scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

«МИНГ БИР КЕЧА» ЭРТАКЛАРИНИНГ ЎЗБЕКЧА ТАРЖИМАЛАРИДА МАДАНИЙ МОСЛАШУВ (АДАПТАЦИЯ) ВА УНИНГ ТАНҚИДИЙ ТАҲЛИЛИ

Матибаева Разия Балтабаевна

Abstract

Ушбу мақолада жаҳон адабиётининг нодир дурдонаси – «Минг бир кеча» эртакларининг ўзбекча таржималаридаги маданий мослашув (адаптация) ҳодисаси тадқиқ этилади. Асарнинг турли даврларда яратилган ўзбекча нашрлари қиёсий-тарихий метод асосида таҳлил қилиниб, улардаги реалиялар, диний-маърифий тушунчалар ва ижтимоий-маиший тасвирларнинг берилишидаги ўзига хосликлар очиб берилади. Тадқиқотнинг мақсади – таржима жараёнида юз берган маданий мослашувларнинг сабабларини (маърифий, мафкуравий, бадиий-эстетик) аниқлаш ва уларга танқидий баҳо бериш орқали ўзбек таржимачилик мактаби ривожининг муҳим бир босқичини ўрганишдан иборат.

Full text

21 «МИНГ БИР КЕЧА» ЭРТАКЛАРИНИНГ ЎЗБЕКЧА ТАРЖИМАЛАРИДА МАДАНИЙ МОСЛАШУВ (АДАПТАЦИЯ) ВА УНИНГ ТАНҚИДИЙ ТАҲЛИЛИ Матибаева Разия Балтабаевна, тарих фанлари доктори, проф. в.б., Ўзбекистон халқаро исломшунослик академияси Аннотация Ушбу мақолада жаҳон адабиѐтининг нодир дурдонаси – «Минг бир кеча» эртакларининг ўзбекча таржималаридаги маданий мослашув (адаптация) ҳодисаси тадқиқ этилади. Асарнинг турли даврларда яратилган ўзбекча нашрлари қиѐсий-тарихий метод асосида таҳлил қилиниб, улардаги реалиялар, диний-маърифий тушунчалар ва ижтимоий-маиший тасвирларнинг берилишидаги ўзига хосликлар очиб берилади. Тадқиқотнинг мақсади – таржима жараѐнида юз берган маданий мослашувларнинг сабабларини (маърифий, мафкуравий, бадиий-эстетик) аниқлаш ва уларга танқидий баҳо бериш орқали ўзбек таржимачилик мактаби ривожининг муҳим бир босқичини ўрганишдан иборат. Калит сўзлар: «Минг бир кеча», араб эртаклари, таржима, маданий мослашув, адаптация, маҳаллийлаштириш, таржима танқиди, реалиялар, Сидқий Хандайлиқий, Солиҳ Муталлибов, Шаҳризода, бадиият. КИРИШ «Минг бир кеча» – мавзуларининг ранг-баранглиги, мафтункор воқеалар, ғайритабиий ташбеҳлар, ҳайратомуз муболағалар ва ѐрқин тасвирий воситаларга бойлиги туфайли жаҳон адабиѐтида алоҳида шуҳрат қозонган нодир асардир. Асарнинг композицион яхлитлигини бош қаҳрамонлар – шоҳ Шаҳриѐр ва унинг рафиқаси, доно Шаҳризода образлари таъминлайди. Хотинининг хиѐнатидан сўнг барча аѐллардан ўч олишга қарор қилган шоҳ ҳар тун бир қизга уйланиб, тонг отгач уни қатл эта бошлайди. Вазир қизи Шаҳризода шоҳни бу қабиҳ ниятидан қайтариш мақсадида ўз ҳаѐтини хавф остига қўйиб, унга турмушга чиқади. У: «Қизларни ҳалокатдан қутқаришга сабабчи бўлиб, шоҳ билан умрбод ҳаѐт кечираман ѐки бутун халқ қизлари қатори мен ҳам шоҳ қиличи остида ҳалок бўламан», дея ҳар тун шоҳга ибратли ҳикоятлар сўзлай бошлайди. «Ҳикоят ичида ҳикоят» услубида қурилган бу улкан асар мана шу бош ғоя атрофида бирлашиб, Шаҳризода саргузашти унинг сюжет мантиқини ташкил этади. Асарнинг ўзбек тилига таржима қилиниши узоқ тарихга эга. У дастлаб шоир Сидқий Хандайлиқий томонидан форс тилидан, кейинроқ Аҳрор Маҳзум томонидан араб тилидан ўзбекчага ўгирилган. Бу илк таржималарда айрим ўзгариш ва қисқартиришлар мавжуд бўлган. 