KORPORATIV SOLIQ SIYOSATI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Sohibov Azizbek Dilshod o`g`li Toshkent davlat iqtisodiyot Universiseti buxgalteriya hisobi fakulteti 2-kurs talabasi. Ilmiy rahbar: Abdug`aniyev Uchqun Habibulla o`g`li Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti ‘Soliq va soliqqa tortish’ kafedrasi dotsenti v.b, PHD KORPORATIV SOLIQ SIYOSATI Annotatsiya:Ushbu maqolada korporativ soliq siyosatining mohiyati, uning iqtisodiyotdagi o‘rni hamda korxonalar moliyaviy faoliyatiga ta’siri tahlil qilinadi. Soliq siyosatini shakllantirishda korxonalarning rentabelligi, investitsion muhit va davlat byudjeti barqarorligi o‘rtasidagi muvozanat masalalari ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, zamonaviy global tendensiyalar asosida korporativ soliqqa tortish tizimini takomillashtirish yo‘nalishlari taklif etiladi. Kalit so‘zlar:korporativ soliq siyosati, soliq yuklamasi, korxona rentabelligi, davlat byudjeti, investitsion muhit, soliq imtiyozlari. Аннотация:В статье рассматривается сущность корпоративной налоговой политики, её роль в экономике и влияние на финансовую деятельность предприятий. Анализируются вопросы баланса между рентабельностью компаний, инвестиционным климатом и стабильностью государственного бюджета. Также предлагаются направления совершенствования системы корпоративного налогообложения с учётом современных мировых тенденций. Ключевые слова:корпоративная налоговая политика, налоговая нагрузка, рентабельность предприятия, государственный бюджет, инвестиционный климат, налоговые льготы. Annotation:This article analyzes the essence of corporate tax policy, its role in the economy, and its impact on the financial performance of enterprises. It explores the balance between corporate profitability, investment climate, and fiscal stability. Furthermore, directions for improving the corporate taxation system are proposed based on modern global trends. Keywords:corporate tax policy, tax burden, enterprise profitability, state budget, investment climate, tax incentives. Korporativ soliq deb nomlangan korporatsiya solig'i yoki kompaniya solig'i yoki korporativ daromad solig'i, ning bir turi to'g'ridan-to`g`ri soliqdan undiriladi daromad yoki kapital ning korporatsiyalar va boshqa shunga o'xshash yuridik shaxslar. Soliq odatda milliy darajada qo'llaniladi, lekin u ba'zi mamlakatlarda davlat yoki mahalliy darajada ham qo'llanilishi mumkin. Korporativ soliqlar deb atash mumkin. Korporativ soliqlar deb atash mumkin daromad solig'i yoki kapital solig'i, soliqning xususiyatiga qarab. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Korporativ soliqning maqsadi korporatsiyalar tomonidan olingan foydaga soliq solish orqali hukumat uchun daromad olishdir. Soliq stavkasi mamlakatdan mamlakatga farq qiladi va odatda korporatsiyaning sof daromadi yoki kapitalining foizi sifatida hisoblanadi. Korporativ soliq stavkalari mahalliy va xorijiy korporatsiyalar uchun ham farq qilishi mumkin. Ba'zi mamlakatlarda soliq qonunlari mavjud bo'lib, ular korporatsiyalardan daromad qayerdan olinishidan qat'i nazar, butun dunyo bo'ylab daromadlariga soliq to'lashni talab qiladi. Biroq, aksariyat mamlakatlarda hududiy soliq tizimlari mavjud bo'lib, ular faqat korporatsiyalardan mamlakat chegaralarida olingan daromaddan soliq to'lashni talab qiladi. Mamlakatning korporativ solig'i qo'llanilishi mumkin: birlashtirilgan korporatsiyalar mamlakatda, mamlakatda ushbu mamlakatdan keladigan daromadlar bo'yicha biznes yuritadigan korporatsiyalar, xorijiy korporatsiyalar doimiy muassasa mamlakatda yoki korporatsiyalar soliq maqsadlari uchun rezident mamlakatda. Soliqqa tortiladigan kompaniya daromadlari ko'pincha individual soliq to'lovchilar uchun soliq solinadigan daromad kabi aniqlanadi. Odatda, soliq sof foydaga solinadi. Ba'zi yurisdiktsiyalarda kompaniyalarga soliq solish qoidalari jismoniy shaxslarga soliq solish qoidalaridan sezilarli darajada farq qilishi mumkin. Ayrim korporativ aktlar yoki sub'ektlarning turlari soliqdan