OʻZBEKISTONDA ALIFBO OʻZGARISHI VA LOTIN YAZUVINI OʻQITISHDA METODOLOGIK YONDASHUVLAR

76 OʻZBEKISTONDA ALIFBO OʻZGARISHI VA LOTIN YAZUVINI OʻQITISHDA METODOLOGIK YONDASHUVLAR İbrahim Kuş, Sanat Fanlari Doktori, Dotsent, Süleyman Demirel Universiteti – Türkiye, +90 5056288308 Annonatsiya Ushbu tadqiqot Oʻzbekistonda lotin alifbosiga oʻtish jarayoni va bu oʻzgarishning sanʼat taʼlimi hamda kaligrafiya oʻqitishidagi ahamiyatini oʻrganadi. Tarixan arab va kirill alifbolari qoʻllanilgan Oʻzbekistonda lotin asosidagi yozuvni qabul qilish til, madaniyat va milliy oʻzlikni shakllantirishda mühim rol oʻynagan. Tadqiqotda lotin alifbosining estetik qoidalari va kaligrafiya usullarini taʼlim tizimiga integratsiyalash boʻyicha tavsiyalar taqdim etilgan. Boshlangʻich taʼlimdan universitetgacha, oʻqituvchilarni tayyorlashdan kattalar kurslarigacha tatbiq etilishi mumkin boʻlgan metodologiyalar muhokama qilingan. Natijada, lotin yozuvini toʻgʻri, estetik va tizimli oʻqitish Oʻzbek yozuv madaniyatini mustahkamlashga va sanʼat taʼlimiga doimiy hissa qoʻshishga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: Lotin Alifbosi, O„zbek Alifbosi, Alifbo O„zgarishi, Badiiy Ta‟lim, Kaligrafiya, Xattotlik, Yozuv Madaniyati. Abstract This study examines the transition to the Latin alphabet in Uzbekistan and its significance for art education and calligraphy instruction. Historically, Uzbekistan used the Arabic and Cyrillic alphabets, and the adoption of a Latin-based script played a critical role in language, culture, and identity. The study presents recommendations for integrating the aesthetic principles of the Latin alphabet and calligraphy methods into the education system. Methodologies applicable to areas from primary school to university, from teacher training to adult education are discussed. Ultimately, the artistically accurate, aesthetic, and systematic teaching of Latin script will strengthen the culture of Uzbek letter design and make lasting contributions to art education. Keywords: Latin Alphabet, Uzbek Alphabet, Alphabet Change, Art Education, Calligraphy, Script Culture. Oʻzbek xalqı qadim tarixi bilan joylashgan hududda asrlar davomida yashab kelgan turkiy xalqlardan biridir. Asrlar davomida Islom harflari (arab alifbosi) qoʻllanilgan. Shu bilan birga, ushbu alifbo bilan yozilgan qoʻlyozmalarning bugungi kungacha yetib kelgan namunalari ilm va madaniyat sohalarida muhim iz qoldirgan. Oʻzbekistonda alifbo oʻzgarish jarayonlari jamiyat va madaniy oʻzgarishlar bilan bevosita bogʻliq boʻlgan. Arab alifbosidan lotin alifbosiga oʻtish dastlab 1920yillarda til va milliy oʻzlik masalalari bilan bogʻliq bahs-munozaralar orqali boshlangan, 1940-yillarda esa Sovetlar taʼsiri ostida kirill alifbosiga qaytilgan, 1990- 77 yillarning boshida mustaqillikdan soʻng esa lotin asosidagi alifbo yana qayta joriy etilgan. 1926-yilning iyun oyida Oʻzbekiston Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi tomonidan lotin alifbosiga asoslangan yangi alifboni qabul qilish toʻgʻrisida qaror qabul qilingan. 