1960 йилда Солиҳ Муталлибов таржимасида асарнинг саккиз жилдлик нашри ўзбек китобхонлари учун муҳим воқеа бўлди. Ушбу мақолада айнан шу таржималардаги маданий мослашув 22 жараѐни ва унинг турли кўринишлари танқидий нуқтаи назардан таҳлил қилинади. АСОСИЙ ҚИСМ Таржима стратегиялари ва асарнинг жанрий табиати. Таржимашунослик назариясида асарни ўгиришда икки асосий ѐндашув мавжуд: бегоналаштириш (foreignization) ва маҳаллийлаштириш (domestication). Биринчисида таржимон асл матндаги миллий-маданий хусусиятларни максимал даражада сақлаб қолишга интилса, иккинчисида асарни қабул қилувчи маданиятга мослаштириб, китобхон учун тушунарли ва равон матн яратишга ҳаракат қилади. «Минг бир кеча»нинг ўзбекча таржималари тарихида айнан иккинчи ѐндашув – маҳаллийлаштириш, яъни маданий мослашув устунлик қилганини кузатиш мумкин. Бунинг асосий сабабларидан бири асарнинг жанрий табиатининг ўта мураккаблигидадир. Шарқ насрининг турли жанрларини ўзида мужассам этган бу асарда кичик-кичик масал, ҳикоят, ривоят ва нақллар билан бир қаторда, йирик саргузашт қиссалар, афсона ва эртаклар ҳам мавжуд. Шаҳризода сўзлаган эртаклар мотивлари тизимида ҳайвонлар ҳақидаги («Кийик билан товус», «Сув қуши билан тошбақа»), маиший («Али ибн Баккор ва Шамсуннаҳор», «Мошиначи, букри, яҳудий…») ва сеҳрли-фантастик («Бой билан жин», «Балиқчи билан дев») эртаклар алоҳида ўрин тутади. Бундай жанрий ва маданий хилмахиллик таржимондан муайян стратегия танлашни ва аксарият ҳолларда маҳаллий китобхон учун тушунарли бўлган мослашув йўлини танлашни тақозо этган. Таржима тарихи босқичлари ва мослашув хусусиятлари. «Минг бир кеча»нинг ўзбек тилига дастлабки таржималари XX аср бошларига тўғри келади ва улар маърифатпарварлик ҳамда дидактик мақсадларга йўналтирилган эди. Бу даврдаги таржимонларнинг асосий мақсади асл нусхага айнан содиқ қолиш эмас, балки асардан аввало ахлоқий-тарбиявий аҳамиятга эга, халққа ибрат бўладиган ҳикоятларни танлаб олиш бўлган. Шу сабабли мазмуний мослашувга кенг ўрин берилиб, асардаги очиқ-сочиқ саҳналар, шафқатсизлик ва зўравонлик тасвирлари китобхонни эзгуликка чорлаш мақсадида юмшатилган ѐки бутунлай олиб ташланган. Бундан ташқари, тил ва услубдаги мослашув орқали таржима тили содда, халқона ва ўзбек халқ эртакларига хос оҳанг ҳамда услубга яқинлаштирилган. 