ozod qilinishi mumkin. Iqtisodchilar korporativ soliq yukining qancha qismi mulkdorlar, ishchilar, iste'molchilar va er egalariga tushishi va korporativ soliq iqtisodiy o'sishga qanday ta'sir qilishi va iqtisodiy tengsizlik. Yukning katta qismi, ehtimol, AQSh kabi yirik ochiq iqtisodiyotlarda kapitalga to'g'ri keladi. Ba'zi tadqiqotlar yukni mehnatga ko'proq yuklaydi. Bir tadqiqotga ko'ra: "regressiya tahlili shuni ko'rsatadiki, marjinal davlat soliq stavkasining bir foizli o'sishi ish haqini 0,14 dan 0,36 foizgacha kamaytiradi." Boshqa tadqiqotlar ham bor. Adam Smit Instituti, "Clausing (2012), Gravelle (2010) va Auerbach (2005), biz topgan uchta eng yaxshi sharh, asosan soliqning aksariyati mehnatga emas, balki kapitalga tushadi degan xulosaga kelishdi." 2022 yilgi meta-tahlil shuni ko'rsatdiki, korporativ soliqlarning iqtisodiy o'sishga ta'siri bo'rttirilgan va korporativ soliqqa tortishning iqtisodiy o'sishga ta'siri nolga teng ekanligini istisno qilib bo'lmaydi. Iqtisodiy siyosat Yukni kim ko'tarishidan qat'i nazar, korporatsiya solig'i iqtisodiy siyosat vositasi sifatida ishlatilgan, uning asosiy maqsadi iqtisodiy barqarorlik. Iqtisodiy tanazzul davrida korporativ soliq stavkalarini pasaytirish investitsiyalarni rag'batlantirishga qaratilgan bo'lsa, iqtisodiyotning haddan tashqari qizishi holatlarida korporativ soliqni sozlash investitsiyalarni sekinlashtirish uchun ishlatiladi.[17] Korporativ soliqning yana bir ishlatilishi ba'zi bir sohalarga investitsiyalarni rag'batlantirishdir. Bunday holatlardan biri neft va gaz sanoatiga berilgan joriy soliq imtiyozlari bo'lishi mumkin. Yaqinda bir misol AQShda og'ir sanoatni tiklashga qaratilgan harakat edi.1981 yilni qabul qilish orqali tezlashtirilgan xarajatlarni tiklash tizimi (ACRS), bu o'z navbatida JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL soliqlarni kamaytiradigan va pul oqimini ko'paytiradigan, shu bilan turg'unlik davrida investitsiyalarni rag'batlantiradigan qulay amortizatsiya imtiyozlarini taklif qildi. Masalan, qishloq xo'jaligi sanoati dehqonchilik uskunalarini qayta baholashdan foyda ko'rishi mumkin. Ushbu yangi tizimga ko'ra, avtomobillar va naslchilik cho'chqalari uch yillik amortizatsiya qiymatiga ega bo'ldi; omborxonalar, aksariyat jihozlar va naslli qoramol va qo'ylar besh yillik mulkka aylandi; va erlarni obodonlashtirish o'n besh yillik mulk edi. ACRS tomonidan belgilangan amortizatsiya avvalgi soliq tizimiga qaraganda ancha katta edi. Huquqiy asos Korporativ soliq-bu ma'lum bir yurisdiksiyadagi korxona darajasida soliqqa tortiladigan korporatsiyaning sof foydasiga solinadigan soliq. Korporativ soliq uchun sof foyda odatda moliyaviy hisobot sof foyda o'zgartirishlar bilan va har bir mamlakat soliq tizimida juda batafsil belgilanishi mumkin. Bunday soliqlar daromad yoki boshqa soliqlarni o'z ichiga olishi mumkin. Ko'pgina mamlakatlarning soliq tizimlari sub'ektlar(kompaniya yoki korporatsiya) ning ma'lum turlariga (turlariga) korxona darajasida daromad solig'ini joriy qiladi. Soliq stavkasi yurisdiktsiyaga qarab farq qiladi. Soliq muqobil bazaga ega bo'lishi mumkin, masalan, aktivlar, ish haqi yoki muqobil tarzda hisoblangan daromadlar. Aksariyat mamlakatlar korporativ tadbirlar yoki operatsiyalarning ayrim turlarini daromad solig'idan ozod qiladi. Masalan, kapital xarajatlar sifatida ko'rib chiqiladigan korporatsiyani shakllantirish yoki qayta tashkil etish bilan bog'liq voqealar. Bundan tashqari, aksariyat tizimlar sub'ektni va/yoki uning a'zolarini tugatish yoki tarqatib yuborish paytida soliqqa tortishning o'ziga xos qoidalarini taqdim etadi. Soliq bazasini kamaytirish (soliq imtiyozlari) sifatida moliyalashtirish xarajatlariga ruxsat berilgan tizimlarda a'zolar tomonidan taqdim etilgan moliyalashtirish sinflarini ajratib turadigan qoidalar qo'llanilishi mumkin. Bunday tizimlarda foizlar sifatida tavsiflangan narsalar chegirib tashlanishi mumkin, ehtimol cheklovlar bo'lishi mumkin, dividendlar sifatida tavsiflangan narsalar esa yo'q. Ba'zi tizimlar