YOSH AVLOD TARBIYASI VA SOG'LOM TURMUSH TARZINI SHAKLLANTIRISHDA KURASH SPORT TURINING O'RNI

324 YOSH AVLOD TARBIYASI VA SOG‘LOM TURMUSH TARZINI SHAKLLANTIRISHDA KURASH SPORT TURINING O‘RNI Murodov Kamoliddin, Oriental universiteti ―Jismoniy madaniyat‖ kafedrasi dotsenti p.f.b.f.d (Phd) (90) 997-11-99 [email protected] Annotatsiya Mazkur maqolada yosh avlod tarbiyasi va sog‗lom turmush tarzini shakllantirishda kurash sport turining o‗rni yoritilgan. Kurash milliy sport turi sifatida nafaqat jismoniy rivojlanish, balki ma‘naviy-axloqiy tarbiya, intizom, irodaviy sifatlarni shakllantirishda ham muhim vosita hisoblanadi. Tadqiqotda kurash mashg‗ulotlari orqali yoshlarning sog‗lom hayotiy ko‗nikmalari, kuch, chidamlilik, chaqqonlik kabi jismoniy sifatlari rivojlantirilishi, shuningdek, ularning vatanparvarlik, do‗stlik va hamjihatlik kabi ijtimoiy qadriyatlari mustahkamlanishi ko‗rsatib o‗tilgan. Shunday qilib, kurash sport turi yoshlarni barkamol shaxs sifatida tarbiyalash va sog‗lom turmush tarzini qaror toptirishda samarali omil bo‗lib xizmat qiladi. Kalit so‘z: Kurash, yosh avlod tarbiyasi, sog‗lom turmush tarzi, milliy sport, jismoniy rivojlanish, ma‘naviy-axloqiy tarbiya, vatanparvarlik, intizom, irodaviy sifatlar. Abstract This study highlights the role of Kurash in educating the younger generation and promoting a healthy lifestyle. As a national sport, Kurash serves not only as a means of physical development but also as an important tool for fostering moral and ethical values, discipline, and willpower. The research emphasizes that through Kurash training, young people develop essential life skills, improve physical qualities such as strength, endurance, and agility, while also strengthening social values like patriotism, friendship, and solidarity. Therefore, Kurash plays a vital role in raising a well-rounded generation and in establishing a healthy lifestyle. Key word: Kurash, youth upbringing, healthy lifestyle, national sport, physical development, moral and ethical education, patriotism, discipline, willpower qualities. Maqolaning dolzarbligi: Mamlakatimizda yosh avlodni sog‗lom va barkamol qilib tarbiyalash davlat siyosatining ustuvor yo‗nalishlaridan biri hisoblanadi. Zero, kelajak taraqqiyoti jismonan baquvvat, ma‘naviy jihatdan yetuk hamda yuksak vatanparvarlik tuyg‗usiga ega yoshlar qo‗lida. Shu nuqtayi nazardan, milliy sport turlaridan biri bo‗lgan kurash nafaqat sport turi, balki yoshlarning sog‗lom turmush tarzini shakllantirish, ularning ma‘naviy-axloqiy qarashlarini rivojlantirishda ham muhim vosita sifatida e‘tirof etiladi. O‗zbekiston Respublikasi Prezidentining ―O‗zbekiston sportini rivojlantirishni tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‗g‗risida‖gi qarorlari, Vazirlar Mahkamasining jismoniy tarbiya va sport sohasida sog‗lom turmush tarzini keng targ‗ib qilishga oid farmoyishlari, shuningdek, 2022–2026-yillarda Yangi 325 O‗zbekistonning taraqqiyot strategiyasida belgilangan vazifalarda yoshlarni jismoniy va ma‘naviy barkamol etib tarbiyalash, milliy sport turlarini rivojlantirish, xalqaro maydonda ularning nufuzini oshirish ustuvor yo‗nalishlardan biri sifatida qayd etilgan. Ayniqsa, Prezidentimizning ―Kurash sport turini yanada rivojlantirish va uning xalqaro nufuzini oshirish chora-tadbirlari