ESHKAK ESISHNING SO'G'LOMLASHTIRUVCHI AHAMIYATI

Oktabr, 2025-Yil 76 ESHKAK ESISHNING SO‘G‘LOMLASHTIRUVCHI AHAMIYATI Yuldashov U.K. Berdaq nomidagi QDU Jismoniy madaniyat nazaryasi va metodikasi kafedrasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17331065 Annotatsiya. Ushbu tezisda Eshkak esish sportining inson sog‘lig‘iga foydasi, jismoniy rivojlanishga ta’siri, yurak-qon tomir va mushak tizimlarini chiniqtirishdagi o‘rni yoritiladi. Kalit so‘zlar: Eshkak esish, jismoniy rivojlanish, chiniqish, sog‘lomlashtirish, koordinatsiya, mushak kuchi. Eshkak esish — suv sport turlari orasida eng ko‘p jismoniy kuch, muvofiqlik va sabr-toqat talab etuvchi sport turi hisoblanadi. Bu mashg‘ulot nafaqat sportchilarni musobaqalarga tayyorlashda, balki keng aholi qatlamining sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Eshkak esish paytida inson tanasining deyarli barcha mushaklari birgalikda ishlaydi. Ayniqsa, yelka, qo‘l, bel, orqa va oyoq mushaklari faol harakatda bo‘ladi. Bu esa tananing kuchayishiga, mushaklarning uyg‘un rivojlanishiga yordam beradi. Shuningdek, suvda harakatlanish jarayoni yurak-qon tomir va nafas olish tizimlarini chiniqtiradi. Mazkur sport turi organizmning umumiy chidamliligini oshiradi, stressni kamaytiradi va ruhiy barqarorlikni ta’minlaydi. Eshkak esish vaqtida nafas olish va harakat uyg‘unligi o‘pka hajmini kengaytiradi hamda kislorod almashinuvini yaxshilaydi.O‘zbekiston sharoitida Eshkak esish turlarini rivojlantirish sog‘lom avlodni tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Yosh sportchilar uchun bu mashg‘ulot nafaqat jismoniy kuch, balki iroda, jamoaviylik va mas’uliyat tuyg‘usini ham rivojlantirish Eshkak esish — inson salomatligini mustahkamlovchi, jismoniy va ruhiy barqarorlikni oshiruvchi samarali sport turidir. Uni sog‘lomlashtiruvchi mashg‘ulot sifatida muntazam ravishda bajarish har bir inson uchun foydalidir. Baydarka usuli (Kayak eshish usuli) nima? Baydarka — bu bir yoki ikki o‘rindiqli suv kemasi (kayak) bo‘lib, sportchi ikki tomoni pichoqli eshkak (ya’ni har ikki uchida pala bo‘lgan eshkak) bilan eshadi. Bu usul kanoy usulidan farq qiladi — kanoyda eshkak faqat bitta tomondan pala bo‘ladi. 1. Pozitsiya (o‘tirish holati): Sportchi baydarka ichida oyoqlarini oldinga cho‘zgan holda o‘tiradi. Gavda biroz oldinga egilgan bo‘ladi, bu harakatni muvozanatli bajarishga yordam beradi. 2. Eshkak tutish: Eshkak ikki uchi pala shaklida bo‘ladi. Har bir harakatda sportchi navbatma-navbat o‘ng va chap tomondan eshadi. 3. Harakat texnikasi: o Eshkak suvga kiritilganda yelkadan kuch olinadi. o Gavda va bel aylanishi harakat kuchini oshiradi. o Oyoqlar orqa tomonga tayanib, harakatni muvofiqlashtiradi. o Har bir eshishdan so‘ng sportchi suvda tekis harakatlanishi uchun muvozanatni saqlaydi. 4. Muvozanat va ritm: Oktabr, 2025-Yil 77 Baydarka eshishda eng muhim jihat — harakat ritmi va muvozanatni saqlash. Eshkak suvga chuqur kiritilmasligi va har ikki tomondan bir xil kuch bilan eshilishi kerak. Sog‘lomlashtiruvchi foydasi:  Gavda, yelka, bel, oyoq va qo‘l mushaklarini kuchaytiradi.  Yurak-qon tomir tizimini chiniqtiradi.  Nafas olishni yaxshilaydi.  Koordinatsiya, sabr va diqqatni rivojlantiradi.  