XITOYNING "BUYUK KUCH" YOʻLIDAGI TASHQI SIYOSATINING EVOLYUTSIYASI VA ASOSIY PARADIGMALARI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Hamidov Baxtiyor Ilyosovich IIV Buxoro akademik litseyi tarix fani Bosh o'qituvchisi, e-mail: [email protected] tel.:+998933833912 XITOYNING “BUYUK KUCH” YOʻLIDAGI TASHQI SIYOSATINING EVOLYUTSIYASI VA ASOSIY PARADIGMALARI Annotatsiya: Mazkur maqolada Xitoy tashqi siyosatining tarixiy evolyutsiyasi va zamonaviy paradigmalari tahlil qilinadi. Muallif Xitoyning Mao Szedun, Deng Syaopin va Si Szinpin davridagi diplomatik strategiyalarini o‘rganib, ularning o‘zaro farqlari va uzluksizligini ko‘rsatib beradi. Maqolada “buyuk davlat diplomatiyasi”, “Xitoy orzusi” va “Bir kamar, bir yo‘l” tashabbusi singari konseptlar orqali Xitoyning xalqaro maydondagi yangi roliga baho berilgan. Shuningdek, Xitoyning global xavfsizlik, mintaqaviy nizolar va xalqaro tizimdagi o‘rniga oid yondashuvlari tahlil qilinib, G‘arb davlatlari bilan raqobat jarayonida yuzaga kelayotgan muammolar yoritilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, Xitoy tashqi siyosatidagi proaktiv yondashuv milliy manfaatlarni himoya qilish bilan birga, xalqaro tizimda yangi kuch markazi sifatida o‘zini namoyon qilishga qaratilgani aniqlanadi. Kalit so‘zlar: Xitoy tashqi siyosati, evolyutsiya, “buyuk davlat diplomatiyasi”, “Xitoy orzusi”, “Bir kamar, bir yo‘l” tashabbusi, xalqaro tizim, global xavfsizlik, mintaqaviy raqobat. Abstract: This article analyzes the historical evolution and modern paradigms of China’s foreign policy. The author examines the diplomatic strategies of Mao Zedong, Deng Xiaoping, and Xi Jinping, highlighting both the differences and continuities across these periods. Special attention is given to concepts such as “major country diplomacy,” the “Chinese Dream,” and the “Belt and Road Initiative,” which reflect China’s new role in the international arena. The article also explores China’s approaches to global security, regional conflicts, and its position in the international system, while addressing the challenges arising from its competition with Western states. The study concludes that China’s proactive foreign policy aims not only to safeguard national interests but also to establish itself as a new center of power in the global order. Keywords: China’s foreign policy, evolution, “major country diplomacy,” “Chinese Dream,” “Belt and Road Initiative,” international system, global security, regional competition. Аннотация: В данной статье рассматривается историческая эволюция и современные парадигмы внешней политики Китая. Автор анализирует дипломатические стратегии Мао Цзэдуна, Дэн Сяопина и Си Цзиньпина, выделяя как различия, так и преемственность между ними. Особое внимание уделяется таким концепциям, как «дипломатия великой державы», «Китайская мечта» и инициатива «Один пояс, один путь», которые отражают новую роль Китая на международной арене. Также исследуются подходы Китая к вопросам глобальной безопасности, региональных конфликтов и его позиции в международной системе, а также вызовы, возникающие в процессе конкуренции с западными странами. В заключение делается вывод, что проактивный подход Китая во внешней политике направлен не только на защиту национальных интересов, но и на утверждение страны в качестве нового центра силы в мировом порядке. Ключевые слова: внешняя политика Китая, эволюция, «дипломатия великой державы», «Китайская мечта», инициатива «Один пояс, один путь», международная система, глобальная безопасность, региональная конкуренция. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Zamonaviy xalqaro munosabatlar tobora dinamik tus olib yangi davrni boshidan kechirmoqda. Ushbu jadallashuv jarayonlarining asosida yangi yuksalib kelayotgan kuch markazlarining kunimizgacha shakllanib kelgan xalqaro tizimning asosiy tamoyillarini o’zgartirishga urunishlar va umuman olganda dunyo tartibotini reviziyonistik nuqtayi nazardan soʻroq qilish bilan bogʻliq global miqyosdagi “xavfsizlik dilemma”sini yaratib beqarorlik yuzaga keltirmoqda. Xuddi mil.avv. 431404 yillarda sodir boʻlgan Peloponess urushlari davridagi kabi hozirgi harbiysiyosiy vaziyat global xavfsizlikni borgan sari “Fukidid tuzogʻiga” (Thucydides Trap)1ilintirib dunyodagi kuchlar muvozanatini oʻzgartirmoqda. Shu bois ham Xitoyning yuksalishi uning xalqaro maydondagi nufuzining oshishi va xalqaro hamjamiyat tomonidan muhim kuch ekanligini tan oldirish bilan bir qatorda, Pekin oʻz kuchidan qanday va qay tarzda foydalanadi degan savollarni ochiq qoldirmoqda. Ayniqsa Xitoy siyosatida sodir boʻlayotgan paradigma oʻzgarishining tabiati, koʻlami, mohiyati va yoʻnalishi boʻyicha haligacha konsensus mavjud emas. Shu nuqtai nazardan, Xitoy ehtiyotkorlik bilan yangi tushunchalar va nutqlarni kiritishga harakat qilmoqda, shu bilan birga xalqaro hamjamiyatni oʻz niyatlari butunlay yaxshi va oʻz harakatlari asosli ekanligiga ishontirishga urunmoqda2. Ma’lumki, koʻpgina Gʻarb mamlakatlarida hokimiyatga kelgan har bir yangi hukumat, odatda, avvalgi hukumatdan farqli boshqaruv tushunchalari va siyosatlarini ilgari surishadi. Xitoy Kommunistik partiyasi (XKP) davridagi Xitoy va Gʻarb hukumatlari oʻrtasidagi eng muhim farq shundaki, siyosatning uzluksizligiga urgʻu berish Xitoy siyosatida odatiy holdir. Xitoy oʻzini “buyuk davlat” deb taʼriflab, Gʻarb bilan kuch-qudrat munosabatlarini muvozanatlash, raqobatga kirishish, xususan, qoʻshnichilik diplomatiyasi orqali mintaqa davlatlari bilan munosabatlarini milliy manfaatlariga moslashtirishga intiladi. 2012-yilda Si Szinpin hokimiyat tepasiga kelishi bilan Xitoy tashqi siyosatida katta o‘zgarishlar yuz berdi. U oʻz boshqaruvida Deng Syaopinning bosiq obroʻni (low profile) saqlab qolish doktrinasi oʻrnini muvaffaqiyatga intilayotgan yanada qat’iy diplomatik strategiya bilan almashtirdi3. Biroq, Xitoy hech qachon inklyuziv tinch rivojlanish strategiyasidan voz kechmaganligini har doim alohida ta’kidlab keladi. Shu bilan birga, Xitoy aynan Si Szinpin davrida “Xitoy xususiyatlariga ega boʻlgan asosiy davlat diplomatiyasi”ni tashqi siyosatining savdo belgisi sifatida shakllantirdi4. Si, shuningdek, “Xitoy orzusi”ni Xitoy xalqining buyuk yoshartirish jarayonining bir qismi sifatida va insoniyatning umumiy kelajagining bir qismi sifatida “Jahon orzusi”ni qabul qildi5. Oldingi davrlar singari Xitoyni faqat Gʻarb hukmronlik 1Graham Allison, 2014, Destined for War: Can America and China Escape Thucydides’s Trap? Houghton Mifflin Harcourt, January 1, pp.1-364 Qisqacha qarang: https://www.belfercenter.org/programs/thucydidess-trap 2Ministry of Foreign Affairs. (2018). ‘Xi Jinping Urges Breaking New Ground in Major Country Diplomacy with Chinese Characteristics’.Qarang: http://www.fmprc.gov.cn/mfa_ eng/wjdt_665385/wshd_ 665389/t1571296.shtml. Shuningdek qarang: Hu, J. 2005, “Building a Harmonious World of Lasting Peace and Common Prosperity.” https://www.un.org/webcast/summit2005/statements15/china050915eng.pdf 3Hu, W. 2019. Xi Jinping’s ‘Major Country Diplomacy’: The Role of Leadership in Foreign Policy Transformation. Journal of Contemporary China, 28 (115), pp.1–14. 4Ministry of Foreign Affairs. (2018). ‘Xi Jinping Urges Breaking New Ground in Major Country Diplomacy with Chinese Characteristics’.Qarang: http://www.fmprc.gov.cn/mfa_ eng/wjdt_665385/wshd_ 665389/t1571296.shtml. 5Hu, W. 2019. Xi Jinping’s ‘Major Country Diplomacy’: The Role of Leadership in Foreign Policy Transformation. Journal of Contemporary China, 28 (115),pp. 1–14. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL qiladigan xalqaro tizimning chetidagi iqtisodiy kuch sifatida belgilashning nooʻrinligi Xitoy orzusi nutqi orqali Xitoy diplomatiyasining strategik maqsadi sifatida belgilangan Xitoy millatini yoshartirish uchun siyosiy kuchning rivojlanishiga olib keldi. Darhaqiqat, keng va chuqur ildizlar va imperatorlik tarixiga ega Xitoy 1949 yilda Mao Szedun boshchiligida Xitoy Xalq Respublikasi (XXR) nomini oldi va yillar davomida tobora kuchayib borayotgan nufuzli xalqaro aktorga aylandi6. Ichki dinamika va tsiklik oʻzgarishlardan sezilarli darajada ta’sirlangan Xitoy oʻzining tashqi siyosatini shakllantirdi va xalqaro miqyosda, ayniqsa 2000-yillarda nihoyatda kuchayib ketdi. Ushbu tadqiqotda AQSh tomonidan tahdid sifatida qabul qilingan bu yuksalishda Xitoy tashqi siyosatining asosiy evolyutsion bosqichlari va paradigmalari keng