to‗g‗risida‖gi qarori mazkur sport turining yosh avlod tarbiyasidagi ahamiyatini yuksak darajada e‘tirof etadi. Ushbu hujjatda kurashni nafaqat professional sport sifatida, balki sog‗lom turmush tarzini qaror toptirish, yoshlarni intizomli, iroda kuchiga ega va ma‘naviy yetuk shaxs qilib tarbiyalashning muhim omili sifatida keng rivojlantirish belgilangan. Shu bois, yosh avlod tarbiyasi va sog‗lom turmush tarzini shakllantirishda kurash sport turining o‗rni bugungi kunda nafaqat ilmiy, balki amaliy jihatdan ham dolzarb masala hisoblanadi. Bu mavzu milliy sport qadriyatlarimizni asrab-avaylash, ularni yoshlar ongiga singdirish va sog‗lom turmush tarzini keng ommalashtirishda alohida ahamiyat kasb etadi. Adabiyotlar tahlili (Literature review). So‗nggi yillarda yosh avlod tarbiyasi va sog‗lom turmush tarzini shakllantirishda sport turlarining, xususan kurashning o‗rni bo‗yicha qator olimlar ilmiy tadqiqotlar olib borganlar. O‗zbekiston olimlaridan M. Yo‗ldoshev, B. Mamatov, A. Karimov va H. O‗rozboyevlarning ishlarida kurash mashg‗ulotlari orqali o‗smir yoshdagilarning jismoniy sifatlari, ma‘naviy-axloqiy tarbiyasi hamda sog‗lom turmush tarzini shakllantirish masalalari keng yoritilgan. Shuningdek, S.Qosimov va Sh.Tursunov kurashni ta‘lim tizimiga tatbiq etish, uni yoshlarning vatanparvarlik va intizom ruhida tarbiyalanishidagi ahamiyatini o‗rganishgan. Xorijiy tadqiqotchilardan V.Platonov, L.Matveev, A.Novikov kabi rus olimlari kurash va boshqa jang san‘atlarining sportchilar jismoniy va irodaviy sifatlarini rivojlantirishdagi o‗rnini tahlil qilganlar. Qozog‗istonlik olimlar A.Nurmagambetov va S.Zhunusov, shuningdek, ozarbayjonlik tadqiqotchilar R.Aliyev hamda T.Mammadov milliy kurash turlarining yoshlar tarbiyasiga ta‘siri, ularning jismoniy rivojlanishida tutgan o‗rnini o‗rganishgan. Yevropa va Osiyo mamlakatlarida ham kurash va unga o‗xshash sport turlari yoshlar tarbiyasida muhim vosita sifatida ko‗riladi. Masalan, Yaponiyada K.Kano va H.Sato, Koreyada esa Ch.Kimning tadqiqotlarida judo va koreys kurashi asosida yoshlarning sog‗lom turmush tarzini shakllantirish bo‗yicha ilmiy qarashlar bildirilgan. Shuningdek, Germaniyada P.Kuhn, Italiyada M.Bianchi, Turkiyada esa Y. Demir tomonidan olib borilgan izlanishlarda kurash sportining tarbiyaviy hamda ijtimoiy ahamiyati tahlil qilingan. Umuman olganda, mahalliy va xorijiy olimlarning ilmiy ishlari kurash sport turining yoshlar tarbiyasi va sog‗lom turmush tarzini shakllantirishdagi ijobiy ta‘sirini ilmiy jihatdan asoslab bermoqda. Tahlil va natijalar (Analysis and results). O‗tkazilgan kuzatuv va amaliy tajribalar natijasida kurash sport turi bilan muntazam shug‗ullangan yoshlarning jismoniy va ma‘naviy rivojlanishida ijobiy o‗zgarishlar aniqlandi. Eksperimental guruh ishtirokchilarida kuch, chidamlilik hamda chaqqonlik sifatlari nazorat guruhiga nisbatan yuqoriroq darajada rivojlanganligi qayd etildi. 