Asab tizimini tinchlantiradi va stressni kamaytiradi. Baydarka turlari:  K-1 (bir kishilik baydarka)  K-2 (ikki kishilik baydarka)  K-4 (to‘rt kishilik baydarka) Bu turlar bo‘yicha xalqaro musobaqalar o‘tkaziladi (masalan, Olimpiada o‘yinlarida). Kanoy usuli (Canoe eshish usuli) Kanoy — bu suv kemasining bir turi bo‘lib, sportchi unda tizzalab yoki bir tizzada turib, bir tomoni pala (bitta uchi pala shaklidagi) eshkak bilan eshadi. Bu usul baydarka (kayak) usulidan farqli, chunki baydarkada sportchi o‘tirib, ikki tomoni pala bo‘lgan eshkak bilan eshadi. Kanoy eshishning asosiy xususiyatlari: 1. Pozitsiya (holat): o Sportchi kanoy ichida bir tizzasini tizzalab, ikkinchi oyog‘ini oldinga cho‘zgan holda joylashadi. o Gavda biroz oldinga egilgan bo‘ladi. o Bu holat eshkakni kuchliroq eshishga imkon beradi. 2. Eshkak ushlash: o Eshkak faqat bitta uchi pala bo‘ladi. o Sportchi bir tomondan eshadi (odatda o‘ng yoki chap tomonni tanlaydi). o Eshkakning yuqori qismi bir qo‘l bilan, pastki qismi esa ikkinchi qo‘l bilan ushlanadi. 3. Harakat texnikasi: o Eshkak suvga chuqurroq kiritiladi va gavda burilishi orqali kuch hosil qilinadi. o Har bir harakatda tananing muvozanati saqlanadi. o Eshkak suvdan chiqarilgach, harakat muvofiq ravishda qayta boshlanadi. 4. Muvozanat: Kanoy juda tor bo‘lganligi sababli, sportchidan balansni saqlash va harakatni muvofiqlashtirish talab qilinadi Kanoy usulining sog‘lomlashtiruvchi foydasi:  Yelka, qo‘l, bel va oyoq mushaklarini bir maromda ishlaydi.  Tana koordinatsiyasi va kuch muvozanatini rivojlantiradi.  Yurak-qon tomir tizimini mustahkamlaydi.  Nafas olish jarayonini yaxshilaydi.  Ruhiy barqarorlik va diqqatni kuchaytiradi. 🏅 Kanoy sport turlari:  C-1 — bir kishilik kanoy  C-2 — ikki kishilik kanoy  C-4 — to‘rt kishilik kanoy Oktabr, 2025-Yil 78 Bu turlar Olimpiya o‘yinlari va jahon chempionatlari dasturiga kiritilgan. Belgilar Baydarka (Kayak) Kanoy (Canoe) Holat O‘tirib eshiladi Tizzalab yoki bir tizzada turib eshiladi Eshkak turi Ikki pala (ikkala tomoni suvga kiradi) Bir pala (faqat bitta tomondan eshiladi) Harakat yo‘nalishi Navbatma-navbat o‘ng va chap tomondan Odatda faqat bir tomondan Barqarorlik Nisbatan barqaror Muvozanat talab qiladi Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 24 yanvardagi PF-5924son “O‘zbekiston Respublikasida jismoniy tarbiya va sportni yanada takomillashtirish va ommalashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 3 iyundagi PQ-3031-son «Jismoniy tarbiya va ommaviy sportni yanada rivojlantirish choratadbirlari to‘g‘risida»gi qarori. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 2 oktyabrdagi PQ-3306-son «Kurash milliy sport turini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi qarori. 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 4-noyabrdagi PQ-4881 sonli «Kurash milliy sport turini rivojlantirish va uning xalqaro nufuzini yanada oshirish chora tadbirlari to‘g‘risida»gi qarori. 5. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 13 fevraldagi 118-son «20192023 yillar davomida jismoniy tarbiya va ommaviy sportni yanada rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida»gi qarori. 6. Caudron S. Attenuation of the tvoked responses with repeated exposure to proprioceptive distrubaces is muscle specific /Caudron S. L Langlois and other 2010, №2 – P. 161-168. 7. Jumaniyazov, D., & Jumanov, B. (2024). MEKTEPKE SHEKEMGI BALALARǴA HÁREKETLI OYINLARDAN PAYDALANIW ZÁRÚRLIGI HÁM ONIŃ MAQSETI, WAZIYPALARI. Modern Science and Research, 3(11), 546-550. 8. Jumaniyazov, D., & Yuldashov, U. (2024). TÁJIRIYBELI BASKETBOLSHILARDIN JARÍS ISKERLIGINE TEXNIKALÍQ TAYARLÍǴÍ. Modern Science and Research, 3(12), 664-666. 9. Jumaniyazov, D. (2024). DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME TÁLIM HÁM TÁRBIYA BERIW USILLARI. Modern Science and Research, 3(12), 396400. 10. Yuldashov, U. K., & Jumanıyazov, D. Q. (2024). FIZIKALIQ SAPALAR HÁM OLARDIŃ BIR-BIRI MENEN FIZIOLOGIYALIQ BAYLANISLIǴINA SIPATLAMA.