qarz-kapital nisbati kabi oddiy formulalar asosida chegirmalarni cheklaydi, boshqa tizimlarda esa murakkabroq qoidalar mavjud. Ba'zi tizimlar tegishli korporatsiyalar guruhlari guruhdagi barcha a'zolarning yo'qotishlari, kreditlari yoki boshqa narsalaridan foyda olishlari mumkin bo'lgan mexanizmni taqdim etadi. Mexanizmlarga kombinatsiyalangan yoki konsolidatsiyalangan daromadlar, shuningdek guruh yordami (boshqa a'zoning buyumlaridan bevosita foyda) kiradi. Ko'pgina tizimlar qo'shimcha ravishda ushbu sub'ektlarning aktsiyadorlariga soliq to'laydilar dividendlar yoki korporatsiya tomonidan boshqa taqsimotlar. Bir nechta tizimlar sub'ektning qisman integratsiyasini va a'zolarni soliqqa tortishni ta'minlaydi. Bunga "imputatsiya tizimlari" yoki Frank kreditlari orqali erishish mumkin. Ilgari, korporatsiyalar tomonidan a'zo solig'ini oldindan to'lash mexanizmlari mavjud bo'lib, bunday to'lovlar tashkilot darajasidagi soliqni qoplaydi. Ko'pgina tizimlar (xususan, sub-mamlakat darajasidagi tizimlar) muayyan korporativ atributlarga soliq soladi. Bunday daromadsiz soliqlar chiqarilgan yoki vakolatli kapital fondiga (aktsiyalar soni yoki qiymati bo'yicha), umumiy kapitalga, sof kapitalga yoki korporatsiyalarga xos bo'lgan boshqa choralarga asoslanishi mumkin. Soliq solinadigan daromad JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Qo'shma Shtatlar korporatsiya uchun soliq solinadigan daromadni barcha yalpi daromadlar, ya'ni sotish va boshqa daromadlar minus sotilgan tovarlar qiymati va soliqdan ozod qilingan daromad kamroq ruxsat etilgan soliq imtiyozlari, jismoniy shaxslarga nisbatan qo'llaniladigan standart chegirma imtiyozisiz Amerika qo'shma Shtatlari tizimi daromad yoki chegirma muddati, ma'lum daromadlar uchun soliqdan ozod qilish va ba'zi soliq imtiyozlarini taqiqlash yoki cheklash kabi moliyaviy buxgalteriya printsiplaridan farq qiladigan daromadlar va chegirmalarni tan olish printsiplaridagi farqlarni kichik bo'lmagan korporatsiyalar uchun juda batafsil ochib berishni talab qiladi. M-3 jadvali 1120-ni shakllantirish. Qo'shma Shtatlar rezident korporatsiyalarga, ya'ni mamlakat ichida tashkil etilganlarga butun dunyo bo'ylab daromadlariga va norezident, xorijiy korporatsiyalarga faqat mamlakat ichidagi manbalardan olinadigan daromadlariga soliq soladi.[25] Gonkong rezident va norezident korporatsiyalarga faqat mamlakat ichidagi manbalardan olinadigan daromadlarga soliq soladi. Xulosa Korporativ soliq siyosati davlat iqtisodiy barqarorligini ta’minlash va byudjet daromadlarini shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. Uning to‘g‘ri tashkil etilishi korxonalarning investitsion faolligini oshirish, ishlab chiqarish hajmini kengaytirish hamda iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shish imkonini beradi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, korporativ soliqlarning iqtisodiy o‘sishga ta’siri turli mamlakatlarda farq qilsa-da, ularning asosiy vazifasi — iqtisodiy barqarorlikni saqlash va adolatli soliq yukini ta’minlashdir. Shuningdek, soliq siyosatini yumshatish investitsiyalarni rag‘batlantiradi, soliq yukini oshirish esa iqtisodiy faollikni sekinlashtirishi mumkin. Shu sababli, korporativ soliq siyosatini shakllantirishda davlat manfaatlari bilan bir qatorda biznes muhitining barqarorligini ham hisobga olish zarur. Samarali korporativ soliq siyosati — bu adolatli, shaffof va iqtisodiy o‘sishga xizmat qiladigan tizimdir. Adabiyotlar ro`yxati: 1. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. — Toshkent: Adolat nashriyoti, 2020. 2. Karimov A. “Davlat soliq siyosati va uning iqtisodiy o‘sishga ta’siri”. — Toshkent: TDIU, 2021. 3. Xo‘jayev M., Abdullayeva N. “Soliq nazariyasi va amaliyoti”. — Toshkent: Iqtisodiyot va huquq nashriyoti, 2022. 4. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi rasmiy sayti: www.mf.uz 5. O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi ma’lumotlari: www.soliq.u 6. Jo‘rayev B. “Korxonalar moliyasi va soliq tizimi”. — Toshkent: Fan va texnologiya, 2023.