tahlil qilingan. Xususan Mao Tszedun, Deng Syaopin va Si Szinpinning diplomatik strategiyalari nazariyasi va amaliyotini oʻrganish hamda ularning davriyligi va mazmuni haqidagi Xitoy nuqtai nazarini tizimlashtirishga qaratilgan. Shuningdek, Si Szinpin boshqaruvidagi Xitoyning tashqi siyosatidagi o’zgarishlarini strategik sheriklik va inklyuzivlik asosida Xitoymarkazli va xitoylik xususiyatlariga ega “buyuk davlat” diplomatiya kontsepsiyasi nuqtai nazaridan yoritib bergan. Albatta-ki, birinchi navbatda Xitoy tashqi siyosatining tarixiy restrospektiv asoslari alohida e’tibor kasb etadi. Chunki jahon tarixida ilk sivilizatsiyalar paydo boʻlgan markazlardan biri boʻlgan Xitoy qogʻoz, bosmaxona, siyoh, ipak, chinni, choy, porox, turli dorivor preparatlar ixtirolari bilan sivilizatsiya tarixida sharafli oʻrin tutib keldi. Mil.avv. 211-1 yillardan milodiy 1912 yilgacha Xitoyda koʻplab imperiyalar tashkil topgan. Soʻnggisi, Qing sulolasi agʻdarilganidan keyingi davrda millatchilik-kommunistik toʻqnashuvlari yuzaga kelib, natijada materik Xitoyda hokimiyatni kommunistlar qoʻlga kiritishiga olib keldi7. Shu bois1949-yildagi siyosiy notinchlik va fuqarolar urushi oqibatida vayron boʻlgan beqaror va qoloq iqtisodiyotni meros qilib olgan Xitoy xalqaro tizimdan yakkalanib qolgan, xalqaro institutlarda vakillikdan mahrum boʻlgan va shuning uchun uning ritorik kuchi yetarlicha va zaif boʻlib qolgan edi. Biroq, xususan, 1950-yillarda Xitoy Mao Tszedunning “Uch dunyo nazariyasi (sange shijie)” va Chjou Enlayning “tinchlik bilan birga yashash tamoyillari” kabi paradigmalar orqali Amerika, Afrika va Osiyo, Latin mamlakatlari eʼtiborini tortgan tushunchalar orqali oʻzining ritorik kuchini oshirishga va xalqaro taʼsirini mustahkamlashga harakat qildi8. Shu qatorda Deng Syaopin, Xitoyning tashabbus koʻrsatishi uchun hali sharoitlar pishmaganligini ta’kidlab, “imkoniyatlaringizni yashiring va vaqtingizni poylang” (tao guang yang hui) deb ta’riflangan bosiq obroʻli (low profile) strategiyani taklif qildi9. Tszyan Szemin davrida (1989-2002) taklif qilingan “koʻp qutbli dunyoqarash (duojihua de shijie)” va Xu Szintao davrida (2002-2012) ta’kidlangan “barkamol jamiyat (hexie)” va “tinch taraqqiyot (heping fazhan)” nutqlari diplomatik xatti-harakatlarning tez oʻzgarishiga olib kelmadi10. Biroq 2008 yilgi global moliyaviy inqirozdan keyin Xitoyning tez yuksalishi va gegemonlik tahdidi AQSHning strategik 6Garver, J. W. (2016). China’s Quest: The History of the Foreign Relations of the People’s Republic of China. Oxford: Oxford University Press, p.17 7Walden Bello, 2021, The Revolutions of the Chinese Communist Party, Foreign Policy in Focus, June 30, https://fpif.org/the-three-revolutions-of-the-chinese-communist-party/ 8Winberg Chai, 2003, The Ideological Pradigm Shifts of China’s World View: From Marxism-LeninismMaoism to the Pragmatism-Multilateralism of the Deng-Jiang-Hu Era. Asian Affairs:An American Review, Vol.30, No.3 Fall, pp.163-175 9Deng X. (2008). Selected Works of Deng Xiaoping (1982-1992). Beijing, China: Renmin Chubanshe. 10 Khan W. S. (2018). Haunted by Chaos : China’s Grand Strategy from Mao Zedong to Xi Jinping. Harvard University Press, p.31 JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL yoʻnalishini asta-sekin Sharqiy Osiyoga oʻtkazishiga olib keldi va Sharqiy Osiyo davlatlari, xususan, Yaponiya va Janubiy Koreya Xitoyga qarshi qattiq muvozanat siyosatini olib bora boshladi11. Aytish joiz, Xitoy mintaqaviy iqtisodiy kuchga aylangani sari uning qo‘shnilari bilan iqtisodiy aloqalari ham rivojlana boshladi. Rivojlanayotgan iqtisodiy aloqalarga qaramay, siyosiy aloqalar qiyin boʻlib qoldi va Sharqiy va Janubiy Xitoy dengizlarida bahsli dengiz va quruqlik chegaralari boʻyicha keskinlik kuchayishda davom etdi12. Bunga javoban, Osiyo-Tinch okeani mintaqasining markazida joylashgan Xitoy oʻz raqobatini qirgʻoqboʻyi mintaqalari, an’anaviy raqiblar va hamkorlar bilan cheklamay, “G’arbga taraqqiyot” (xijin) strategik rejasini amalga oshirdi. U Janubiy Xitoy dengizida Filippin va Vyetnam, Sharqiy Xitoy dengizida Yaponiya bilan dengiz va hududiy nizolar bo‘yicha qat’iy pozitsiyani egallab, bahsli suvlarga bo‘lgan da’volarini qayta tiklay boshladi13. 