1960 йилда нашр этилган Солиҳ Муталлибов таржимаси «Минг бир кеча»нинг ўзбек тилидаги энг тўлиқ нашрларидан бири ҳисобланади. Ушбу таржима Мисрда чоп этилган мукаммал нусхага асосланган бўлиб, таржимон асл нусхага имкон қадар содиқ қолишга интилган. Шунга қарамай, айрим ибораларнинг бироз пардалироқ берилишига эътибор қаратилганини таржимоннинг ўзи ҳам таъкидлайди. Асарнинг асл матни ислом маданияти билан чуқур йўғрилган бўлса-да, таржимада «Аллоҳ», «Пайғамбар» каби диний лексика китобхон учун тушунарли бўлган «Худо» ѐки «Тангри» каби сўзлар билан мослаштирилган. Асарнинг яна бир муҳим жиҳати шундаки, у асосан насрда ѐзилиб, мазмунни чуқурлаштириш ва унга бадиий жозиба бахш этиш мақсадида шеърий парчалар ҳам берилади. Афсуски, кўпгина нашрларда бундай шеърлар ўзгартирилган ѐки тушириб қолдирилган. Солиҳ Муталлибов таржимасида эса бу 23 шеърий қисмлар машҳур шоир Собир Абдулла томонидан маҳорат билан ўзбек тилига ўгирилган, бу эса ўз навбатида ўзига хос бадиий мослашув намунасидир. Мустақилликдан сўнг мафкуравий тазйиқларнинг йўқолиши таржима соҳасида янги имкониятлар яратди. «Минг бир кеча»нинг кейинги нашрларида, жумладан, 2008 йилги нашрда асл матнга максимал даражада яқинлашишга, яъни «бегоналаштириш» стратегиясига мойиллик сезилади. Бу даврда совет даврида қисқартирилган диний ва бошқа маданий элементларни тиклашга ҳаракат қилинди. Эндиликда таржимонлар маданиятга хос сўзларни (реалияларни) мослаштиришдан кўра, уларни транслитерация қилиб, матн остида изоҳлар бериш йўлидан бормоқдалар. ХУЛОСА Хулоса қилиб айтганда, «Минг бир кеча» эртакларининг ўзбекча таржималари тарихи ўзбек таржимачилигида маданий мослашув ҳодисасининг ѐрқин намунасидир. Таҳлиллар шуни кўрсатадики, бу мослашувлар таржимоннинг хатоси ѐки маҳоратсизлигидан эмас, балки муайян тарихий даврнинг ижтимоий-маданий талаблари, маърифий мақсадлари ва мафкуравий мезонларидан келиб чиққан. Илк даврдаги дидактик мослашув халқни маърифатга олиб чиқишдек эзгу мақсадга хизмат қилган. Совет давридаги мафкуравий мослашув эса, гарчи асарнинг асл руҳига бироз путур етказган бўлса-да, унинг кенг китобхонлар оммасига етиб боришини таъминлаган. Мустақиллик давридаги асл матнга содиқликка интилиш эса ўзбек таржима мактабининг янги, филологик босқичга кўтарилганидан далолат беради. Асар ҳар бир миллатнинг маълум даражада иштироки туфайли туғилган муштарак ижод экан, келгусида «Минг бир кеча»нинг барча маданий-тарихий қатламларини, тил ва услуб бойлигини тўлиқ акс эттирадиган, зарур илмий-тарихий изоҳлар билан бойитилган мукаммал академик нашрини яратиш таржимашунослигимиз олдидаги муҳим вазифалардан бири бўлиб қолмоқда. АДАБИЁТЛАР: 1. Асқарова Ж. Эртакчилик анъаналари // Жаҳон адабиѐти. – Тошкент, 2018. – №8. – Б. 56. 2. Имомов К. Ўзбек халқ насри поэтикаси. – Тошкент: Фан, 2008. – Б. 115. 3. Каримов Н. ХХ аср ўзбек адабиѐтида таржима ва талқин муаммолари. – Тошкент: Мумтоз сўз, 2011. 4. «Минг бир кеча». Араб эртаклари. 1-27 кечалар. Биринчи китоб. / С.Муталлибов таржимаси. -Т.: «Янги аср авлоди» нашриѐти. 2008 й. - 205 б. 5. «Минг бир кеча». Араб эртаклари. 8 жилдлик / А.Расулов таржимаси. - Т.: «Ўзбекистон Давлат бадиий адабиѐт» нашриѐти. 