IQTISODIY SAMARADORLIKNI BOSHQARISHDA KO'P OMILLI REGRESSIYANING TATBIQI: KORXONA FOYDASINI OPTIMALLASHTIRISH

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Abdurazaqov Abdujabbor Farg ‘ona davlat texnika universiteti, “Oliy matematika” kafedrasi dotsenti Maxmudova Nasibaxon Abdujabborovna Farg ‘ona davlat texnika universiteti, “Oliy matematika” kafedrasi katta o’qituvchisi [email protected] IQTISODIY SAMARADORLIKNI BOSHQARISHDA KO‘P OMILLI REGRESSIYANING TATBIQI: KORXONA FOYDASINI OPTIMALLASHTIRISH Annotatsiya: Ushbu maqola korxona faoliyatining asosiy moliyaviy ko‘rsatkichi – foydasini tahlil qilish va prognozlash masalasiga bag‘ishlangan. Korxona foydasiga ta’sir qiluvchi ko‘plab omillarni (xarajatlar, ishlab chiqarish hajmi, resurslardan foydalanish samaradorligi va boshqalar) o‘z ichiga olgan ko‘p omilli regressiya usuliga asoslangan matematik modelni qurishga qaratilgan. Ushbu model omillarning foydaga ta‘sirini miqdoriy jihatdan aniqlash va ularning o‘zaro aloqasini baholash imkonini beradi. Kalit so‘zlar: omil, ko‘p omilli, regressiya, foiz, investisiya, mehnat, reclama, determinasiya Аннотация: В статье рассматривается вопрос анализа и прогнозирования основного финансового показателя деятельности предприятия – прибыли. Целью работы является построение математической модели на основе метода многофакторной регрессии, включающей множество факторов, влияющих на прибыль предприятия (затраты, объём производства, эффективность использования ресурсов и т.д.). Данная модель позволяет количественно определить влияние факторов на прибыль и оценить их взаимосвязь. Ключевые слова: фактор, многофакторный, регрессия, интерес, инвестиции, труд, реклама, решимость Annotation: This article examines the analysis and forecasting of a company's key financial performance indicator—profit. The goal of the work is to construct a mathematical model based on multivariate regression, incorporating multiple factors affecting a company's profit (costs, production volume, resource efficiency, etc.). This model allows for a quantitative determination of the impact of these factors on profit and an assessment of their interrelationships. Keywords: factor, multivariate, regression, interest, investment, labor, advertising, determination JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Ishlab chiqarishni rejalashtirishda olinadigan foydani bashorat qilish muhim ahamiyatga ega. Suniy intelekt va information texnologiyani rivojlanishi korxonani foydasini bashorat qilishga imkon yaratadi. Buning uchun ishlab chiqarishni matematik modelini qurish va echim algoritmini yaratish va information texnologiyadan foydalanish ko‘nikmasini xosil qiladi. Ma’lumki korxona foydasi bir necha omillarga bog‘liq. Natijaviy omillarga ta’sir etuvchi asosiy omillarni ta’sirini o‘rganamiz (investisiya, mehnat xarajatlari, reklama va infilyasiya ko‘rsatkich. Kuzatuv o‘tkazamiz (shartli raqamlar) (1-jadval) 1jadval T / r Infla tsiya X1 (sh. br.) Meh nat xaraj atlari X2 (sh.b r.) Rek lam a usul lari X3 Infily asiya daraj asi % X4 Foy da % 1 5 12 3 9 56 2 10 18 4 8 55 3 14 14 6 10 58 4 17 13 8 11 60 5 35 20 10 12 80 6 29 25 11 18 85 7 32 30 14 8 90 8 38 37 12 10 100 9 40 31 16 14 105 1 0 45 40 17 15 95 Tajriba natijalari diskret ma’lumotlar, bu holda natijaviy omilga ta’sir etuvchi omillar orasidagi bog‘lanishni 0 1 1 2 2 3 3 4 4 Y b b x b x b x b x e = + + + + + Ko‘rinishda axtaramiz. e -tasodifiy xatolik ( ) 0 m x = Matrisaviy ko‘rinishda Y XB e = + bu yerda JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL ( ) 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 5 10 14 17 35 20 32 38 40 45 12 13 14 18 20 25 30 32 36 40 56 55 58 60 80 85 90 100 105 95 3 4 6 8 10 11 14 12 16 12 9 8 10 11 12 13 8 10 14 15 T T X Y= = Kichik kvadratlar usuli asosida ayrim shakl almashtirish qilib quyidagi funksiyani minimumlashtirish masalasiga kelamiz 2 T T T T T S Y Y B X Y B X X B= - + Ko‘p o‘zgaruvchili funksiyani ekstremum shartidan 0 1 0, , , ..., n S S S S S B B b b b ¶ ¶ ¶ ¶ ¶ = ¶ ¶ ¶ ¶ ¶ Tenglamani yeching [1] ( ) 1 T T B X X X Y - = bu yerda 37,02 0,244 0, 807 1,975 0,309 B= - Demak 37,02 0.244 1 0,807 2 1,975 3 0,309 4y x x x x= + + + - Natijaviy omilga ta’sir etuvchi omillar turli o’chovlarda hisoblanadi. Shuning uchun elastiklik koeffisientini hisoblaymiz. i j j X E b Y = , 1,4j= , 10,1E= , 20,3E= , 30,3E= , 40.04E= - . Natijaviy omillar ta’sir etuvchi omillar 1%, uzaysa, natijaviy omil 0.1%, 0.3%, 0.3%, va 0.05% ga o’zgaradi. Omillarning natijaviy omilga ta’siri 2 R determinasiya koeffisiyenti asosida aniqlanadi 20,936R= , bu yerda 2 2 T T T b X Y nY R X Y nY - = - Demak, JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL - Diterminasiya koeffisiyenti 20,936R= ga teng. Model jarayonini yetarli darajada aks ettirildi va bashorat qilishga yetarli - Agar investisiya 1 million so‘mga oshsa, foizda 0,244 ming so‘mga oshadi - Mehnat xarajatlari 1 million so‘mga oshsa, foizda 0,807 ming so‘mga oshadi - Mehnat xarajatlari 1 million so‘mga ko‘paysa, foizda 1,975 ming so‘mga ko‘payadi - Agar investisiya 1 million so‘mga kamaysa, foizda 0,303 ming so‘mga oshadi. Xulosa qilib aytganda, ishlab chiqilgan ko‘p omilli regressiya modeli korxonalar uchun faqatgina natijani emas, balki bu natijaga olib keluvchi mexanizmlarni ham tushunish imkonini beruvchi kuchli tahliliy vositadir. Uning amaliyotga tatbiqi korxona faoliyatida xarajatlarni samarali boshqarish, resurslarni optimallashtirish va moliyaviy barqarorlikni ta’minlash orqali iqtisodiy samaradorlikni oshirishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Гудвин Р., Клайн ДюЖ. -Эконометрика – М. ЮАИТИ, 2021-512 б. 2. Abdurazakov, A., Mirzamahmudova, N., & Maxmudova, N. (2021). “IQTISOD” Yo’nalishi mutaxassislarini tayyorlashda matematika fanini o’qitish uslubiyoti. Scientific progress, 2(7), 728-736. 3. Abdurazakov, A., Mirzamahmudova, N., & Maxmudova, N. (2021). Iqtisodiy masalalarni maple dastur tizimi yordamida yechish uslubiyoti. Scientific progress, 2(7), 737-745.