2012-yil oxirida prezident bo‘lgan Si Tszinpin o‘zining tashqi siyosatida Xitoyga xos bo‘lgan yirik davlat diplomatiyasini boshqargan holda yangi davrni boshlab berdi14. Ushbu oʻzgaruvchan rol Xitoyning manevr qilish imkoniyatini kengaytirganligi va bu sohada Xitoy yanada qat’iy pozitsiyani egallaganligi muhim haqiqatdir. Konfutsiyning solihlik va xayrixohlik an’analariga tez-tez murojaat qilib, Xitoy oʻzining dunyoning ikkinchi yirik iqtisodiyoti sifatida rivojlanayotgan roli va oʻziga xosligini ta’kidlab, yangi mas’uliyat va vazifalarni olishga tayyorligini ta’kidlamoqda. Xitoy xususiyatlariga ega boʻlgan tashqi siyosat kontsepsiyasining asosiy paradigmalariga nazar Xitoy rasmiy hujjatlarida “yirik xalq diplomatiyasi” atamasi birinchi marta qoʻllanilishi Sovuq urushdan keyin Xitoyning AQSh, Rossiya, Yaponiya, Germaniya, Frantsiya va Buyuk Britaniya kabi Xitoydan kuchliroq mamlakatlarga nisbatan siyosatiga ishora qilgan15. Keyinchalik, 2013 yil iyun oyida Tsinghua universitetida boʻlib oʻtgan Jahon Tinchlik Forumida Xitoy tashqi ishlar vaziri Van Yi Xitoyning an’anaviy diplomatik siyosatidan voz kechishini koʻrsatuvchi Xitoy xususiyatlariga ega yirik milliy diplomatiya kontseptsiyasi ishlab chiqilayotganini e’lon qildi16. 2014-yilda XKP Markaziy Qo‘mitasi tomonidan tashkil etilgan Tashqi aloqalar bo‘yicha markaziy konferensiyada Xitoy raisi Si Tszinpin Xitoy yirik davlat sifatida Xitoy xususiyatlari va 11 Pomfret, J. (2010). “U.S. takes a tougher tone with China”. Washington Post. Qarang: https://www.poreg.org/u-s-takes-a-tougher-tone-with-china/ 12 Haas, B. (2018). Washington’s Sharksucker’: Chinese media fires at Britain over South China Sea, Qarang: https://www.theguardian.com/world/2018/sep/07/washingtons-sharksucker-chinese-media-firesat-britain-over-south-china-sea 13 Murphy, Ann Marie (2021).China’s Grand Strategy towars Southeast Asia: Assessing the Response and Efficacy, Denon, D. B. H. (Ed.), China’s Grand Strategy: A Roadmap to Global Power?. (s.121-145). NYU Press. 14 Poh, A. ve Mingjiang, L. (2017). “A China in Transition: The Rhetoric and Substance of Chinese Foreign Policy under Xi Jinping”. Asian Security 13(29), 84-97. 15 Wang, J. (2018). Xi Jinping’s ‘Major Country Diplomacy:’A Paradigm Shift?. Journal of Contemporary China, 28(115), pp.15-30. 16 Wang, Y. (2013a). Exploring the Path of Major-Country Diplomacy with Chinese Characteristics. Remarks by Foreign Minister Wang Yi at the Luncheon of the Second World Peace Forum. https://www.fmprc.gov.cn/mfa_eng/ wjb_663304/ wjbz_663308/2461_663310/t1053908.shtml JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL qarashlariga mos keladigan diplomatik yondashuvni qo‘llashi kerakligini ta’kidladi17. 2014-yilda boʻlib oʻtgan Xiangshan forumida tashqi ishlar vaziri oʻrinbosari Liu Zhenmin yirik davlatlar va oʻrta va kichik davlatlarni ajratib koʻrsatdi va har birining oʻz masʼuliyati borliginiaytib oʻtdi.18 Nazariy jihatdan bu yondashuv kichik davlatlarga yirik davlatlar oʻrtasida manevr qilish imkoniyatini bergan boʻlsa-da, amalda u mintaqa Xitoy rahbariyati bilan integratsiyalashgani sari Xitoy oʻzining asosiy manfaatlari hurmat qilinishini taʼminlash uchun qoʻshnilari bilan munosabatlarida faolroq boʻlishi zarurligini taʼkidladi. Shunday qilib, Xitoyning faol boʻlish zarurati birinchi marta XKP siyosatida mustahkamlangan deyishimiz mumkin19. Biroq, xitoylik tadqiqotchi Zhang ta’kidlaganidek, mintaqadagi qoʻshni davlatlar bilan yaxshi munosabatlar Xitoyning yirik davlat maqomiga koʻtarilishining eng muhim sharti hisoblangan20. Shundan so‘ng, 2013-yilda Qozog‘istonda Si Tszinpin qo‘shnilar bilan munosabatlarni yaxshilashga qaratilgan “Bir kamar, bir yo‘l” tashabbusining iqtisodiy kamarini joriy qildi va “uzoq qarindoshdan yaqin qo‘shni afzal”21 Xitoy maqolini keltirib o‘tdi. Shunday qilib, “Xitoy oʻziga xos xususiyatlarga ega buyuk davlat diplomatiyasi” Si Szinpinning tashqi siyosat nazariyasi sifatida e’lon qilindi. Xitoy xususiyatlari va oʻzligiga urgʻu berilgan holda, “buyuk mamlakat” atamasi endi boshqa qudratli mamlakatlarga emas, balki Xitoyning oʻziga tegishli.22 Bu oʻz oʻrnida Xitoy tashqi siyosatining zaif davlatlar olib boradigan tashqi siyosat va diplomatiyasidan kuchli davlatlar diplomatiyasiga oʻzgarishini belgilab berdi. Shu bois ham keyinchalik xitoylik diplomatlarga tashqi aloqalarni xitoycha uslubda olib borish buyurildi va Xitoyning yirik va kuchli davlatlar diplomatiyasini qabul qilishi zarurligi yana bir bor ta’kidlandi.23 Bu Xitoyning tashqi siyosat strategiyasida birinchi muhim oʻzgarishlarni koʻrsatdi. 