraydi. Korpusli tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, internet izohlaridagi nutq aktlarining eng koʻp uchraydigan turlari — assertiv (taʼkid, maʼlumot Vol.3 №10 (2025). October Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 158 berish), expressive (hissiy ifoda), directive (iltimos, maslahat), va commissive (va’da, majburiyat) aktlardir. Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlarda nutq aktlari turlicha taqsimlanadi: masalan, tanqid va iltimos koʻp hollarda ommaviy izohlar ichida, expressive aktlar esa emotsional javoblar boʻlib koʻp ishlatiladi. Virtual muhitda autensiya elementlari (masalan, emodji, hashtag) nutq aktlarining samarali “performativ” ifodasini yanada boyitadi. Yus nazariyasiga koʻra, internetda “virtual speech acts” tushunchasi mavjud boʻlishi mumkin, yaʼni odatiy nutq aktlarining onlayn muhitga xos oʻzgarishlari bilan yangicha shakllari paydo boʻlishi ehtimoli mavjud. Internet izohlarida nutq aktlari klassik besh tur (assertive, directive, expressive, commissive, declarative) asosida tahlil qilinadi, ammo ularning yuzaga chiqish shakli yangi lingvistik belgilarga tayanadi: ⎯ Modal birliklar (“kerak”, “lozim”, “mumkin”) – illokutsion kuchni koʻrsatadi; ⎯ Emotik belgilar (emoji, “!!!”, “???”) – expressiv akt kuchini oshiradi; ⎯ Baholovchi leksika (“yaxshi”, “yomon”, “ajoyib”) – perlokutsion taʼsirni bildiradi. Nutq aktlarini avtomatik aniqlash boʻyicha zamonaviy tadqiqotlarda kompyuter lingvistikasiga asoslangan metodlar qoʻllanilmoqda. Oʻzbek tili materiallarida bu yondashuvlar hali keng rivojlanmagan, biroq O. Yoʻldosheva va D. Saidova izoh matnlarini morfologik-semantik belgilari asosida ajratish modelini ishlab chiqish gʻoyasini ilgari surishgan [Yoʻldosheva O., Saidova D. “Korpus lingvistikasida semantik tahlil usullari”, 2023]. Internet izohlarida nutq aktlari doimo kontekst bilan chambarchas bogʻliq. Bir izoh bir vaqtning oʻzida bir necha aktni ifodalashi mumkin. Masalan: “Bu film menga yoqmadi, lekin aktyorlar juda mahoratli”. Bu jumlada taʼkid va hissiy ifoda aktlari birgalikda mavjud. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, ijtimoiy tarmoqlardagi bahsli izohlar koʻpincha flaming, tanqid, provokatsiya elementlarini oʻz ichiga oladi. Oʻzbek izohlarida esa bunday holatlar koʻpincha “yumshatilgan baho” usuli orqali ifodalanadi. Masalan, “Balki men xato qilayotgandirman, lekin bu toʻgʻri emas deb oʻylayman” kabi shakllar orqali foydalanuvchi oʻz fikrini bildiradi, ammo adresant bilan ziddiyatdan qochadi. Quyida oʻzbek tilidagi internet izohlarida uchraydigan asosiy nutq aktlari va ularning lingvopragmatik belgilarini aks ettiruvchi jadval keltiriladi. Vol.3 №10 (2025). October Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 159 Nutq akti turi Ifodalanish shakli (namuna) Lisoniy vositalar Kommunikativ maqsad Tasdiqlovchi nutq akti “Bu xizmat yaxshi ishlamayapti.” Feʼlning hozirgi zamoni, baholovchi sifatlar Holatni tasdiqlash yoki rad etish Undovchi nutq akti “Iltimos, linkni tashlang.” Modal birliklar, soʻroq ohangi Harakatni talab qilish Hissiy-emotsional nutq akti “Zoʻr!” “Rahmat!” Emotsional soʻzlar, emoji Hissiy holatni ifodalash Majburiyat bildiruvchi (vaʼda beruvchi) nutq aktlari “Keyingi safar albatta yozaman.” Feʼlning kelasi zamoni, shaxs affikslar Vaʼda yoki majburiyatni bildirish Rasmiy oʻzgartiruvchi nutq aktlari “Siz gʻolibsiz!” Koʻplik/katta harflar, undov Ijtimoiy maqomni oʻzgartirish, eʼlon qilish Bu tasnif John Searle va J.L. Austinning “Speech Acts Theory” (Nutq aktlari nazariyasi) asosida