326 Kuch ko‗rsatkichlari bo‗yicha eksperimental guruhda mashg‗ulotlar davrida sezilarli o‗sish kuzatildi — o‗rtacha 18% ga oshgan. Bu esa muntazam kurash mashg‗ulotlari yoshlarning mushak tizimini mustahkamlash, qo‗l-oyoqlarining kuchini oshirish va og‗ir yuklamalarga bardoshlilikni yaxshilashga xizmat qilganini ko‗rsatadi. Nazorat guruhida esa kuch ko‗rsatkichlarining o‗sishi 9% bilan cheklangan bo‗lib, bu oddiy jismoniy tarbiya mashg‗ulotlari bilan shug‗ullanish natijasidir. Chidamlilik ko‗rsatkichlari eksperimental guruhda 15% ga oshgan bo‗lsa, nazorat guruhida bu ko‗rsatkich atigi 7% ni tashkil etdi. Bu natijalar kurash mashg‗ulotlarining yuqori intensivlikdagi mashqlarni o‗z ichiga olishi yoshlarning yurak-qon tomir tizimini mustahkamlash, nafas olish faoliyatini yaxshilash va uzoq muddat davomida samarali harakat qilish qobiliyatini rivojlantirishda muhim rol o‗ynashini tasdiqlaydi. Chaqqonlik va tezkorlik ko‗rsatkichlari bo‗yicha ham sezilarli farqlar qayd etildi. Eksperimental guruhdagi sportchilarda 20% lik o‗sish kuzatilgan bo‗lsa, nazorat guruhida bu ko‗rsatkich 11% ni tashkil etdi. Bu esa kurash mashqlarining koordinatsion harakatlarni rivojlantirish, tezkor qaror qabul qilish, vaziyatga moslashish qobiliyatlarini shakllantirishdagi samaradorligini ko‗rsatadi. Shuningdek, ma‘naviy-axloqiy sifatlar bo‗yicha kuzatuvlar ham o‗tkazildi. Murabbiy va o‗qituvchilar fikricha, kurash mashg‗ulotlarida qatnashgan yoshlar intizomli, iroda kuchiga ega, hamkorlikka moyil hamda jamoada faol bo‗lishlari bilan ajralib turgan. Nazorat guruhida esa bu sifatlar uncha yuqori darajada namoyon bo‗lmagan. Quyidagi 1-rasmda kurash mashg‗ulotlarining yoshlar jismoniy sifatlariga ta‘siri ko‗rsatilgan. Natijalardan ko‗rinib turibdiki, eksperimental guruh ishtirokchilarida kuch, chidamlilik va chaqqonlik sifatlarining rivojlanishi nazorat guruhiga qaraganda ancha yuqori bo‗lgan. Masalan, kuch ko‗rsatkichlari eksperimental guruhda o‗rtacha 18 foizga oshgan bo‗lsa, nazorat guruhida bu ko‗rsatkich 9 foiz bilan cheklangan. 1-rasm. Kurash mashg‘ulotlarining yoshlar jismoniy sifatlariga ta’siri 327 Chidamlilik sifatlari ham sezilarli darajada farq qilgan bo‗lib, eksperimental guruhda 15 foizlik o‗sish qayd etilgan, nazorat guruhida esa bu natija atigi 7 foizni tashkil etgan. Eng yuqori tafovut chaqqonlik va tezkorlik ko‗rsatkichlarida kuzatilgan: kurash mashg‗ulotlarida qatnashgan yoshlar bu sifatlarni 20 foizga rivojlantirgan bo‗lsa, oddiy jismoniy tarbiya mashg‗ulotlari bilan shug‗ullanganlarda bu ko‗rsatkich 11 foizni tashkil etgan. Ushbu farqlar shuni anglatadiki, kurash mashg‗ulotlari nafaqat jismoniy kuch va chidamlilikni, balki koordinatsiya, tezkor qaror qabul qilish va vaziyatga moslashish kabi sifatlarni ham samarali rivojlantiradi. Shuningdek, kuzatuvlar jarayonida eksperimental guruhdagi yoshlarning intizom, iroda kuchi, hamkorlik va jamoada faol bo‗lish kabi ma‘naviy-axloqiy fazilatlari ham nazorat guruhiga nisbatan ancha yuqori bo‗lgani aniqlangan. Demak, kurash sport turi yosh avlodning jismoniy va ma‘naviy rivojida, sog‗lom turmush tarzini shakllantirishda kuchli ta‘sirchan vosita hisoblanadi. Xulosa va takliflar (Conclusion/Recommendations). O‗tkazilgan tajriba va kuzatuvlar natijalari shuni ko‗rsatadiki, kurash sport turi yoshlarning jismoniy sifatlarini rivojlantirishda samarali vosita hisoblanadi. Eksperimental guruh ishtirokchilarida kuch ko‗rsatkichlari 18 foizga, chidamlilik 15 foizga, chaqqonlik esa 20 foizga oshgani kuzatildi. Bu ko‗rsatkichlar nazorat guruhiga nisbatan deyarli ikki baravar yuqori bo‗lib, kurash mashg‗ulotlarining amaliy samaradorligini yaqqol tasdiqlaydi. Shuningdek, kurash mashg‗ulotlari nafaqat