34 harfdan iborat ushbu alifboga oʻtish 1930-yilning birinchi yarmida toʻliq amalga oshirilgan, biroq ushbu alifbo uzoq muddat davomida qoʻllanilmagan (Gʻulomova va boshq., 2007:7). Oʻzbekiston Respublikasi mustaqilligini eʼlon qilishgacha boʻlgan davrda rasmiy alifbo sifatida kirill alifbosi ishlatilgan. Mustaqillik eʼlon qilingach, lotin alifbosiga asoslangan oʻzbek alifbosi bilan bogʻliq ishlar yana kun tartibiga chiqarilgan. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashining 1993-yil 2–3 sentyabr kunlari oʻtkazilgan 12-davri 13-yigʻilishida "Lotin alifbosiga asoslangan oʻzbek alifbosini qabul qilish toʻgʻrisida" qaror qabul qilingan. "Oʻzbek tili asosiy imlo qoidalari"ni yangilash jarayonida alifbodagi baʼzi harflarning shakllari boʻyicha fikrlar bildirildi. Shu asosda "Lotin alifbosiga asoslangan Oʻzbek alifbosini qabul qilish toʻgʻrisida" qarorda oʻzgartirish kiritishga qaror qilingan (Gʻulomova va boshq., 2007:7). Qabul qilingan ushbu qonun bilan yangi oʻzbek alifbosini 1995-yildan boshlab boshlangʻich maktablarda joriy etish va keyinchalik bosqichma barcha taʼlim darajalariga kengaytirish rejalashtirilgan. 1996-yil 1-sentyabrdan boshlab boshlangʻich maktablarning birinchi sinflarida ushbu yangi alifbo yordamida oʻqish va yozish boshlangan. Shu bilan birga yangi darsliklar chop etilgan va 2005-yilda universitet bitiruvchilarining diplomlari ilk bor ushbu alifboga muvofiq tayyorlangan. 2005-yil 1-sentyabrdan boshlab esa butun Oʻzbekistonda alifbo qoʻllanilishi maqsad qilingan (Yeshmetova: 2020). Shunga oʻxshash holat Turkiyada ham yuz bergan. Usmonli davlati inqirozidan soʻng tashkil etilgan Turkiya Respublikasi 1928-yil 1-noyabrda qabul qilingan “1353sonli Turk harflarini qabul qilish va tatbiq etish toʻgʻrisidagi qonun” orqali lotin alifbosiga oʻtgan (Kuş, 2018:44). Yangi alifboning yozilishi va oʻqitilishi bilan bogʻliq ehtiyojlar sababli Emin Barın va Sait Yada Germaniyaga yuborilgan, kaligrafiya sanʼati boʻyicha taʼlim olganlar (Sarıkavak, 2005:133). Keyinchalik ular Istanbul va Ankara shaharlaridagi universitetlarda ushbu yozuvni oʻqitish bilan shugʻullanganlar. Oʻzbekistonda ham shunga oʻxshash holat yuzaga kelgan boʻlib, lotin alifbosiga asoslangan yangi alifbo tizimiga oʻtish bilan bir qancha muammolar paydo boʻlgan. Oʻzbekistonda kirill alifbosi qoʻllanilgan davrlarda boshqa lotin kelib chiqishli chet tillarning taʼlimida lotin alifbosi ishlatilgan. Garchi ushbu yozuv tizimiga odatlangan deb hisoblansa ham, qoʻlyozma asosida bu yozuvning sanʼatkorona shakllarini oʻqitish bilan bogʻliq ayrim metodlarning belgilanishi katta ahamiyatga ega. Lotin alifbosi ham boshqa alifbo tizimlaridek ichida maʼlum qoidalarni oʻz ichiga olgan tizimdir. Har qanday yozuv tizimida boʻlgani kabi, lotin yozuv tizimida ham nafaqat oʻqilishi, balki chiroyli yozilishi muhimdir. Anatomik va kompozitsiya qoidalari hamda estetik talablar sifatida ataladigan ushbu qoidalar kaligrafiya deb nomlangan chiroyli yozuv sanʼatining asosini tashkil etadi. Matbaa kashf etilishidan oldin va keyin qoʻllanilgan ushbu yozuv asrlar davomida rivojlanib, oʻz ichida mukammallashgan deb 78 aytish mumkin. Shu nuqtai nazardan, lotin yozuvini tashkil etuvchi anatomik va kompozitsiya