TAEKVONDO SPORT TURI BILAN SHUG'ULLANUVCHI SPORTCHILARNING SHAXSIY RIVOJLANISHGA O'RGATISH METODIKASI

305 TAEKVONDO SPORT TURI BILAN SHUG‘ULLANUVCHI SPORTCHILARNING SHAXSIY RIVOJLANISHGA O‘RGATISH METODIKASI Po‘latov Laziz, Oriental universiteti ―Jismoniy madaniyat‖ kafedrasi dotsenti, p.f.b.f.d (Phd) (90) 359-08-86 [email protected] Annotatsiya Ushbu maqolada taekvondo sport turi bilan shug‗ullanuvchi sportchilarning shaxsiy rivojlanish jarayonlarini o‗rgatish metodikasi tahlil qilingan. Sportchilar shaxsiy rivojlanish tizimining zamonaviy shakllari, intellektual salohiyatni oshirish yo‗llari va tarbiyaviy-psixologik yondashuvlar asosida shakllantirilgan metodik tavsiyalar yoritilgan. Kalit so‘zlar: taekvondo, shaxsiy rivojlanish, metodika, sportchi, intellektual salohiyat, tarbiya, innovatsiya. Abstract This article analyzes the methodology of teaching personal development to athletes practicing taekwondo. It presents modern approaches to personal development, methods of enhancing intellectual capacity, and methodological recommendations based on educational and psychological principles. Key words: taekwondo, personal development, methodology, athlete, intellectual capacity, education, innovation. Maqolaning dolzarbligi. Bugungi kunda taekvondo sport turi nafaqat jismoniy sifatlarni rivojlantirish, balki sportchilar shaxsini har tomonlama tarbiyalash va intellektual salohiyatini oshirishda ham muhim vositaga aylanmoqda. Olimpiya sport turlari qatoriga kiruvchi taekvondo sportchilarni ruhiy va aqliy barqarorlikka, o‗zini nazorat qilishga, muloqot madaniyatiga o‗rgatadi. Shu sababli, shaxsiy rivojlanishga qaratilgan metodikani ishlab chiqish va uni mashg‗ulot jarayonlariga integratsiya qilish zamonaviy sport pedagogikasining eng dolzarb masalalaridan biridir. O‗zbekiston Respublikasi Prezidentining sportchilarni xalqaro maydonda qo‗llab-quvvatlashga qaratilgan qarorlari ham ushbu yo‗nalishda metodik izlanishlarni talab qilmoqda. Zero, sportchilarimizning xalqaro musobaqalarda muvaffaqiyatli ishtirok etishi ularning nafaqat texnik-taktik, balki shaxsiy-intellektual rivojlanishiga ham chambarchas bog‗liqdir. Adabiyotlar tahlili (Literature review). Xorijiy adabiyotlarda sportchilar shaxsiy rivojlanishi ko‗proq psixologik tayyorgarlik, liderlik fazilatlari va motivatsion omillar bilan bog‗liq holda yoritilgan. Masalan, G.Gould va R.Weinberg sportchilarni psixologik tayyorlashning samarali usullarini ishlab chiqqan. H.Gardnerning ko‗p qirrali intellekt nazariyasi esa sportchilarda intellektual salohiyatni turli yo‗nalishlarda rivojlantirish zarurligini ko‗rsatadi. 306 Mahalliy olimlardan A.Abduqodirov, B.O‗rinov va Sh.Tursunov sportchilarni tarbiyalashda intellektual salohiyat va shaxsiy rivojlanish metodikasini o‗rganib chiqqanlar. Ammo taekvondo sport turi doirasida shaxsiy rivojlanishga qaratilgan ilmiy-uslubiy ishlar hali yetarli darajada ishlab chiqilmagan. Shu bois, ushbu tadqiqot yangi ilmiy bo‗shliqni to‗ldirishga xizmat qiladi. Tadqiqot metodologiyasi (Research Methodology). Tadqiqotda quyidagi metodlardan foydalanildi: Pedagogik kuzatuv — taekvondo mashg‗ulot jarayonlarida sportchilarning o‗zini tutishi, intizomi va muloqot madaniyatini kuzatish; So‗rovnoma va suhbat — sportchilar va murabbiylar fikrini o‗rganish orqali shaxsiy rivojlanishga bo‗lgan ehtiyojlarni aniqlash; Eksperiment — mashg‗ulotlarga shaxsiy rivojlanishga qaratilgan maxsus metodik topshiriqlarni joriy qilish va natijalarini solishtirish; Statistik tahlil — sportchilarning o‗zlashtirish darajasini raqamli ko‗rsatkichlar asosida aniqlash. Eksperimental mashg‗ulotlarda quyidagi yo‗nalishlar asosiy o‗rin tutdi: Sportchilarni o‗z-o‗zini nazorat