BADIIY ADABIYOTLAR TARJIMASI VA MADANIYATLARARO TAFOVUTLAR

160 IKKINCHI KENGASH. ADABIYOTSHUNOSLIK VA TARJIMASHUNOSLIK MASALALARI BADIIY ADABIYOTLAR TARJIMASI VA MADANIYATLARARO TAFOVUTLAR Turdiyeva Oydin, filologiya fanlari doktori, Toshket davlat sharqshunoslik universiteti, Eronshunoslik va afg„onshunoslik oliy maktabi dotsenti [email protected] +998977639941 Annotatsiya Mazkur maqola fors va o„zbek adabiy aloqalari tarixi, ushbu aloqalar rivojida badiiy tarjimaning ahamiyati hamda bugungi kuniga oid masalalarga bag„ishlangan. Shuningdek maqolada fors adabiyotining o„zbek tiliga tarjima jarayonidagi muammolariga ham to„xtalib o„tilgan. Kalit so‘zlar: adabiy aloqalar, badiiy tarjima, o„zbek adabiyoti, adabiy-nazariy tafakkuri, badiiy did. Annotation This article is dedicated to the history of the literary relations between Persian and Uzbek literature, the importance of artistic translation in the development of these relations, and contemporary issues related to them. The article also addresses the challenges encountered in the process of translating Persian literature into Uzbek. Keywords: Literary connections, literary translation, Western literature, literary theoretical thinking, artistic taste. Tarjima adabiy aloqa va o„zaro ta‟sirning eng faol, eng ommalashgan va eng mahsuldor formasidir. Tarjima do„stlik ilmidir, tarjima uzoqni yaqin qiladi, tarjima o„zgani birodar, tanishni qadrdon, do„stni qarindosh kiladi, shuningdek tarjjima madaniyatlararo muloqotning muhim vositasidir. Xorijiy asarlarning tarjimasi orqali xalqaro madaniy aloqalar va adabiyotlar o„rtasidagi muloqotning o„sadi. Tarjima qilingan asarlarning mahalliy o„quvchilar uchun yangi g„oyalar va fikrlarni yaralishiga olib kelishi. Tarjima asarlar orqali mumtoz fors adabiyoti na faqat g„arb, balki butun jahon adabiyot ixlosmandlari orasida shuhrat topdi. Shuningdek, aynan tarjima san‟ati orqali eronliklar g„arb dunyosi va madaniyati bilan tanishdilar. Mumtoz fors adabiyotining butun jahon adabiyotiga ko„rsatgan ta‟siri shu kungacha olimlar va tadqiqotchilar tomonidan ko„p o„rganilgan bo„lib, zamonaviy fors adabiyotining tarjimalariga nisbatan kamroq e‟tirbor berilmoqda. Mazkur maqolada zamonaviy fors adabiyoti tarjimalari, xususan ushbu jarayonning muammolari haqida so„z boradi. 1851 yilda Tehronda “Dorulfunun”, ya‟ni zamonaviy oliy o„quv yurtining ochilishi katta tarjima adabiyoti rivojida katta voqea bo„lgan edi. Aynan shu yerda – 161 dorulfununda avval ilmiy, keyinroq badiiy asarlar tarjima qilina boshlandi. Yevropa adabiyotining ko„plab asarlari bilan tanishish Eron adabiyoti rivojiga katta hissa qo„shdi. Gʻarb yozuvchilarining asarlari fors tiliga tarjima qilindi. Alixon Nozimuddavla tomonidan tarjima qilingan fransuz yozuvchisi Fransua Fenelonning “Telemakning sarguzashtlari” asari, Muhammad Tohir Mirza Iskandariy tomonidan tarjima qilingan Aleksandr