qoidalari, estetik talablar kabi koʻplab jihatlar boʻyicha qoidalar Yevropada ishlab chiqilgan va lotin yozuv tizimidan foydalangan barcha mamlakatlarda ushbu metodlar tatbiq etilgan. Shuning uchun Oʻzbekistonda oʻzbek alifbosiga yangi kiritilgan harflar bilan birga ushbu qoidalarni oʻqitish zarur. Bu jarayon uzoq vaqt talab qiladigan masala boʻlgani hisobga olinsa, toʻgʻri metodologiya qoʻllanilsa, ushbu muddatni qisqartirish imkoniyati mavjud. Oʻzbekistonda kaligrafiya taʼlimini kengaytirish va tizimli metodologiyaga asoslash boʻyicha tavsiyalar quyidagilardan iborat: 1. Avvalo, lotin alifbosidan foydalanuvchi mamlakatlardagi mutaxassislar bilan hamkorlikda kaligrafiya taʼlimi qanday boʻlishi kerakligi boʻyicha metodologiya ishlab chiqilishi zarur. 2. Tasviriy sanʼatlar fakultetlarining grafik dizayn kabi tegishli yoʻnalishlaridagi akademiklar lotin kaligrafiyasi boʻyicha nazariy va amaliy taʼlimdan oʻtkazilishi lozim. 3. Tasviriy sanʼatlar fakultetlarining oʻquv rejasiga kaligrafiya darslari kiritilib, malakali yozuvchilar yetishtirilishi kerak. 4. Dunyo kaligrafiya adabiyotlari asosida oʻzbek tilida kaligrafiya tarixi, qoidalari, material va yozuv texnikalarini oʻz ichiga olgan darsliklar tayyorlanishi zarur. 5. Taʼlim sohasida foydalaniladigan kaligrafiya va qoʻlyozma materiallarini chop etish va tarqatish uchun davlat idoralari bilan xususiy nashriyotlar hamkorlik qilishi kerak. 6. Boshlangʻich va oʻrta taʼlim muassasalaridagi oʻqituvchilar Oʻzbekistonda taʼlim olgan akademiklar tomonidan tayyorlanishi lozim. 7. Boshlangʻich maktablar oʻquv dasturiga chiroyli yozuv darsi kiritilishi, bolalarning darajasiga mos chiroyli yozuvni oʻrgatishga doir kitoblar chop etilishi zarur. 8. Kaligrafiya taʼlimi dasturlarining samaradorligini oʻlchash uchun muntazam soʻrovnomalar, imtihonlar va natijalarni baholash oʻtkazilishi, natijalarga koʻra oʻquv dasturi yangilanib turishi kerak. 9. Kaligrafiya taʼlimida foydalaniladigan qogʻoz, ruchka, siyoh kabi materiallarning standartlari belgilanishi, talabalarga ushbu vositalarni yetkazish osonlashtirilishi lozim. 10. Universitetlar tarkibida lotin alifbosida kaligrafiya tadqiqotlari olib boradigan markazlar tashkil etilishi, fanlararo loyihalar qoʻllab-quvvatlanishi kerak. 11. Lotin kaligrafiyasi boʻyicha akademik maqola, dissertatsiya va tadqiqotlar ragʻbatlantirilishi, adabiyot boyitilishi zarur. 12. Kattalar uchun tegishli muassasalar tomonidan bepul chiroyli yozuv va kaligrafiya kurslari tashkil etilishi lozim. 13. Oʻqituvchilar va sanʼatkorlar uchun rasmiy eʼtirof etilgan kaligrafiya mutaxassisligi sertifikatini beradigan dasturlar tashkil qilinishi zarur. 14. Xalqaro kaligrafiya assotsiatsiyalari va institutlari bilan hamkorlik yoʻlga qoʻyilib, Oʻzbekiston tajribalari dunyo bilan oʻrtoqlashilishi, shuningdek yangi yondashuvlar mamlakat mutaxassislariga yetkazilishi lozim. 15. Lotin alifbosida kaligrafiya va chiroyli yozuv taʼlimini ragʻbatlantirish maqsadida televideniye, radio va internet asosidagi taʼlim va targʻibot dasturlari ishlab chiqilishi, keng jamoatchilikka yetkazilishi kerak. 