"MILLIY TURKISTON" JURNALIDA MUNAVVORI ABDURASHIDXONOV SIYMOSI

211 “MILLIY TURKISTON” JURNALIDA MUNAVVORI ABDURASHIDXONOV SIYMOSI Alijonova Gulnozaxon, “Ijtimoiy-gumanitar fanlar” kafedrasi, t.f.f.d., (PhD), dotsent v.b. ORCID: 0009-0001-6754-3304 Annotatsiya Ushbu maqola Turkiston jadidchilik harakatining peshqadamlaridan biri, ma‟rifatparvar, pedagog va siyosiy arbob Munavvar qori Abdurashidxonov hayoti va faoliyatiga bag„ishlangan. Muallif Munavvar qorining jadidchilik g„oyalari, ta'limtarbiya sohasidagi xizmatlari hamda milliy uyg„onish harakatidagi o„rni haqida so„z yuritadi. Ayniqsa, uning bolsheviklar tomonidan qatag„on qilinib, 1931-yilda shahid etilganligi, bu voqeaning tarixiy saboqlari va bugungi avlod uchun ibratli jihatlari yoritib beriladi. Maqola Munavvar qorining o„lmas merosini yodga olish va u orqali Turkiston jadidlarining milliy ong va mustaqillik yo„lidagi kurashlarini eslash maqsadida yozilgan. Kalit so„zlar: Munavvar qori Abdurashidxonov, Turkiston jadidchiligi, jadid harakati, ma'rifatparvarlik, milliy uyg„onish, ta'lim islohoti, bolsheviklar, qatag„on, mustaqillik harakati, tarixiy meros. Annotation This article is dedicated to the life and work of Munavvar Qori Abdurashidkhanov, one of the pioneers of the Turkestan Jadid movement, an educator, enlightener, and political figure. The author discusses Munavvar Qori‟s ideas on Jadidism, his contributions to the field of education and upbringing, and his role in the national awakening movement. In particular, the article highlights his persecution by the Bolsheviks and his martyrdom in 1931, drawing attention to the historical lessons and the inspirational significance of these events for future generations. The article aims to commemorate Munavvar Qori‟s enduring legacy and, through it, reflect on the struggle of the Turkestan Jadids for national consciousness and independence. Keywords: Munavvar Qori Abdurashidkhanov, Turkestan Jadidism, Jadid movement, enlightenment, national awakening, educational reform, Bolsheviks, repression, independence movement, historical legacy. Chor imperiyasining Turkistonga bostirib kirishi Turkiston sivilizatsiyasiga katta zarba berdi. Rossiya hukmronligi ostida qolgan Turkiston boyliklardan mahrum bo„ldi. Chor Rossiyasi Turkistonda jaholatni rivojlantirish orqali o„z hukmronligini abadiylashtirishni maqsad qilgan edi. Turkistonliklar tomonidan targ„ibot sohasida tashlangan har bir qadam Rossiya tomonidan o„z siyosatiga qarshi harakat sifatida qabul qilinar edi. Rossiya tomonidan Turkistonda madaniy harakatlarning rivojlanishiga qarshi ko„rilgan barcha choralariga qaramay, bu yerda kommunistik g„oyalar tarqala boshladi. Turkiston qadimiy sivilizatsiyalardan biri bo„lgani bilan birga, Turkiya va 212 islomning markazlaridan biri ham edi. Bundan tashqari, rus zulmi ostida qolgan turkistonliklar orasida davlatni yangilash, milliy madaniyatni rivojlantirish ruhi kuchayib bordi. Turkiston vakillari orasida madrasalarda ta‟lim va o„qitish tartibi haqida XVI asrdan boshlab davom etib kelayotgan munozaralar XX asr boshlarigacha jadallik bilan davom etdi. Bu qarashlar XX asrdan boshlab Turkistondagi ba‟zi islohotparvarlarning asosiy madaniy yo„nalishiga aylandi. Islohot yo„liga o„tildi. Sivilizatsiya sohasida yashagan turkistonliklar orasida Yevropa sivilizatsiyasini o„zlashtirish orqali milliy madaniyatni yuksaltirish g„oyasi keng tarqaldi. Turkistonda Ismoil Gaspiralining taraqqiyot marifati ustidagi g‟oyalari keng yoyila boshladi. Chet davlatlarga qarshi chiqqan turkistonliklar orasida davlat hokimiyatining mazmunini anglash kuchaydi. Rus zulmidan qutulish uchun mamlakatni modernizatsiya qilish zarurligi haqida munozaralar boshlandi. Shu sababli yoshlar tarbiyasi masalasi birinchi darajali ahamiyat kasb eta boshladi. Shu tariqa, Turkistonda jadid g„oyalari tarafdorlari tarqala boshladi. Munavvar qori esa Turkiston jadidchiligining otasi sifatida tarix sahnasiga chiqdi. Munavvar qori 1880-yilda Toshkentda, Abdurrashidxon Sotibaldixon oilasida tug„ilgan. Boshlang„ich ta‟limni Shayxontohurda Usmon qoridan olgan. 