Dyumaning “Uch mushketyor”, “Lui o„n to„rtinchi” va “Lui o„n beshinchi” asarlari, Mirza Habib Isfahoniy tomonidan tarjima qilingan Daniel Defoning “Robinzon Kruzo”, Jonatan Sviftning “Gulliverning sayohatlari”, Nosirulmulk tomonidan tarjima qilingan Shekspirning “Otello” asarlari shular jumlasidandir. Tarjima asarlar xalqni g„arb jamiyati bilan tanishtirishdan tashqari, badiiy tilning soddalashuviga olib keldi. Tarjimonlar asarlarni fors tiliga tarjima qilar ekanlar, nasrda azaldan an‟anaga aylangan jimjimadorlik, sertakalluflik, dabdabadorlikdan holi bo„lgan sodda va ravonlikka erishdilar. Bundan tashqari, keyingi davr Eron yozuvchilarining ijodiy uslubi shakllanishida tarjima adabiyotining ahamiyati katta bo„ldi. Juda ko„plab fors nasri namunalari XX asrga kelib o„zbek tiliga tarjima qilindi va kitobxonlar tomonidan iliq kutib olindi. Albatta, tarjimon adiblar fors adabiyoti namunalarini o„zbek tiliga mahorat bilan tarjima qildilar va forso„zbek adabiy aloqalarini yangi bosqichga olib chiqdilar. Biroq tarjimonlar oldida oddiy kitobxonlarning ko„ziga ko„rinmaydigan, ilg„amas qiyinchiliklari borligi mutaxassilarga sir emas. Mumtoz fors adabiyoti, shuningdek, XX asr fors adabiyoti namunalarini o„zbek tiliga tarjima qilishda bir qancha yutuqlar va muammolar mavjud. Fors adabiyoti o„zining boy va qadimiy tarixiga ega, shu bilan birga o„zbek tiliga tarjima qilinishi bir qancha qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Quyida ushbu masalada yuzasidan ba'zi asosiy yutuqlar va muammolarni ko„rib chiqamiz. Yutuqlar: 1. Madaniy va adabiy aloqalar rivojlanishi: Fors mumtoz adabiyotini o„zbek tiliga tarjima qilish orqali o„zbek o„quvchilari fors madaniyati, tarixi va adabiyoti bilan tanishish imkoniyatiga ega bo„lishdi. Misol uchun, “Shahnoma”, Xayyomning ruboiylari yoki Nizomiyning “Xamsa” kabi asarlari o„zbek adabiyotiga jahon adabiyotining qiymatli durdona asarlari sifatida kirib keldi. O„zbek tarjimonlari fors adabiyotining yirik namoyandalari – Firdavsiy, Sa‟diy, Xusrav Dehlaviy, Umar Xayyom va boshqalar ijodi, g„oyalari va qadriyatlari bilan yaqindan tanishdi. 2. Tilni boyitish: Fors tilida ishlatiladigan juda go„zal va betakror iboralar, she'riy obrazlar o„zbek tiliga tarjima qilinishi, o„zbek tilining lug„at boyligini oshirishga yordam berdi. Tarjimonlar fors adabiyotining poetik uslubini o„zbek tilida saqlab, yangi leksik va stilistik yondashuvlarni kiritishga muvaffaq bo„lishdi. 3. O‘zbek adabiyotining universalizatsiyasi: Fors adabiyoti namunalarini tarjima qilish o„zbek adabiyotini kengroq xalqaro maydonga olib chiqdi. O„zbek tarjimonlari fors adabiyoti bilan bog„liq asarlarni dunyo miqyosida tanitib, o„zbek adabiyoti va madaniyatining xalqaro sahnadagi obro„sini oshirishga yordam berdi. Shu bilan birga, tarjimonlar duch kelishi mumkin bo„lgan ayrim muammolarni ham sanab o „tish lozim. 