yaratilgan boʻlib, oʻzbek tilshunosligida ham shunga mos ravishda bayonlovchi, undovchi, ifodaviy, majburiyat bildiruvchi va rasmiy oʻzgartiruvchi nutq aktlari nutq aktlari atamalari ishlatiladi. Ular internet muloqotining milliy madaniyat, etik meʼyor va ijtimoiy vaziyatlarga bogʻliq tarzda shakllanishini koʻrsatadi. Nutq aktlari matnda bir-biriga ulanadi: bir izoh ichida bir nechta aktli qatlamlar boʻlishi mumkin — masalan, birinchi qismida taʼkid (assertive), ikkinchi qismida iltimos (directive). Kontekst va muallif-auditoriya realiyalari aktlarni interpretatsiya qilishda muhim rol oʻynaydi. Covid-19 izohlarining Facebook sharhlarida taʼkid aktlari (assertive) eng koʻp ishlatilgani kuzatilgan. Shu bilan birga, izoh mualliflari hukumatga nisbatan tanqid (directive) va ekspressiv aktlardan foydalanishlari ham kuzatilgan. Flaming — sokin nutqdan tashqari agressiv nutq turi — izoh matnlarida “illocutionary attack” akti sifatida tahlil qilinadi. Masalan, Flaming in Twitter comments analizi shuni koʻrsatdiki, tanqid, haqorat va provokatsiya elementi nutq akti sifatida mustahkam ifodalanadi. Diskursual norozilik strategiyalari ham koʻp uchraydi — izohlar orasida objection, Vol.3 №10 (2025). October Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 160 rebuttal, challenge kabi aktlar orqali mualliflar boshqalarning fikriga oʻz munosabatini bildiradilar. Nutq aktlari va adresant–adresat munosabatlari oʻrtasida sinergetik bogʻliqlik mavjud. Izoh mualliflari auditoriyaning kimligini, auditoriyaning kutishlarini va muloqot dekorumini hisobga olib, aktni mos uslubda shakllantiradi. Masalan, muallif “sizga” shaklida adressatga yoʻnaltirilgan aktlar formal suhbat uslubini bildiradi. Pragmatik tahlil doirasida, nutq akti ijrosi paytida muallifning strategiyasi — sizga boʻlgan hurmat, yuzni asrash (face-saving) yoki yuzni yoʻq qilish (face-attack) — nazarda tutiladi. Politeness nazariyasi nutq aktlarida bu strategiyalarni tahlil qilishga yordam beradi. Masalan, salbiy baho bermoqchi boʻlgan muallif «menimcha bu yaxshi emas» deb yozsa, u direktiv akt sifatida emas, lekin turli strategiyalar yordamida niyatni yumshatadi. Bu shuni koʻrsatadiki, izoh matnida aktni ijro etish va adresant–adresat munosabatini yondashish oʻzaro bogʻliq hamda interaktivdir. Internet kommunikatsiyasida nutq aktlari – bu foydalanuvchi tomonidan maqsadli tarzda amalga oshirilgan nutqiy harakatlardir. Yaʼni har bir izoh, post yoki fikr almashinuvi maʼlum illokutsion kuch bilan aytiladi. Bu jarayon klassik Austin–Searle nazariyasining raqamli diskursga moslashgan shaklidir. Oʻzbek tilshunosligida ham nutq aktlari va ularning muloqotdagi oʻrni masalasi keyingi yillarda dolzarb yoʻnalishga aylandi. Masalan, Sh. Yuldasheva oʻzining “Nutq aktlari pragmatikasi” nomli maqolasida oʻzbek tili muloqotida illokutsion va perlokutsion aktlarning milliy madaniyat bilan bogʻliqligini taʼkidlaydi. Uning fikricha, “oʻzbek tilida muloqot jarayonida bevosita baho berishdan koʻra, yumshoq, muloyim shakllar orqali fikr bildirish ustunlik qiladi” [Yuldasheva Sh. “Nutq aktlari pragmatikasi”, Filologiya masalalari, 2020, №4, 45–48-bet]. A. Tursunov esa “Til pragmatikasi va nutq aktlari” asarida internet muhitidagi nutqiy harakatlarni “ijtimoiy illokutsiyalar” deb atab, ularni shaxsiy (individual) va kollektiv (ijtimoiy) turlarga ajratadi. Unga koʻra, internetdagi bahsli izohlar koʻpincha kollektiv illokutsion kuchga ega boʻlib, jamoaviy fikr yoki hissiyot ifodasiga aylanadi [Tursunov A. Til pragmatikasi va nutq aktlari, Toshkent: Fan va