1898 yilda Buxorodagi madrasalardan biriga o„qishga kirgan va oliy diniy ta‟lim olishni niyat qilgan. Biroq moddiy qiyinchiliklar sababli o„qishni tugatmay, Toshkentga qaytishga majbur bo„ladi. Jadid g„oyalarini qabul qilishdan oldin, Toshkentning Darxon mahallasida imomlik qilgan. Munavvar qori 1900-yillarda jadidchilik bilan shug„ullana boshlagan, “Tarjimon” gazetasini o„qigan va yangi dars berish uslublarini o„rgangan. 1901-yilda u Toshkentda ilk bor jadid uslubidagi maktabga asos soldi. Bu maktab o„sha davrda Turkiston general-gubernatorligi hududida tashkil etilgan birinchi jadid maktabi edi. Munavvar qorining fikricha, yoshlarni tarbiyalash orqali madaniy yuksalish sari qadam tashlash har qanday boshqa ishdan muhimroq edi. Ammo u bitta jadid maktabi bilan cheklanib qolmadi - Turkiya va Ozarbayjonda yoshlarni o„qitish orqali turk madaniyatiga asoslangan kadrlar tayyorlashni maqsad qildi. Shu maqsadda bir havoriy jamiyati tuzilib, pul yig„ish ishlari boshlandi va bu yo„lda muvaffaqiyatli odimlar tashlandi. Biroq bu holat Rossiya ma‟muriyati tomonidan aniqlanmaguncha, yoshlarni xorijga o„qishga yuborish imkonsizligicha qolardi. Munavvar qori Turkistonda jadidchilik g„oyalarini yoyish uchun matbaa va adabiyotga katta e‟tibor berdi. Uning tomonidan nashr etilgan “Adibi avval” kitobi jadid maktablari uchun darslik sifatida xizmat qildi. Bu asar orqali Munavvar qori jadid adabiyotining asoschilaridan biriga aylandi. Uning atrofiga shoirlar va yozuvchilar to„plana boshladi. Ruslar esa “Turkiston viloyati gazetasi” orqali o„zlarining madaniy ta‟sirini yoyishga harakat qilishdi. Bu gazetaning bosh muharriri Ostraumov 1883-1917 yillar oralig„ida 35 yil davomida bu harakatga rahbarlik qildi. Ostraumovning bu faoliyatiga Munavvar qori va uning safdoshlari - Behbudiy, Vosiliy, Bahrombek, Davlatshoh, Hoji Muin Shukrulloh, Ashurali Zohir va boshqalar qarshi kurash olib bordilar. Turkiston milliy adabiyoti, xususan jadid adabiyoti, ruslar tomonidan 213 Ostraumov boshchiligidagi madaniy jazolarga qarshi Munavvar qori 1906-yilda Turkistonda madaniy islohotlar o„tkazish va davlatni yangilash zarurligini targ„ib qilib “Xurshid” nomli gazeta nashr eta boshladi. Biroq gazeta ilgari surgan g„oyalar Rossiyaga ma‟qul kelmadi. Shu sababli Rossiya rasmiylari gazetani 11-sonidan keyin taqiqlab qo„ydi. Munavvar qori faqat ma‟rifatparvar emas, balki millat ozodligini istagan buyuk siymo edi. 1913-yildan boshlab Turkiston milliy harakatiga tashkiliy shakl berish ishlarida faol qatnashdi. Uning asosiy maqsadlaridan biri - barcha milliy kuchlarni yagona tashkilot atrofida birlashtirish edi. Turkiston jadidchilari nafaqat madaniy, balki milliy va ilm-fan sohalarida ham katta fidoyilik ko„rsatdilar. Ularning asosiy orzusi - Turkistonni mustaqillikka olib chiqish va G„arbiy Yevropa uslubidagi zamonaviy davlat barpo etish edi. Dastlab jadidlar o„z faoliyatlarini madaniy islohotlarga qaratgan bo„lsalar-da, 1905-yil inqilobidan so„ng ular avvalo siyosiy erkinlikka keyin esa madaniy islohotlarga kirishdilar. Munavvar qori aynan shunday fikr yuritgan jadidchilarning otasi edi. 1917-yil Fevral inqilobidan barcha turkistonliklar katta umid bog„lagani kabi, jadidchilar ham bu inqilob orqali o„z harakatlari uchun imkoniyatlar ochilishini kutishdi. Inqilobdan so„ng, Munavvar qori tezda gazeta chiqarishga qaror qildi. U tomonidan nashr etilgan “Najot” gazetasi Turkiston milliy ma‟rifatchiligini