TARIXNI O'RGANISHDA DINIY BAG'RIKENGLIKNING AHAMIYATI

227 TARIXNI O‘RGANISHDA DINIY BAG‘RIKENGLIKNING AHAMIYATI Nishanova Dildora, Oriental Universiteti dotsenti v.b., t.f.f.d. (PhD) Tel.: +998 99 001-48-87 E-mail: [email protected] Nosirova Zamira, Oriental universiteti, Psixologiya yoʻnalishi 301-guruh, talabasi E-mail: [email protected] Annotatsiya Ushbu maqolada jahon dinlari e‘tiqodchilari o‗rtasida bag‗rikenglik munosabatlari tadqiq qilinadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi turli dinlarning bag‗rikenglik tamoyillarini tahlil qilish, ularning tarixiy rivoji va zamonaviy kontekstda qanday namoyon bo‗lishini o‗rganishdir. Maqolada bag‗rikenglik tushunchasi nazariy va empirik metodlar orqali o‗rganilib, diniy bag‗rikenglikning ijtimoiy barqarorlik va tinchlikni ta‘minlashdagi roli yoritiladi. Shuningdek, bag‗rikenglikni rivojlantirish bo‗yicha amaliy takliflar berilgan. Tadqiqot natijalari dinlararo hamjihatlikni mustahkamlash va ekstremizmga qarshi kurashishda bag‗rikenglikning muhimligini ko‗rsatadi. Kalit soʻzlar: bag‗rikenglik, jahon dinlari, diniy bag‗rikenglik, dinlararo munosabatlar, diniy hamjihatlik, ijtimoiy barqarorlik, ekstremizm, tinchlik Annotation This article examines the relationship of tolerance between adherents of world religions. The main goal of the study is to analyze the principles of tolerance of different religions, study their historical development and how they are manifested in the modern context. The article studies the concept of tolerance through theoretical and empirical methods, highlighting the role of religious tolerance in ensuring social stability and peace. It also provides practical suggestions for developing tolerance. The results of the study indicate the importance of tolerance in strengthening interfaith harmony and combating extremism. Keywords: tolerance, world religions, religious tolerance, interfaith relations, religious harmony, social stability, extremism, peace KIRISH Diniy bag‗rikenglik insoniyat tarixida eng muhim ijtimoiy-madaniy qadriyatlardan biri sanaladi. Turli e‘tiqoddagi insonlarning bir jamiyatda totuv yashashi uchun diniy sabr-toqat, o‗zaro hurmat va muloqot muhim rol o‗ynaydi. Bugungi kunda diniy xilma-xillik global hodisaga aylangan bo‗lib, bu holat nafaqat davlatlararo, balki shaxslararo munosabatlarda ham bag‗rikenglikka ehtiyojni kuchaytirmoqda. Ayniqsa, zamonaviy dunyoda diniy ekstremizm, ksenofobiya, radikalizm kuchayib borayotgan bir paytda, diniy bag‗rikenglik masalasi yanada dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Bugungi kunda dunyo xalqlari o‗rtasida diniy 228 bag‗rikenglik masalasi tobora dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Globalizatsiya jarayonlari, madaniyatlararo muloqotning rivojlanishi, shuningdek, turli dinlarga mansub odamlar orasidagi o‗zaro anglashuv va hurmat muhim ijtimoiy masalaga aylangan. Dinlararo bag‗rikenglik faqat diniy qarashlarni emas, balki ijtimoiy barqarorlik, tinchlik va xavfsizlikni ta‘minlashga ham xizmat qiladi. Mazkur tadqiqotning maqsadi — jahon dinlari e‘tiqodchilari o‗rtasida bag‗rikenglik munosabatlarini o‗rganish, ularning nazariy asoslari, tarixiy rivoji va zamonaviy shakllarini tahlil qilishdir. Tadqiqot davomida bag‗rikenglik tushunchasining turli dinlarda qanday talqin qilinishi, ularning o‗zaro aloqalari va munosabatlari o‗rganiladi. Ishning ahamiyati shundaki, jahon xalqlari o‗rtasidagi tinchlik va hamjihatlikni ta‘minlashda diniy bag‗rikenglikning roli beqiyosdir. Shuningdek, radikalizm va ekstremizm xavfiga qarshi samarali choralar ishlab chiqishda ham bag‗rikenglik tamoyillari asosiy vosita bo‗lib xizmat qiladi. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI Jahon dinlari e‘tiqodchilari o‗rtasida bag‗rikenglik munosabatlarini o‗rganishda bir qancha taniqli olimlar va mutafakkirlar o‗z ilmiy qarashlari bilan muhim hissa qo‗shganlar. Ular dinlararo hamjihatlik, o‗zaro hurmat, diniy bag‗rikenglik va tinchlik masalalarini falsafiy, diniy va ijtimoiy nuqtai nazardan chuqur o‗rganib chiqqanlar. Quyida ushbu sohada alohida ajralib turgan bir nechta olimlarning fikrlari keltiriladi: 1. Imom Abu Hanifa – Islom dinida bag‗rikenglik tamoyillarini asoslab bergan yirik faqih va mutakallimlardan biridir. Uning fikricha, dinlararo muloqotda asosiy mezon – adolat va insoniylikdir. U boshqa e‘tiqod vakillariga nisbatan zo‗ravonlik emas, sabr va tushunishni tavsiya etgan. 2. Maqdisiy (al-Muqaddasiy) – U o‗z asarlarida turli madaniyat va dinlarning bir hududda qanday tinch-totuv yashashi mumkinligini tarixiy misollar orqali ko‗rsatgan. Uning qarashlarida bag‗rikenglik ijtimoiy barqarorlikning asosi sifatida talqin etiladi. 3. Abul Fazl Allomiy – Hindistonda Boburiylar davrida yashagan bu olim va davlat arbobi Akbarshohning diniy bag‗rikenglik siyosatini nazariy jihatdan asoslab bergan. U "Sulh-i kul" (ya‘ni "umumiy tinchlik") g‗oyasini ilgari surgan va barcha dinlarga hurmat bilan qarashni targ‗ib qilgan. 4. Hans Küng – Zamonaviy G‗arbiy faylasuf va katolik dinshunosi bo‗lib, u ―World Ethos‖ (Umumjahon axloqiy asoslar) g‗oyasini ilgari surgan. Unga ko‗ra, barcha dinlar umumiy axloqiy tamoyillarga ega bo‗lib, bag‗rikenglik, kechirimlilik va tinchlik bu dinlarning yuragi hisoblanadi. 5. Karen Armstrong – Britaniyalik dinshunos olima bo‗lib, u jahon dinlarining tarixiy rivoji, ularning umumiy gumanistik tamoyillari va bir-biriga yaqin jihatlarini chuqur tahlil qilgan. Uning fikricha, dinlararo bag‗rikenglik faqat muloqot orqali rivojlanadi, radikal qarashlar esa diniy tamoyillarga zid hisoblanadi. Ushbu olimlar va mutafakkirlarning diniy bag‗rikenglikka oid fikr-mulohazalari, jahon dinlari o‗rtasida o‗zaro hurmat, tinchlik, sabr-toqat va tushunishni shakllantirishga xizmat qiladi. Ular o‗z qarashlari orqali dinlararo munosabatlarda ziddiyat emas, balki muloqot va mushtarak qadriyatlar asosida hamjihatlikni ta‘minlash mumkinligini ko‗rsatib beradilar. Bu adabiyotlar orqali shuni anglash 229 mumkinki, bag‗rikenglik tushunchasi faqat bir din doirasidagina emas, balki butun insoniyat taraqqiyoti, tinchligi va madaniy yuksalishining asosiy shartlaridan biri sifatida qaralmoqda. Ayniqsa, zamonaviy globallashuv jarayonida turli din vakillari o‗rtasida anglashuvga erishish, radikalizm va diniy murosasizlikni oldini olish masalalarida bu ilmiy qarashlar katta amaliy ahamiyatga ega. Shuningdek, mazkur adabiyotlar bag‗rikenglikning psixologik, ijtimoiy va axloqiy omillar bilan bog‗liqligini ham yoritadi. Bu esa mavzuni chuqur o‗rganish, nazariy asoslarini kengaytirish va dinlararo aloqalarni sog‗lom yo‗lga qo‗yishda o‗ziga xos ilmiy asos bo‗lib xizmat qiladi. Jahon dinlari e‘tiqodchilari o‗rtasida bag‗rikenglik munosabatlarini o‗rganishda turli ilmiy metodlar qo‗llaniladi. Tadqiqot samarali bo‗lishi uchun quyidagi asosiy metodlardan foydalaniladi: TADQIQOT METODOLOGIYASI Bag‗rikenglik masalalarini o‗rganish murakkab va ko‗p qirrali jarayon bo‗lib, u turli fan sohalarining tadqiqot usullarini qo‗llashni talab qiladi. Jahon dinlari e‘tiqodchilari o‗rtasida bag‗rikenglik munosabatlarini chuqur va to‗liq o‗rganish uchun bir necha tadqiqot