1. Madaniy va tarixiy kontekstni saqlash: Fors adabiyotida mavjud bo„lgan madaniy, tarixiy va ijtimoiy kontekstlarni o„zbek tilida to„g„ri ifodalash juda 162 murakkab. Masalan, fors tilidagi diniy, falsafiy va siyosiy atamalarni o„zbek tilida izohlamasdan yetkazish murakkablik tug„dirishi mumkin. Fors adabiyotida ko„plab o„ziga xos atamalar mavjud bo„lib, ularni to„g„ri tarjima qilish uchun chuqur bilim kerak. 2. Poetik uslub va ritmning saqlanishi: Fors adabiyoti, ayniqsa she'riyatida ishlatiladigan ritmik tuzilmalar, metaforalar, musiqiy leksikani o„zbek tilida aynan tarjima qilish imkonsiz. Shuning uchun, tarjimonlar fors she'riyatidagi ritm va musiqiy ohangni o„zgacha tuzilmalarga ega bo„lgan iboralarni o„zbek tiliga moslashtirishda qiyinchiliklarga duch keladilar. Bu esa asarning estetik jihatlarini to„liq saqlab qolishni talab qiladi. 3. Sinonimlar va leksik muammolar: Fors tilida ko„plab sinonimlar va leksik boyliklar mavjud bo„lib, ularni o„zbek tiliga tarjima qilishda to„g„ri ekvivalentni topish muammo tug„diradi. Ayrim fors so„zlari o„zbek tilida to„liq o„xshash ekvivalentlarga ega emas. Bu tarjimonning mahorati va ijodiy yondashuviga bog„liq bo„ladi. 4. Tarjimonning shaxsiy talqini: Fors adabiyotidagi murakkab g„oyalar va she'riy tuzilmalarni o„zbek tilida to„g„ri ifodalashda tarjimonning shaxsiy talqini muhim ahamiyatga ega. Biroq, ba'zida tarjimonning talqini o„zbek o„quvchilari tomonidan tushunilishi yoki qabul qilinishi oson bo„lmasligi mumkin. Bunday noaniqliklar va farqlar, asarlarning original mazmunini to„liq aks ettirishda qiyinchiliklar yaratadi. 5. Diniy va falsafiy elementlar: Fors adabiyotida ko„plab diniy va falsafiy tushunchalar, g„oyalar mavjud. Bu, o„zbek o„quvchilari uchun yangilik bo„lishi mumkin, chunki O„zbekistondagi diniy va falsafiy kontekstlar fors madaniyatidan farq qiladi. Bunday asarlarda diniy motivlar va falsafiy mushohadalar o„zbek madaniyatiga moslashtirilishi kerak, bu esa o„z navbatida tarjimonga qo„shimcha murakkabliklar yaratadi. Fors adabiyotida ilk ijtimoiy roman hisoblangan, G„ofur G„ulom tomonidan o‟zbek tiliga tarjima qilingan Mushfiq Kozimiyning "Qo‘rqinchli Tehron" romani misol tariqasida ko„rib chiqish natijasida bir qancha murakkabliklarni sanab o„tish mumkin. Romanning o„zbek tiliga tarjima qilinishi juda qiziqarli va o„ziga xos bir jarayon bo„lgan. Bu asar, shubhasiz, XX asar boshlaridagi Tehron shahrining murakkab va asosan qorong„u obrazini o„zida aks ettiradi. O„zbek tiliga tarjima qilishda bir qancha muammolar va imkoniyatlarni sanab o „tish mumkin: 1. Madaniy farqlar va tilning muammolari: "Qo„rqinchli Tehron" romani asosan Tehron shahrining ijtimoiy va siyosiy muhitini tasvirlaydi. Bunday asarlarda, ko„pincha, milliy va mahalliy madaniyatga oid juda nozik nyuanslar mavjud. Ushbu koloritni, shu muhitni o„zbek tilida o„quvchiga yetkazish uchun juda ehtiyotkorlik talab qilinadi. Ayrim forscha iboralar o„zbek o„quvchisiga to„liq tushunarli bo„lishi uchun qo„shimcha izohlar va izohlovchi tushuntirishlar kiritilishi mumkin. 