va madaniyat taraqqiyotini targ„ib qilish uchun maydonga chiqdi. Shuningdek, Munavvar qorining ishtirokida nashr etilgan “Kengash” gazetasi esa milliy ozodlik g„oyalarini ilgari surdi. Inqilob, yillar davomida bo„g„ilgan jadidlar ovozining balandroq eshitilishiga imkon yaratdi. Fevral inqilobidan so„ng, Munavvar qori milliy kuchlarni bir tashkilot atrofida birlashtirish harakatini boshladi. U jadidchilar bilan birga “Sho„ro-i islomiya” tashkilotiga asos soldi. Taraqqiyot tarafdori bo„lgan milliy kuchlar bu tashkilotning a‟zolari edilar. Qoqon Muxtoriyati hukumati tuzilishida aynan shu tashkilotning faoliyati nafaqat turkistonliklar, balki bolsheviklar tomonidan ham unutilmagan. Turkiston muxtoriyati e‟lon qilingach, uni saqlab qolish yo„lidagi barcha tashabbuslarning boshida Sho„ro-i Islomiya tashkiloti va uning rahbari Munavvar qori turgan edi 121 . Biroq bolsheviklar hokimiyat tepasiga kelgach “Sho„ro-i islomiya” uzoq yashay olmadi. Milliy-siyosiy harakatlar bilan shug„ullangan Munavvar qori, bolsheviklar davrida tashkil etilgan madaniyat muassasalariga milliy kadrlar joylashtirish ishlariga boshchilik qildi. 1922-yilda bolsheviklar Munavvar qorining nufuzidan foydalanishga urinib, uni Turkiston maorif vaziri etib tayinladilar. Munavvar qori bu lavozimda 1924-yilgacha faoliyat yuritdi. Biroq 1925-yilda universitet ustidan bolsheviklar to„liq nazorat o„rnatdilar, 1930-yilga kelib esa butunlay qo„ldan chiqardilar. Shundan so„ng, 121 Jarek. Turkiston jadidchiligining otasi // “Milliy Turkiston” jurnali. 1952-yil fevral-mart. № 77. - B. 3. 214 Munavvar qori politsiya nazorati ostida yashadi. Garchi bolsheviklar unga ochiqdanochiq qarshi chiqmagan bo„lsalar-da, uning harakati cheklangan edi 122 . Ular “nikoh” va “universitet” degan so„zlarni eshitib hayratda qolishardi. Munavvar qori militsiya (politsiya) nazorati ostida bo„lishiga qaramay, tinchlikni saqlab o„tirmadi. U milliy tuyg„ularini sekin, lekin ustalik bilan targ„ib etishda davom etdi. Bolsheviklar uni bo„ysundira olmadilar. U umrining so„nggi kunlarida shunday degan edi: “Milliy ozodlik bizdan qon va jon talab qiladi. Agar biz bolsheviklarni tog„lar bilan qo„rqitsak, ular bizni yo„q qiladi. Agar biz ularga qarshi ochiq kurash olib boradigan bo„lsak va hech qanday to„siq bo„lmasa - biz milliy g„ururimizni saqlab qolamiz”. Tabiiyki, Munavvar qorining bu so„zlari xalq orasida Sho„ro hokimiyatiga qarshi ruhni uyg„otgan bo„lishi mumkin edi. Aynan shu sababli undan cho„chigan bolsheviklar 1932-yilda yana universitetni yopib, uni qamal qiladilar. Xorijiy mamlakatlarda va Turkistonda tarqalgan xabarlarga ko„ra, Munavvar qori 1933 yil 1-dekabrda bolsheviklar tomonidan o„ldirilgan. Jadidchilikning ramziga aylangan Munavvar qori - Turkiston qalbidan yulib ketilgan buyuk siymo edi. Munavvar qori - Turkiston madaniy taraqqiyoti yo„lida tinmay ishlagan ma‟rifatchi edi. Shu bilan birga, u millatni chin dildan sevgan, o„tkir ruhli milliy kurashchilarimizdan biri edi. U milliy ozodlik yo„lida qurbon bo„ldi. Bolsheviklar bizning Munavvarimizni o„ldirish orqali, boshimizga yana bir qora kun solishdi. Munavvar qori har doim bizning yuragimizda yashaydi. Uning orzularini boshimiz ustiga ko„tarish - har bir Turkiston istiqlolchisining muqaddas burchidir. ADABIYOTLAR 1. Jarek. Turkiston jadidchiligining otasi // “Milliy Turkiston” jurnali. 1952-yil fevral-mart. № 77. - B. 5. 2. Karimov, Naim. XX asr adabiyoti manzaralari. – Toshkent: O„zbekiston, 2008. 3. Qosimov, Begali. Milliy uyg„onish: jasorat, ma‟rifat, fidoyilik. – Toshkent: Ma‟naviyat, 2002. 4. Cho„lpon. Vatanimiz Turkistonda temir yo„llar. // Sadoi Farg„ona, 1914 yil 6 iyun, № 26 122 Jarek. Turkiston jadidchiligining otasi // “Milliy Turkiston” jurnali. 1952-yil fevral-mart. № 77. - B. 5.