metodlari majmuasi qo‗llaniladi. Bu metodlar bag‗rikenglik tushunchasining nazariy asoslarini shakllantirish, uni tarixiy va zamonaviy kontekstlarda yoritish hamda real hayotiy holatlardagi ifodasini aniqlashga xizmat qiladi. Din psixologiyasi metodologiyasi – bu dinshunoslik va psixologiyadagi ilmiy tadqiqotlarni amalga oshirish usullarini o‗z ichiga oluvchi bilim sohasidir. Din psixologiyasining nazariy va amaliy jihatlari bir qator metodologik yondashuvlardan foydalanishni talab qiladi. Eng asosiy metodologik usullar quyidagilar: 1. ―Komparativ-tahliliy metod‖: — turli dinlarning bag‗rikenglik tushunchalari, ularning ta‘limotlari va e‘tiqodlari solishtiriladi. Ushbu metod orqali diniy qarashlarning o‗xshashliklari va farqlari aniqlanib, bag‗rikenglik tamoyillari ilmiy asosda yoritiladi. 2. ―Empirik metod‖: — suhbatlar, so‗rovnomalar va intervyular orqali jahon dinlari vakillarining bag‗rikenglik haqidagi fikrlari, his-tuyg‗ulari va amaliy munosabatlari o‗rganiladi. Bu metod tadqiqotga real hayotiy ma‘lumotlar kiritadi. 3. ―Tarixiy-metodik yondashuv‖:— diniy bag‗rikenglik tushunchasining tarixiy rivoji, madaniy kontekstlaridagi o‗zgarishlar tahlil qilinadi. Bu yondashuv tadqiqotning nazariy asoslarini mustahkamlaydi. 4. ―Sistemali tahlil metodi‖: — bag‗rikenglik munosabatlari ijtimoiy, madaniy va dini tizimlarning bir qismi sifatida ko‗rib chiqilib, ularning o‗zaro ta‘siri va rivojlanish omillari tahlil qilinadi. 5. ―Fenomenologik metod‖: — dinlararo bag‗rikenglik munosabatlarining shaxsiy tajribalari va sub‘ektiv qarashlari o‗rganiladi. Bu metod yordamida e‘tiqodchilarning ichki dunyosi va bag‗rikenglikni qabul qilish jarayoni chuqur tahlil qilinadi. 6. ―Kualitativ (sifatli) tadqiqot metodlari‖: — guruh muhokamalari, fokus guruhlar va ochiq intervyular orqali bag‗rikenglik masalalariga oid sifatli ma‘lumotlar yig‗iladi. Bu usul ijtimoiy jarayonlarning murakkabligini va e‘tiqodchilar munosabatlarining nozik jihatlarini aniqlashda qo‗llaniladi. 230 Ushbu metodlar majmuasi tadqiqotning chuqur, keng qamrovli va ilmiy asoslangan bo‗lishini ta‘minlaydi hamda jahon dinlari o‗rtasidagi bag‗rikenglik munosabatlarini mukammal yoritishga imkon beradi. TAHLIL VA NATIJALAR Bugungi kunda yurtimizda turli millat va elat vakillari yonma-yon istiqomat qilib kelmoqda. Yurtimiz tinchligi, xalqimiz farovonligida diniy bag‗rikenglik va tolerantlik munosabatlarini yo‗lga qo‗yilishida albatta inson psixologiyasidagi diniy omillarni tartibga solishda din psixologiyasi yordamga keladi. Tadqiqot davomida olingan ma‘lumotlar asosida jahon dinlari e‘tiqodchilari o‗rtasida bag‗rikenglik munosabatlari ko‗plab ijobiy tomonlarga ega ekanligi aniqlanadi. 1. ―Komparativ-tahliliy metod‖ yordamida o‗rganilganda, barcha asosiy dinlarda bag‗rikenglik va o‗zaro hurmat tamoyillari mavjudligi, biroq ularning ifoda shakllari va amaliyotdagi ko‗rinishlari farq qilishi kuzatiladi. 2. ―Empirik tadqiqotlar natijalari‖ Suni ko‗rsatadiki, e‘tiqodchilar orasida dinlararo muloqot va tushunish darajasi oshgani sari, diniy nizolar va ziddiyatlarning kamayishi kuzatiladi. Shuningdek, shaxsiy suhbatlar va intervyular orqali bag‗rikenglikning shaxsiy va ijtimoiy darajalardagi ahamiyati yanada aniqroq tasdiqlanadi. 3. ―Tarixiy-metodik tahlil‖ esa, bag‗rikenglik tushunchasining vaqt o‗tishi bilan rivojlanib, turli madaniyat va ijtimoiy muhitlarda moslashib borishini ko‗rsatdi. Bu esa bugungi kunda ham dinlararo tinchlik va hamjihatlik uchun zamin yaratadi. 4. ―Sistemali tahlil‖ natijalariga ko‗ra, bag‗rikenglik munosabatlari nafaqat diniy, balki siyosiy, ijtimoiy va madaniy tizimlarning barqarorligiga ta‘sir qiladi. 