1960 й. - 278 б. 6. Протасова М. Е. Литературная сказка Дж. Макдоналда: проблематика и поэтика: Дис. ... канд. филол. наук. 10.01.03. – Тамбов, 2010. – 187 с. 7. Шидфар Б.Я. От сказки к роману // Народы Азии и Африки. – М., 1975. – №1. – С. 130-138. 8. Heath, Peter, 2019. «Dhāt al-Dawāhī and the Female 'Ayyār in the Arabian Nights». In Tradition and Reception in Arabic Literature: Essays dedicated to 24 Andras Hamori. ed. by Margaret Larkin and Jocelyn Sharlet. Wiesbaden: Harrassowitz, pp. 207−220. ELM VƏ TƏHSİLİN YENİLƏŞMƏSİ PROSESİNDƏ MİLLİ-MƏNƏVİ DƏYƏRLƏRİN ƏHƏMİYYƏTİ Faiq Qəzənfər oğlu Ələkbərli, fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, dosent AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutu, Türk xalqlarının fəlsəfi fikir tarixi və müasir fəlsəfəsi şöbəsinin müdiri, Azərbaycan, Bakı [email protected] https://orcid.org/0000-0002-8865-568x Xülasə Azərbaycan Respublikası müstəqillik dönəmində elm və təhsil sahəsində bir sıra reformalar-islahatlar həyata keçirsə də, hələ də bəzi problemlərlə üz-üzədir. Özəlliklə, müəllim-tələbə, alim-magistr, alim-doktrant arasında ziddiyyətlər özünü daha çox büruzə verir. Bu o anlama gəlir ki, yalnız yeni qanunlarla, reformalarla elm və təhsildə ciddi dönüşün baş verməsini gözləmək doğru deyildir. Məqalədə də elm və təhsillə bağlı problemlər, onun həll yolları göstərilməyə çalışılmışdır. Açar sözlər: Sovet təhsili, Qərb təhsili, milli təhsil, yeniləşmə, tolerantlıq, milli dəyərlər, milli şüur Резюме Не смотря на то, что во время своей независимости Азербайджанская Республика провел некоторые реформы и преобразование в области науки и образования, но значительные проблемы и по сей день остаются еще не решаемыми. В особенности, между учителями и учениками, учеными и магистрами, учеными и докторантами проявляется больше противоречий. Это означает, что опираясь только на новые законы и реформы ожидать в области образования серьезные изменения не правильно. В статье анализируется проблемы в области науки и образования. Ключевые слова: Советское образование, западное образование, национальное образование, обновление, толерантность, национальные ценности, национальное сознание Giriş. Bu gün təhsildə diqqətçəkici əsas məsələ təhsiln yeniləşməsi prosesində orta və ali məktəblərdə milli-mənəvi dəyərlərin əhəmiyyətinin dərkidir. Çünki təhsil sahəsində çalışanlarla, yəni təhsil verənlərlə təhsil alanlar arasında yeniləşmə prosesi çərçivəsində müəyyən problemlərin ortaya çıxması müşahidə olunmaqdadır. İlk baxışda bu fərqlər və ziddiyyətlər qloballaşma kontekstində tolerantlıq, çoxmədəniyyətlilik, inovvasiyalaşma, liberallaşma ilə əsaslandırıla bilər. Amma bu gün müəllimlərlə tələbələr arasındakı ünsiyyət və anlaşmada nəzərə çarpacaq dərəcədə problem varsa, deməli burada əsas məsələ tolerant dövlət, müasir insan, çoxmədəniyyətli, liberal ölkə