2016-yilda tashqi ishlar vaziri oʻrinbosari Xe Yafey koʻp qutbli va demokratik dunyoga intilayotgan davlatlar bilan strategik hamkorlik aloqalarini oʻrnatish muhimligini taʼkidladi va rivojlanayotgan mamlakatlar Xitoyning yirik davlat diplomatiyasining tamal toshi va strategik 17 Xi, J. (2014b). Xíjìnpíng: Dàguó wàijiāo yào yǒu zhòng guó qìpài (Xi Jinping: Buyuk Dvalat Diplomatiyasi Xitoy tarzida bo’lishi kerak. https://m.sohu.com/n/406506629/?pvid=000115_3w_a 18 Liu, Z. (2015). Uphold win-win Cooperation and Promote Peace and Stability in the Asia-Pacific. http://www.fmprc.gov.cn/mfa_eng/wjbxw/t1306891.shtml 19 Yan, X. (2014). From Keeping a Low Profile to Striving for Achievement, Chinese Journal of International Politics, 7(2), p.160. 20 Zhang, Y. (2016). China and Its neighbourhood: Transformation, Challenges and Grand Strategy, International Affairs, 92 (4),835–48 21 Zhao, S. (2019). ‘China’s Belt-Road Initiative as the Signature of President Xi Jinping Diplomacy: Easier Said Than Done’. The Journal of Contemporary China, pp.1–17. 22 Wang, Y. (2013a). Exploring the Path of Major-Country Diplomacy with Chinese Characteristics. Remarks by Foreign Minister Wang Yi at the Luncheon of the Second World Peace Forum. https://www.fmprc.gov.cn/mfa_eng/ wjb_663304/ wjbz_663308/2461_663310/t1053908.shtml 23 CPCnews (2014). Zhōngyāng wàishì gōngzuò huìyì zàijīng jǔxíng xíjìnpíng fābiǎo zhòngyào jinghuà (Pekin’de Düzenlenen Merkezi Dış İlişkiler Çalışma Konferansında Xi Jinping Önemli Bir Konuşma Yaptı), Erişim adresi: http://cpc.people.com.cn/n/2014/1130/ c64094-26119225.html JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL markazi boʻlib qolishi kerakligini aytib oʻtdi24. Darhaqiqat, Xitoy rivojlanayotgan mamlakatlar bilan koʻplab ikki tomonlama strategik sheriklik shartnomalarini imzoladi va mintaqaviy institutlarni tashkil etishga koʻmaklashish orqali mintaqaviy yetakchilikka erishishga harakat qildi. Shuningdek, 2017-yil oktabr oyida boʻlib oʻtgan XKPning 19-Milliy qurultoyida Si Tszinpin Xitoyning “Gʻarb kuchli boʻlsa-da, Xitoy kuchsiz” (xi qiang vo ruo) tizimi qurboni boʻlishdan koʻra, Xitoyning ulkan oʻzgarishlariga intilishda davom etishini eʼlon qildi25. Xitoy global tartib qoidalarini ta’minlash uchun oʻzining oʻziga xos xususiyatlari va qadriyatlarini samarali ifoda eta olmadi va uning Xitoyga qaratilgan nutqi qoʻshnilari uchun yoqimsiz boʻlib qoldi. Gʻarb xalqaro hamjamiyat nomidan oʻzining ritorik kuchini monopoliyaga oldi26. Gʻarb iboralari va odatlari Xitoy diplomatiyasini ta’kidlash uchun etarli emas va xitoycha iboralar notoʻgʻri tushunchalarga olib keladi27. Shu nuqtai nazardan, Xitoyning diplomatik nutqi gʻarbiylashuvdan qochish uchun ishlab chiqilishi kerak28. Biroq, Xitoyning "muloqot boʻshligʻi” uni zaif holatda qoldiradi. Shu bois Xitoy oʻzini xalqaro tizim qoidalarini qabul qiluvchi mustaqil kuzatuvchidan Xitoy xususiyatlariga ega buyuk davlat diplomatiyasini namoyish etib, Gʻarb gegemonligiga qarshi kurashuvchi yangi qoidalarni ishlab chiqishning faol ishtirokchisiga aylanishga intilmoqda. Xitoy rahbariyati oʻz tajribasini oʻzining xalqaro tizimidagi kamchiliklarni bartaraf etish asosi va Gʻarb sivilizatsiyasi muvaffaqiyatsizliklariga chora sifatida koʻradi va bu tajriba bilan oʻrtoqlashishni istaydi. Masalaning ya’na bir muhim jihatini 2015 yilda Boao Osiyo forumidagi nutqida Si Tzinpin Xitoy buyuk davlat boʻlishi uchun u buyuk davlat tafakkuri, mas’uliyat hissi va uslubga ega boʻlishi kerakligini ta’kidladi29.Shu bilan birga, Si “buyuk davlat qiyofasi”ning toʻrtta tushunchasini taqdim etdi: tsivilizatsiyalashgan mamlakat qiyofasi, buyuk Sharq mamlakati qiyofasi, mas’uliyatli mamlakat qiyofasi va sotsialistik mamlakat timsoli30. Sovet va Gʻarb taraqqiyot modellari ta’sirida Xitoyning