5. ―Fenomenologik va kualitativ metodlar‖ yordamida olingan ma‘lumotlar esa, e‘tiqodchilarning bag‗rikenglik tushunchasini qanday qabul qilishi va kundalik hayotda qanday namoyon etishi haqida kengroq tasavvur beradi. Xulosa qilib aytganda, tadqiqot natijalari jahon dinlari vakillari o‗rtasida bag‗rikenglik munosabatlarini rivojlantirish uchun:  ta‘lim va muloqotni kengaytirish,  diniy liderlar o‗rtasida doimiy hamkorlikni yo‗lga qo‗yish,  madaniy almashinuvlarni rag‗batlantirish kabi amaliy choralarni amalga oshirish muhimligini ko‗rsatadi. Ushbu choralar orqali bag‗rikenglik nafaqat nazariy tushuncha, balki ijtimoiy hayotning ajralmas qismiga aylanishi mumkin. XULOSA VA TAKLIFLAR Tadqiqot natijalari shuni ko‗rsatadiki, jahon dinlari e‘tiqodchilari o‗rtasida bag‗rikenglik munosabatlari tinchlik va ijtimoiy barqarorlikni ta‘minlashda muhim omil hisoblanadi. Turli dinlarning bag‗rikenglik tamoyillariga asoslanib, ularning o‗zaro hurmat va tushunishga asoslangan munosabatlari shakllanadi. Tadqiqot jarayonida bag‗rikenglik tushunchasi nafaqat diniy doirada, balki keng ijtimoiy va madaniy kontekstda ham ahamiyat kasb etishi aniqlanmoqda. Bundan kelib chiqib, quyidagi takliflar ishlab chiqildi: 1. ―Ta‘lim tizimida bag‗rikenglik masalalarini kuchaytirish‖: — maktab va oliy ta‘lim muassasalarida dinlararo hamjihatlik va bag‗rikenglik mavzulariga ko‗proq e‘tibor qaratish lozim. 231 2. ―Diniy va madaniy tashkilotlar o‗rtasida doimiy muloqot va hamkorlikni yo‗lga qo‗yish‖: — bag‗rikenglikni mustahkamlash uchun diniy yetakchilar va madaniy faoliyatlar vakillari muntazam uchrashuvlar o‗tkazishi kerak. 3. ―Ommaviy axborot vositalarida bag‗rikenglikni targ‗ib qilish‖: — diniy bag‗rikenglik mavzusida ijtimoiy reklama, ko‗rsatuv va maqolalarni ko‗paytirish muhimdir. 4. ―Ijtimoiy tadbirlar va madaniy almashinuvlarni rivojlantirish‖; — turli din vakillari ishtirokida madaniy va ijtimoiy tadbirlar tashkil qilish orqali o‗zaro tushunishni kuchaytirish mumkin 5. ―Radikalizm va ekstremizmga qarshi ilmiy va ijtimoiy choralarni kuchaytirish‖: — diniy bag‗rikenglikni rivojlantirish radikal qarashlar tarqalishining oldini olishda muhim vosita hisoblanadi. Ushbu takliflar amalga oshirilganda, jahon dinlari vakillari o‗rtasidagi bag‗rikenglik munosabatlari yanada mustahkamlanadi, natijada global tinchlik va barqarorlikka sezilarli hissa qo‗shiladi. ADABIYOTLAR 1. Abduqodirov, A. (2018). ―Dinshunoslik asoslari‖. Toshkent: O‗zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. scientific-jl.com 2. Rahimov, A. (2020). ―Dinlar tarixi va zamonaviy diniy oqimlar‖. Toshkent: Ma‘naviyat. scientific-jl.com 3. Qobiljonov, M. M. (2025). Milliy va jahon dinlari. ―TADQIQOTLAR‖, 58(1), 27–30. 4. Ibodullayev, S. (2022). Millatlararo totuvlik va dinlararo bag‗rikenglik – O‗zbekiston yuksalishining poydevori. ―Ilmiy tadqiqot va innovatsiya‖, 132–137. 5. Tog‗aymurodov, J. (2024). O‗zbekiston sharoitida diniy bag‗rikenglikni mustahkamlash imkoniyatlari. ―Scienceweb‖. 6. Yovqochev, S. (2023). Ma‘rifat va diniy bag‗rikenglik – global tahdidlarga qarshi samarali vosita. ―Yuz.uz‖. 7. Kendjaeva, Z. A. (2024). Ilk, jahon dinlari va falsafiy qarashlarda shukronalikka munosabat. ―Farg‗ona davlat universiteti‖. 8. Maxsudov, D., va Qurbonov, R. (2023). Millatlararo va dinlararo bag‗rikenglik – samarali hamkorlikning muhim omili. ―O‗zbekiston xalqaro islom akademiyasi‖. 9. Karimov O. (2018). ―Dinlararo bag‗rikenglik va uning zamonaviy ahamiyati‖. Toshkent: Fan va Texnologiya.