79 Xulosa Oʻzbekistonda lotin alifbosiga oʻtish jarayoni faqat yozuv tizimining oʻzgarishi emas; shu bilan birga milliy oʻzlikni qayta tiklash, madaniy xotirani saqlash va zamonaviy dunyoga integratsiya jarayonining bir qismi sifatida qaralishi lozim. Tarix davomida arab, lotin va kirill alifbolarining navbatma-navbat ishlatilishi, yozuv tizimi jamiyat va siyosiy kontekstdan ajralmaganligini koʻrsatadi. Lotin asosidagi oʻzbek alifbosining qabul qilinishi taʼlim, ilm-fan va sanʼat sohalarida uzoq muddatli taʼsirlarni keltirib chiqaradigan muhim qadam hisoblanadi. Alifbo oʻzgarishlarining eng muhim jihatlaridan biri yozuvning estetik va sanʼatkorona tomonidir. Lotin alifbosi nafaqat oʻqish-va-yozish taʼlimida, balki chiroyli yozuv va kaligrafiya kabi sanʼat tarmoqlarida ham qoʻllanilishi orqali jamiyat madaniyatining chuqurlashishiga hissa qoʻshadi. Estetik qoidalar bilan birga oʻrgatilganda, yozuv faqat aloqa vositasi boʻlib qolmay, balki sanʼatkorona ifoda shakliga aylanishi mumkin. Oʻzbekistonning lotin alifbosi asosida olib borayotgan bu oʻzgarishi shuningdek xalqaro yozuv madaniyatlari bilan hamkorlik qilish imkoniyatini yaratadi. Ushbu tadqiqotda taqdim etilgan tavsiyalar, kaligrafiya taʼlimini turli darajalar va turli maqsadli auditoriyalarga mos ravishda rejalashtirish mumkinligini koʻrsatadi. Boshlangʻich maktabdan universitetgacha, oʻqituvchilar tayyorlashdan kattalar kurslarigacha keng doirada tatbiq etiladigan dasturlar orqali lotin alifbosining estetik qismi jamiyat uchun foydali natijaga aylanishi mumkin. Shuningdek, akademik tadqiqotlarni ragʻbatlantirish, ilmiy markazlar tashkil etish va xalqaro hamkorlikni kengaytirish orqali Oʻzbekiston ushbu sohada mintaqaviy yetakchi maqomiga erishishi mumkin. Xulosa qilib aytganda, lotin alifbosining oʻzbek alifbosi asosida qabul qilinishi jarayonida kaligrafiya taʼlimi faqat pedagogik zarurat emas; balki madaniy oʻzlikni saqlash, sanʼatkorlik salohiyatini rivojlantirish va global yozuv madaniyatlari bilan integratsiya yoʻlidir. Tavsiya etilgan metodologik qadamlarning amalga oshirilishi nafaqat taʼlim sifatini oshiradi, balki Oʻzbek yozuv madaniyatining kelajagini kafolatlaydi. Shu orqali Oʻzbekiston oʻtgan bilan kelajak oʻrtasida koʻprik quruvchi, estetik jihatdan boy va oʻzlikka asoslangan yozuv tizimini institutsionalizatsiya qilish imkoniyatiga ega boʻladi. ADABIYOTLAR 1. X.G‟uIomova, Sh.Yo‟ldosheva, G.Mamatova, H.Boqiyeva, N.Sobirova, Husnixat va Unı O‟qitish Metodikasi, Toshkent, O‟zbekiston Respublikasi Oliy va O‟rta Maxsus Ta‟lim Vazirligi, 2007, 75. 2. Balzhan Yeshmetova, Özbekistan‟ın Latin Alfabesine Geçiş Süreci Ve Alınacak Dersler, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan, 2020, https://eurasianresearch.org/wp-content/uploads/2020/11/Haftalik-e-bulten-26.10.2020-01.11.2020-No278.pdf 3. İbrahim Kuş, Hat Sanatındaki Makıli ve Kufi Yazıların Latin Yazı ve Tasarımlarındaki Yansımaları, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, SDÜ Güzel Sanatlar Enstitüsü, Isparta, 2018. 80 4. Namık Kemal Sarıkavak, Sayısal Tipografi: 2 Batı‟da ve Ülkemizde Sayısal Harf ve Font Tasarımcıları, Başkent Üniversitesi Yayınları, Ankara, 2005.