jadal rivojlanishi unga iqtisodiy modernizatsiyani ragʻbatlantirish, davlat salohiyatini oshirish va ijtimoiy konsensusni shakllantirishda muvaffaqiyat qozonish imkonini berdi, rivojlanayotgan mamlakatlarga modernizatsiyaga erishishning yangi modeli 24 He, Y. (2016). China’s Major-Country Diplomacy Progresses on all fronts, Erişim adresi: http:// www.china.org.cn/china/NPC_CPPCC_2016/2016-03/06/content_37950893.htm 25 Xinhua (2017a). Full text of Xi Jinping’s report at 19th CPC National Congress, Erişim adresi: http://www.xinhuanet.com/english/special/2017-11/03/c_136725942.htm 26 Wang, J. (2018). Xi Jinping’s ‘Major Country Diplomacy:’A Paradigm Shift?. Journal of Contemporary China, 28(115), 15-30. 27 Wang Y. (2012). Zhōngguó wàijiāo rúhé zhēngqǔ guójì huàyǔ quán (Xitoyning Diplomatiyasi Xalqaro propaganda uchun qanday ishlaydi?). Rénmín lùntán·xuéshù qiányán (Xalq Forumi·Akademik Chegara),12,ss.60-63. 28 Zheng, Y. (2009). Zhōngguó xū quèlì dúlì wàijiāo huàyǔ (Xitoy mustaqil bir diplomatik leksikon yaratishi kerak), Liánhé zǎobào (Birlashtirilgan Kunlik Xabarlar), ss.2 -17 29 Xi J. (2015). Full text of Chinese President’s speech at Boao Forum for Asia. http://www.china.org.cn/business/2015-03/29/content_35185720.htm 30 Xi J. (2014a) “Xíjìnpíng tán zhìguó lǐ zhèng” (Davlat Boshqaruvi haqida Xi Jinping), Wàiwén Chūbǎn Shè (Xorijiy tillar nashriyoti).s.162 JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL sifatida namuna boʻldi31. Aslida, Xitoy rivojlanayotgan mamlakatlar uchun potentsial qoʻllanma sifatida gʻarbiy boʻlmagan modelni taklif qiladi. Yang Jiemyanning soʻzlariga koʻra, Xitoy mamlakatlarning milliy sharoitlariga mos keladigan “yangi va yangilangan” rivojlanish modeli variantini yaratmoqda32. Shu nuqtai nazardan, Xitoyning oʻz xususiyatlariga ega buyuk davlat tashqi siyosati kontsepsiyasida koʻzda tutilgan maqsadlar ikki yoʻnalishga ega: biri Xitoy xalqining sezilarli yosharishi va rivojlanishi uchun qulay tashqi muhitni yaratish, ikkinchisi - insoniyat taqdiri umumiy jamiyat qurishga koʻmaklashish. Yirik davlat diplomatiyasi orqali Xitoy mamlakat gullab-yashnashi va qudratini, millatni yoshartirish va xalq baxtini ko‘zda tutuvchi “Xitoy orzusi” (Zhongguo meng) va insoniyat taqdiri hamjamiyatini o‘rnatishni maqsad qilgan “Jahon orzusi” (Shijie meng)ni ro‘yobga chiqarish orqali maqsadlar birligini yaratishga intiladi33. Xitoy orzusi bilan birga “Xitoy xususiyatlari”, “Xitoy xalqi”, “Xitoy yoʻli” va “Xitoy ruhi”dan doimiy ravishda foydalanish Xitoy nutqini xalqaro munosabatlarga yanada integratsiya qilish uchun moʻljallangan34. Biroq, Xitoyning buyuk davlat tashqi siyosy kontsepsiyasi va diplomatiyasining ikkita maqsadi mavjud: Xitoyning oʻzini jahon ishlarida asosiy kuch sifatida koʻrsatishi va AQSh va Rossiya kabi boshqa yirik davlatlar bilan qanday munosabatda boʻlishini belgilash. Xitoyning oʻz xususiyatlariga ega boʻlgan buyuk davlat diplomatiyasi atamasi uning boshqa yirik mamlakatlar diplomatiyasidan farqini alohida ta’kidlaydi. Xitoy oʻz diplomatiyasini tavsiflashda “kuch” soʻzini ishlatishdan qochib, yirik davlat atamasidan foydalanadi, chunki u raqobatni uygʻotadi. Si Xitoyning imkoniyatlari va yutuqlariga nisbatan ehtiyotkorona munosabatda bo‘lib, shubha o‘rniga ishonchni mustahkamlashga intiladi. Shunga qaramay, Xitoy orzusi Gʻarb hukumatlari va ommaviy axborot vositalari tomonidan tez-tez “Xitoy imperiyasini qayta tiklash orzusi” va “global avtoritarizmni targʻib qilish orzusi” sifatida tasvirlanadi35. Bunday xavotirlar Gʻarbda Xitoyga qarshi va sinofobiyaning kuchayishiga yordam beradi. Xitoy xususiyatlariga ega yirik davlat diplomatiyasi kontseptsiyasi yangidek tuyulishi mumkin boʻlsada, Xitoy 1949 yilda tashkil topganidan beri yirik davlat boʻlish yoʻlida qadam tashlamoqda. Turli rahbarlar tomonidan kiritilgan kichik oʻzgartirishlar bilan Xitoy xalqaro kon’yukturalarga muvofiq yirik davlatlar diplomatiyasini izchil amalga oshirdi. Shu nuqtai nazardan, Xitoyning yirik davlat diplomatiyasi uch bosqichdan oʻtdi. 