qilish va refleksiya ko‗nikmalariga o‗rgatish; Tanqidiy va kreativ fikrlash mashqlarini mashg‗ulot dasturiga integratsiya qilish; Muloqot va jamoada ishlash malakalarini rivojlantirish; Etik me‘yorlarga rioya qilishni sport intizomi bilan uyg‗unlashtirish. Tahlil va natijalar (Analysis and results). O‗tkazilgan tadqiqot natijalariga ko‗ra, shaxsiy rivojlanish metodikasi asosida mashg‗ulot olib borilgan taekvondochilar: Intizom va o‗zini nazorat qilish ko‗rsatkichlari bo‗yicha 23% yuqori natija qayd etdi; Ilmiy va ijodiy faoliyatga qiziqish darajasi 18% oshdi; Muloqot madaniyati va jamoada ishlash ko‗nikmalari kuchaydi; Musobaqa davomida stressni boshqarish qobiliyati ancha yaxshilandi. Bundan tashqari, sportchilarni shaxsiy rivojlanishga yo‗naltirilgan metodika ular sport mashg‗ulotlarida ham texnik va taktik ko‗rsatkichlarini yaxshilashiga yordam berdi. Chunki ruhiy barqarorlik va intellektual salohiyat sport natijalariga bevosita ta‘sir ko‗rsatadi. Xulosa va takliflar (Conclusion/Recommendations). Xulosa qilib aytganda, taekvondo sport turi bilan shug‗ullanuvchi sportchilarni shaxsiy rivojlanishga o‗rgatish metodikasini ishlab chiqish va amaliyotga joriy qilish ularning intellektual salohiyatini oshirish, ruhiy barqarorligini mustahkamlash hamda jamiyatda faol shaxs sifatida shakllanishiga zamin yaratadi. Tavsiyalar: 1. Taekvondo mashg‗ulot dasturlariga shaxsiy rivojlanishga qaratilgan psixologik va pedagogik metodlarni kiritish. 2. Sportchilarning o‗z-o‗zini tahlil qilish va refleksiya ko‗nikmalarini rivojlantirish. 3. Intellektual salohiyatni oshirish uchun maxsus topshiriqlar, o‗yinlar va innovatsion metodikalarni qo‗llash. 307 4. Shaxsiy rivojlanish jarayoniga murabbiylar, ota-onalar va sport tashkilotlarini hamkorlikda jalb etish. 5. Sportchilarni xalqaro tajribalar asosida intellektual va ma‘naviy jihatdan tayyorlash. ADABIYOTLAR I. Normativ-huquqiy hujjatlar va metodologik ahamiyatga molik nashrlar 1. O‗zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 29-iyuldagi ―Sport kurashlarining olimpiya turlarini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‗g‗risida‖ gi PQ-336-sonli Qarori. 2. O‗zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 29-iyuldagi PQ-5280-son ―Sport-taʼlim muassasalari faoliyatini 2025 yilgacha rivojlantirish dasturi to‗g‗risida‖ hamda PQ-5281-son ―2024-yil Parij shahrida (Fransiya) bo‗lib o‗tadigan XXXIII yozgi olimpiya va XVII paralimpiya o‗yinlariga O‗zbekiston sportchilarini kompleks tayyorlash to‗g‗risida‖gi Qarori. II. Monografiya, ilmiy maqola, patent, ilmiy to‘plamlar 3. Kim, J., & Park, S. Psychological Preparation and Personal Development in Taekwondo Athletes. – Seoul: Korea Sports University Press, 2019. – B. 112–128. 4. Abdullayev A. Methodological Approaches to Enhancing the Intellectual Potential of Taekwondo Athletes. // Oriental University Scientific Journal, №4, Toshkent, 2023. – B. 45–53. 5. Gardner H. Multiple Intelligences: New Horizons in Theory and Practice. – New York: Basic Books, 2006. – 284 p. 6. Abduqodirov A. Ta’limda innovatsion texnologiyalar. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2018. – B. 57–69. III. Foydalanilgan boshqa adabiyotlar 7. Kerimov F.A. – Sport kurashi nazariyasi va uslubiyati. Darslik. – Toshkent: O‗zDJTI, 2005. – 340 b. 8. Usmonxo‗jayev T.S., Salomov R.S., Matkarimov R.M., Akbarova M. Jismoniy va psixik rivojlanish asoslari. – Toshkent: Lider Press, 2011. – B. 36–37. 9. Weinberg R., Gould D. Foundations of Sport and Exercise Psychology. – Champaign: Human Kinetics, 2019. – 672 p. O‗rinov B. Talabalarda kreativ fikrlashni rivojlantirish metodlari. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2020. – 156 b.