2. Til va leksika o‘zgarishlari: "Qo„rqinchli Tehron"dagi ayrim so„zlar yoki iboralarning o„zbek tiliga tarjimasi aynan mos kelmasligi mumkin. Bu romanda fors tiliga xos shaxsiy va xususiy leksikalar mavjud, masalan, Shahar ko„chalari, tarixiy joy nomlari yoki qahramonlarining o„ziga xos tasvirlari. Bunday joylarda tarjimon 163 juda ehtiyotkorlik bilan ishlashi kerak, chunki o„zbek tilidagi sinonimlar o„rtasidagi nozik farqlar asar mazmunining to„liq tushunilishi uchun muhimdir. 3. Tarjimonning roli va shaxsiy talqini: Tarjimada tarjimonning talqini muhim rol o„ynaydi. Mushfiq Kozimiyning asarida insoniy tuyg„ular, ijtimoiy muammolar va siyosiy ziddiyatlar batafsil bayon etilgan. Tarjimon bu tuyg„ularni va g„oyalarni o„zbek tilida ayni holatda saqlab qolish, lekin shu bilan birga o„zbek o„quvchisiga tushunarli qilib yetkazish uchun o„z mahoratini namoyon qilishi kerak. Aynan shu nuqtada tarjimonning shaxsiy yondashuvi ko„p narsani hal qilishi mumkin. 4. Tanqidiy nuqtai nazar: "Qo‘rqinchli Tehron" romanining o„zbekcha tarjimasi tahlil qilinsa, uning haqiqatan ham original asar bilan qanchalik mos kelishi, o„zbek tilida qanday qabul qilinishi va o„quvchilarga qanchalik ta'sir qilishi muhim savollarni keltirib chiqaradi. Tarjimaning sifati, uning adabiy jihatlari va original asarning mohiyatini qanday aks ettirishi haqida tanqidiy fikrlarni o„rtaga qo„yish foydali bo„lishi mumkin. Bu asar, shubhasiz, o„zbek adabiyotidagi xorijiy tildan qilingan tarjimalar orasida o„ziga xos egallaydi, chunki u o„zbek o„quvchilariga XX asr fors adabiyoti va madaniyatini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. asarni Tarjimaning muvaffaqiyati esa uning asar mazmunini, ruhini va g„oyalarini qanday saqlab qolishiga bog„liq. Tarjimon bu vazifalarning uddasidan chiqqan. Xulosa qilib shuni ta‟kidlash mumkinki, fors adabiyotini o„zbek tiliga tarjima qilish o„zining boy imkoniyatlar yaratish bilan bir qatorda, o„ziga yarasha qiyinchiliklar ham tug„diradi. Tarjimada madaniyatlararo aloqalar, til va uslubiy farqlar, diniy va falsafiy tushunchalar kabi omillarni inobatga olish zarur. Biroq, tarjimaga bo„lgan ehtiyoj va bu asarlarning o„zbek tili va adabiyoti rivojiga qo„shgan qo„shgan hissasi, bu jarayonning har qancha murakkab bo„lsa-da, davom ettirishni taqozo etadi. Tarjimon adabiy asarni o„zbek tiliga faqat tarjima qilibgina qolmay, balki uning estetik va madaniy ma‟nosini ham saqlab qolishi kerak. ADABIYOTLAR 1. دبع دیمح راتکد .نارهت .رصاعم رثن همانراک .نایهلالا0222 2. С.Сотиболдиева. Ёзувчи услубининг шаклланишида таржима адабиётининг ўрни масаласига оид баъзи мулоҳазалар. // Бадиий таржима ва адабий алоқалар. Самарқанд-2014. 3. Турдиева Ойдин. Ҳозирги замон Эрон ҳикоячилиги: Монография.– Т.: “Sharq” 2015.