texnologiya, 2019, 72–76-bet]. Internet izohlarida assertiv, directive, expressive, commissive va declarative nutq aktlari oʻzbek tilida ham faol ishlatiladi. Biroq ularning ifodalanish shakli milliy madaniyat va axloqiy qadriyatlarga mos tarzda shakllanadi. Masalan, B. Elov va Z. Xusainova “Oʻzbek tilidagi matnlarni soʻz turkumlari orqali sentiment tahlil qilishda gap modellarini ishlab chiqish” nomli maqolasida expressive nutq aktlarini aniqlashda sifat, ravish va baholovchi soʻzlarning asosiy rol oʻynashini Vol.3 №10 (2025). October Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 161 koʻrsatadi [Elov B., Xusainova Z. “Oʻzbek tilidagi matnlarni soʻz turkumlari orqali sentiment tahlil qilishda gap modellarini ishlab chiqish”, Navoiy davlat universiteti ilmiy konferensiyasi materiallari, 2023, 4–6-bet]. D. Elova va S. Allanazarova esa “Oʻzbek tili matnlarida sentiment tahlil usullari” maqolasida izohlarning baho ifodalovchi qatlamini tahlil qilib, ularni nutq aktlari bilan bogʻlaydi. Ularning fikricha, “ijobiy izohlar koʻpincha expressiv aktlarni, salbiy izohlar esa direktiv yoki assertiv aktlarni oʻzida mujassam etadi” [Elova D., Allanazarova S. “Oʻzbek tili matnlarida sentiment tahlil usullari”, Oʻzbek tili va madaniyati jurnali, 2023, №2, 1–3-bet]. Shuningdek, H. Rahimov “Oʻzbek tilidagi hissiy soʻzlar lugʻati uchun korpus asosida bilimlar bazasi tuzish tamoyillari” nomli ishida expressiv aktlarning asosiy belgilarini korpus tahlili asosida ajratib koʻrsatadi. Unga koʻra, izohlarda ishlatilgan “ajoyib”, “yoqimli”, “tinchlikda qoling” kabi iboralar oʻzbek madaniyatiga xos yumshoq emotsional pragmatikani ifodalaydi [Rahimov H. “Oʻzbek tilidagi hissiy soʻzlar lugʻati uchun korpus asosida bilimlar bazasi tuzish tamoyillari”, Tilshunoslikda innovatsiyalar, 2024, 117–119-bet]. Oʻzbek tilida onlayn izohlar madaniy-etnik qadriyatlar taʼsirida bevosita buyruqdan koʻra muloyim taklif yoki maslahat tarzida ifodalanadi. Bu hol illokutsion kuchning “yumshatilgan” koʻrinishi sifatida izohlanadi. Masalan: “Agar iloji boʻlsa, bu mavzuni yana bir bor koʻrib chiqish kerak.” Bu jumla direktiv akt boʻlishiga qaramay, suhbatdoshga hurmat ifodasi bilan kuchi pasaytirilgan. D. Abdurahmonova oʻzbek tili nutq aktlari tahlilida “hurmat”, “muloyimlik” va “ixtiyoriy murojaat” kabi pragmatik markerlar yetakchi oʻrin tutishini qayd etadi [Abdurahmonova D. “Pragmatik tahlilda milliy madaniyat omili”, Til va madaniyat, 2021, №3, 51–54-bet]. Bundan tashqari, G. Joʻrayeva onlayn izohlar tahlilida “face-saving strategy” (yuzni saqlash strategiyasi) oʻzbek foydalanuvchilar orasida eng keng tarqalgan usul ekanini koʻrsatadi. Unga koʻra, “tanqidiy fikr bildiruvchi izohlarda muallif oʻz fikrini yumshatish, izohni “menimcha”, “agar xato boʻlmasam” kabi iboralar bilan chegaralash orqali ijtimoiy muvozanatni saqlaydi” [Joʻrayeva G. “Internet muloqoti va lingvopragmatik birliklar”, Filologiya masalalari, 2022, №5, 63–67-bet]. Oʻzbekistonlik tadqiqotchilar tomonidan olib borilgan tahlillar shuni koʻrsatadiki, internet izohlaridagi nutq aktlari: 1. Kontekstga tayanadi – oldingi izoh yoki mavzuga javoban shakllanadi; Vol.3 №10 (2025). October Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 162 2. Kollektiv kommunikativ muhitda yuzaga keladi – yaʼni, bir nechta adresatlar mavjud; 3. Koʻp qatlamli illokutsion kuchga ega – bitta izoh bir necha maqsadni (masalan, baho + soʻrov) ifodalashi mumkin; 4. Yangi lingvistik markerlar – emoji, heshteg, transliteratsiya, qisqartmalar kabi unsurlar orqali ifodalanadi. Bu xulosalar “Oʻzbek tili internet korpusi” (OʻzLingCor) maʼlumotlari asosida olib borilgan kuzatishlarda ham tasdiqlangan. Matlatipov va Komilova oʻz tadqiqotlarida foydalanuvchi izohlarini nutq aktlariga koʻra tahlil qilib, ularni “baho”, “soʻrov”, “taklif”, “minnatdorchilik”, “tanqid” kabi pragmatik turlarga ajratgan [Matlatipov J., Komilova N. “Oʻzbek tilida bildirgan fikrlarni aspektli sentiment tahlil qilish”, Oʻzbekiston kompyuter lingvistika konferensiyasi materiallari, 2024, 2–4-bet]. Xulosa Internet kommunikatsiyasining tezkor va ochiq tabiati natijasida oʻzbek tilida ham yangi nutqiy hodisalar, jumladan, izoh madaniyati shakllandi. Internet izohlari bugungi kunda nafaqat axborot almashish vositasi, balki shaxsning munosabati, bahosi, hissiy holati va ijtimoiy pozitsiyasini ifodalovchi muhim pragmatik birlik sifatida namoyon boʻlmoqda. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, oʻzbek tili foydalanuvchilari onlayn muloqotda klassik nutq aktlarining barcha turlaridan – assertiv, direktiv, ekspressiv, kommissiv va deklarativ aktlardan foydalanadilar. Ammo bu nutq aktlari oʻzbek madaniyatiga xos yumshoqlik, hurmat va ijtimoiy muvozanat tamoyillariga asoslanadi. Shu bois, buyruq yoki tanqid kabi illokutsion kuchlar koʻpincha “iltimos”, “menimcha”, “iltimos qilib soʻrayman” kabi shakllarda ifodalanib, kommunikativ ziddiyatlarning oldi olinadi. Shunday qilib, internet izohlaridagi nutq aktlarini oʻrganish oʻzbek tili pragmatikasining yangi bosqichini tashkil etadi. Bu yoʻnalish nafaqat tilshunoslik, balki madaniyatshunoslik, sotsiologiya va kommunikatsiya nazariyasi uchun ham dolzarb ilmiy manba boʻlib xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati 1. Abdurahmonova D. Oʻzbek tili nutq madaniyatida illokutsion maqsadlarning ifodalanishi. – Termiz: TermizDU nashriyoti, 2022. – 118 b. 2. Brown P., Levinson, S. C. Politeness: Some Universals in Language Usage. – Cambridge: Cambridge University Press, 1987. – 345 p. 3. Crystal D. Language and the Internet. – Cambridge: Cambridge University Press, 2006. – 272 p. Vol.3 №10 (2025). October Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 163 4. Elov B. Raqamli kommunikatsiya vositalarida oʻzbek tili nutqiy odobining ifodalanishi // Filologiya masalalari. – 2024. – №2. – B. 41–52. 5. Joʻrayeva G. Internet muloqoti diskursining lingvopragmatik xususiyatlari (oʻzbek tilida) // Til va adabiyot taʼlimi. – 2023. – №3. – B. 67–75. 6. Karimova M. Muloqot etiketi va virtual madaniyat: oʻzbek tili materiali asosida. – Toshkent: Universitet, 2020. – 145 b. 7. Rahimov O. Internet muloqotida til va tafakkur uygʻunligi. – Buxoro: BuxDU nashriyoti, 2023. – 96 b. 8. Tursunov A. Oʻzbek tili muloqot tizimida kommunikativ strategiyalar va ularning pragmatik tahlili. – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2021. – 142 b. 9. Xusainova Z. Oʻzbek tilida ijtimoiy tarmoqlardagi izohlarning sotsiopragmatik tahlili. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2024. – 132 b. 10. Yuldasheva Sh. Oʻzbek tili pragmatikasida nutq aktlari nazariyasining qoʻllanilishi. – Toshkent: Oʻzbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2019. – 156 b. 11. Вежбицкая А. Язык. Культура. Познание. – М.: Русские словари, 1996. – 416 с. 12. Лакофф Р. Language and Womanʼs Place. – New York: Harper & Row, 1975. – 328 p. 13. Остин Дж. Л. Слово как действие // Новое в зарубежной лингвистике. – М.: Прогресс, 1986. – Вып. 17. – С. 22–130. 14. Сёрль Дж. Р. Речевые акты: Лингвистический анализ / пер. с англ. В. П. Руднева. – М.: Прогресс, 1986. – 320 с.