1) Xitoy tashqi siyosatida “muvozanatli yondashuv” davri (1949-1979) Ikkinchi jahon urushidan keyingi xalqaro vaziyat va uning Yaponiya bilan urushi va uning ozodlik kurashi tufayli Xitoy XKP boshchiligida “bir tarafga moyillik” siyosati orqali sovet 31 Luo, J. (2017). Zhōngguó de Jiùshìzhǔ Xīntài Yàobùdé (Xitoyning qutqaruvchi zehniyati xohlanmayapti). https://www.hkcd.com/content/2017-05/25/content_1049740.html p.45 32 Khan W. S. (2018). Haunted by Chaos : China’s Grand Strategy from Mao Zedong to Xi Jinping. Harvard University Press, p.27 33 Xi J. (2020). The Governance of China III, Foreign Languages Press.p.489 34 Tsai, K. S. (2015). The China Dream: Tigers, Flies, and Other Challenges to Economic Reform. L., Chih-shian, D., Arthur S. (Ed.), China Dreams (China’s New Leadership and Future Impacts) içinde (s.171-196). WSPC, p.174 35 Hu, W. 2019. Xi Jinping’s ‘Major Country Diplomacy’: The Role of Leadership in Foreign Policy Transformation. Journal of Contemporary China, 28 (115), 1–14. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL modelidan namuna olgan tashqi siyosat yoʻnalishini olib bordi36. Tez orada Xitoyning xalqaro tizimdagi mavqei Sovet Ittifoqining sotsialistik lager bilan ittifoqi bilan ajralib turdi. Bu davrda Sovetlar Xitoyga katta miqdorda iqtisodiy yordam koʻrsatdi, uning sanoatini modernizatsiya qilishni qoʻllab-quvvatladi, Xalq-ozodlik armiyasiga (XOA) dengiz va havo kuchlarini yaratishda yordam berdi. Biroq, 1950-yillarning oxirida boshlangan va 1969 yilda qurolli chegara mojarosi bilan yakunlangan Xitoy-Sovet ittifoqining amalda parchalanishi SSSR bilan munosabatlarda oʻzaro ishonchsizlikning kuchayishiga olib keldi. Shu nuqtai nazardan, SSSR va AQSH Sovuq urush davridagi ikki qudratli davlat boʻlsa, Xitoy kuchsiz kuch sifatida paydo boʻlgan holda, buyuk davlatlarning tashqi siyosati va raqobatiga javoban yangi tashqi siyosatni shakllantirish zaruratini his qildi. Mao Szedunning “Uch dunyo” nazariyasi koʻp qutblilikni nazarda tutuvchi oʻziga xos tashqi siyosat yondashuvini ishlab chiqdi. Ikki qutblilikni ta’kidlagan Gʻarb dunyoqarashidan farqli oʻlaroq, Xitoyning diplomatik kontseptual asoslari dunyoni birinchi dunyoga (ikkita super kuch: AQSh va SSSR), ikkinchi dunyoga (Gʻarbiy va Sharqiy Yevropa, Kanada, Avstraliya va Yaponiya) va uchinchi dunyoga(Xitoy, Osiyo, Afrika, va Latin Amerikasi) toifalariga ajratgan “Uch dunyo” nazariyasini oʻz ichiga olgan37. Ushbu nazariya tufayli Xitoy koʻplab rivojlanayotgan mamlakatlar bilan diplomatik aloqalar oʻrnatdi va 1954 yilda Hindistonga tashrifi chogʻida Bosh vazir Chjou Enlay hind Bosh vaziri Javoharlal Neru bilan birgalikda Xitoy tashqi siyosatiga xos boʻlgan “tinchlik bilan birga yashash”ning beshta tamoyilini xalqaro munosabatlarning asosiy me’yorlari sifatida taklif qildi. Bu tamoyillar suverenitet va hududiy yaxlitlikni o‘zaro hurmat qilish, o‘zaro tajovuz qilmaslik, ichki ishlarga aralashmaslik, teng huquqlilik, tinch-totuv yashash bilan birga o‘zaro manfaatdorlikdir. Bu tamoyillar Xitoy tanlagan, milliy birlikni saqlashga va ziddiyatlardan qochishga intilayotgan oqilona tashqi siyosat yondashuvini ifodalaydi. Bu doirada Xitoy oʻzini inqilobiy tartib va   gegemon tuzumga qarshi kurashuvchi aktor sifatida koʻrsatdi38. Osiyodagi Sovetlar va AQSH oʻrtasidagi raqobatdan foydalanib, u oʻzini mintaqaviy siyosat markazida ham joylashtirdi. 1950-yilgi Koreya urushi, 1962-yilgi Xitoy-Hindiston chegara urushi, Tayvan boʻgʻozidagi inqirozlar, Xitoy-Sovet chegarasidagi urush, 1971-yilda AQSh bilan normallashtirish harakatlari va BMT Xavfsizlik Kengashiga aʼzolikni qayta tiklashga urinish Mao davrining tashqi siyosati qarorlari va diplomatik nutqlariga bevosita taʼsir koʻrsatdi. 2) Xitoy tashqi siyosatidagi 2-bosqich 1979-2012 oraligʻidagi davrda milliy manfaatlar va asosiy rivojlanayotgan davlat maqomiga e'tibor qaratish davri hisoblanadi. 