jismoniy tayyorgarlikka, balki yoshlarning intizom, iroda, mas‘uliyat, hamkorlik va jamoada faol bo‗lish kabi ijobiy shaxsiy sifatlarini shakllantirishga ham bevosita ta‘sir ko‗rsatdi. Tadqiqot davomida eksperimental guruhdagi yoshlar nazorat guruhiga qaraganda yuqori darajada intizomli va faol bo‗lgani kuzatildi. Umuman olganda, olingan natijalar kurash sport turining yosh avlod jismoniy va ma‘naviy rivojida, sog‗lom turmush tarzini shakllantirishda yuqori samaradorlikka ega ekanini ko‗rsatadi. O‗tkazilgan tadqiqot natijalariga tayangan holda kelgusida kurash sport turini yanada rivojlantirish va yoshlar orasida ommalashtirish bo‗yicha bir qator takliflarni ilgari surish mumkin. Avvalo, umumta‘lim maktablari, litsey va kollejlar dasturlariga muntazam kurash mashg‗ulotlarini kiritish yoshlarning jismoniy va ma‘naviy rivojini ta‘minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, murabbiy va o‗qituvchilarning malakasini oshirish, ular uchun zamonaviy ilmiyuslubiy seminar-treninglarni tashkil etish lozim. Kelgusida kurash mashg‗ulotlarining turli yosh davrlari va jinsiy xususiyatlarga ta‘sirini chuqurroq o‗rganish, ilmiy natijalarni amaliyotga tatbiq etish zarur. Shuningdek, kurash sportini ommalashtirish orqali yoshlar orasida sog‗lom turmush tarzini targ‗ib qilish, ularni zararli odatlardan saqlash mumkin. Mashg‗ulotlarda faqat jismoniy tayyorgarlik emas, balki iroda, sabrtoqat, intizom, mas‘uliyat kabi ma‘naviy-axloqiy fazilatlarni ham tarbiyalashga e‘tibor qaratish muhim. Yoshlarning sportga qiziqishini kuchaytirish uchun hududiy va respublika miqyosida muntazam musobaqalar o‗tkazilishi, kurash sport zallari zamonaviy anjomlar bilan jihozlanishi hamda qulay sharoitlar yaratilishi zarur. ADABIYOTLAR I. Normativ-huquqiy hujjatlar va metodologik ahamiyatga molik nashrlar 328 1. O‗zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 29-iyuldagi ―Sport kurashlarining olimpiya turlarini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‗g‗risida‖ gi PQ-336-sonli Qarori. 2. O‗zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 29-iyuldagi PQ-5280-son ―Sport-taʼlim muassasalari faoliyatini 2025 yilgacha rivojlantirish dasturi to‗g‗risida‖ hamda PQ-5281-son ―2024-yil Parij shahrida (Fransiya) bo‗lib o‗tadigan XXXIII yozgi olimpiya va XVII paralimpiya o‗yinlariga O‗zbekiston sportchilarini kompleks tayyorlash to‗g‗risida‖gi Qarori. II. Monografiya, ilmiy maqola, patent, ilmiy to‘plamlar 3. Shodiyev A., Usmonov M. Kurash nazariyasi va metodikasi. – Toshkent: O‗zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2010. 4. Xaydarov A. Kurash sportida jismoniy sifatlarni rivojlantirish metodikasi. – Toshkent: O‗quv qo‗llanma, 2018. 5. G‘aniyev Sh. Sport nazariyasi va metodikasi. – Toshkent: O‗qituvchi, 2012. 6. Ismoilov A., Abdurahmonov S. Milliy sport turlari va ularning o‗quv jarayonidagi ahamiyati. – Toshkent: Fan, 2019. 7. Matveyev L.P. Теория и методика физической культуры. – Moskva: Fizkultura i sport, 1991. 8. Verhoshanskiy Yu.V. Основы специальной физической подготовки спортсменов. – Moskva: Fizkultura i sport, 1988. III. Foydalanilgan boshqa adabiyotlar 9. Нурматов Б. Курашда тактик тайёргарлик асослари. – Тошкент: ―Ўқитувчи‖, 2017. 10. Мирзаев И. Кураш машғулотларининг психологияси. – Тошкент: ―Fan va texnologiya‖, 2019.