1978-yilda iqtisodiy ochilish va modernizatsiya jarayoni boshlanganidan so‘ng Xitoyning tashqi siyosati yana bir bor yo‘nalishini o‘zgartirdi va sovetlar Afg‘onistonga bostirib kirishi ortidan AQSh bilan yaqinlashishning yangi davrini boshlab berdi. Rivojlanishning ushbu bosqichida Xitoy, 1989 yildagi Tyananmen maydonidagi voqealardan keyin duch kelgan xalqaro izolyatsiyaga javoban, diplomatiyada “oʻz imkoniyatlarini yashirish va oʻz vaqtidan foydalanish” (tao guang yang hui) sifatida aniqlangan bosiq darajadagi strategiyani (low-profile strategy) qabul qildi va 36 Xu, J. (1998). Juéqǐ jùrén de wàijiāo fānglüè (Yuksalgan Ajdrahoning Diplomatik Strategiyasi), Beijing: World Affairs Press.p.272 37 Garver, J. W. (2016). China’s Quest: The History of the Foreign Relations of the People’s Republic of China. Oxford: Oxford University Press.pp.327-28 38 Qin, Y., Zhu, L., Wang, Y., Wei, L., Gao, F., Sun, J., Gao, S., Jing, X., & Yu, H. (2009). Guoji Tixi Yu Zhongguo Waijiao (Uluslararası Sistem ve Çin Diplomasisi), Beijing: World Affairs Press, p.85 JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL uning “yirik” emas, balki “yirik rivojlanayotgan mamlakat” maqomini ta’kidladi39. Rasmiy hujjatlarda Xitoy hali ham rivojlanayotgan mamlakat sifatida tasvirlangan boʻlsa-da, Xitoy partiyasi elitasi va ekspertlari Xitoyning yuksalishi va oʻsib borayotgan ta’sirini inkor etmaydilar. Xitoyning qudrati va strategik pozitsiyasi shunchalik kuchliki, agar ular oʻzgarsa, xalqaro siyosiy barqarorlikni buzishi mumkinligi keng tarqalgan40. Xitoy bu davrda xalqaro oʻzgarishlarga ikki xil tarzda javob berdi. Birinchidan, Xitoy hukumati tinch-totuv yashashning beshta tamoyilini yanada qat’iyroq amalga oshirish orqali AQSh sanksiyalariga javoban qarama-qarshilik pozitsiyalaridan qochindi. 1989-yilda Tyananmen maydonidagi voqealar, Sharqiy blokning qulashi, 1991-yil oxirida Sovet Ittifoqining parchalanishi, 1999-yilda AQShning Xitoy elchixonasining tasodifiy bombardimon qilinishi, Tayvan boʻgʻozi inqirozi va Xitoyning barcha reaktiv qiruvchi samolyoti bilan havoda toʻqnashuvi natijasida yuzaga kelgan xalqaro izolyatsiya Xitoyning AQSH hukmronlik qilayotgan xalqaro tuzumga ishonchsizligini yanada kuchaytirdi. Deng Syaopinning bosiq/past profilli strategik yondashuvi Xitoyni xalqaro muhitdagi oʻzgarishlarga passiv moslashishni cheklab qoʻydi va koʻpincha qoʻshnilari bilan iqtisodiy rivojlanish foydasiga kelishmovchiliklarni toʻxtatib qoʻydi. Bu davrda Xitoy boshqa davlatlarning ichki va tashqi siyosatiga kamdan-kam rasmiy tanqidlar bildirgan yoki aralashgan. Biroq, 1997 yilgi Osiyo moliyaviy inqirozi paytida Xitoy mintaqa mamlakatlariga mas’uliyatli manfaatdor tomon ekanligini namoyish etdi. Ikkinchidan, Xitoy hukumati koʻp qutblilik va jahon sivilizatsiyalarining xilma-xilligi gʻoyalarini ilgari surish orqali xalqaro hamjamiyatning xususiyatlarini ta’kidlay boshladi. Osiyo-Tinch okeani iqtisodiy hamkorligi (APEC), JanubiSharqiy Osiyo davlatlari assotsiatsiyasi (ASEAN), Jahon savdo tashkiloti (JST) kabi mintaqaviy va xalqaro tashkilotlar bilan aloqalarini chuqurlashtirdi. Den Syaopin raisligidan so‘ng Tszyan Szemin (1989-2002) prezidentligi davrida izchil ta’kidlangan “ko‘p qutblilik” Xu Szintao davridagi (2002-2012) tashqi siyosat yondashuvida ham muhim o‘rin egalladi. Xuning tashqi siyosati ichki barqarorlikka e’tibor qaratib, oʻzining xotirjam va sabrli bosiq profilli strategiyasi doirasida taqdim etilgan strategik imkoniyat muddatini uzaytirish uchun status-kvoni saqlab qolish va inqirozlarning oldini olish tamoyillarini ilgari surdi41. 2003 yil oxirida Boao Osiyo forumida Chjen Bijian tomonidan taklif qilingan va birinchi marta Xu tomonidan qoʻllanilgan “tinch yuksalish” atamasi Gʻarb mamlakatlarida salbiy maʼnoga ega boʻldi va bu atama “tinch taraqqiyot” atamasi bilan almashtirildi. Xitoyning tinch rivojlanish nutqi yumshoq kuch diplomatiyasining ajralmas qismidir42. Shunday qilib, 2005 yilda kiritilgan “uygʻun dunyo gʻoya”si Xitoyning rasmiy hujjatlariga xitoylik xususiyat sifatida kiritilgan va Xu Jintao hukmronligi davrida bir necha bor 39 Deng X. (2008). Selected Works of Deng Xiaoping (1982-1992). Beijing, China: Renmin Chubanshe.pp.56-57 40 Yang, X. (2006). The Rise of China and its Power Status. The Chinese Journal of International Politics, 1(1), pp.5–33. 41 You, J. (2014). The PLA and Diplomacy: Unraveling Myths about the Military role in Foreign PolicyMaking’. Journal of Contemporary China, 23(86), 236-254, p.240 42 Tangyuenyong P. (2018). Decoding the Diplomatic Discourse of Contemporary China: Meaning Construction and Role in World Politics, International Journal of East Asian Studies, 21(2),19-34.