INGLIZ VA O'ZBEK TILLARI SO'Z GURUHLARIDA LEKSIK VA GRAMMATIK VALENTLIK XUSUSIYATLARI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Muallif: Narzullayeva Nozima Shavkatovna Qarshi Axborot Texnologiyalari va Menejment Universiteti, Ingliz tilshunosligi yo‘nalishi talabasi. E-pochta: [email protected] INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARI SO‘Z GURUHLARIDA LEKSIK VA GRAMMATIK VALENTLIK XUSUSIYATLARI ANNOTATSIYA: Mazkur ilmiy maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi so‘z guruhlarining leksik hamda grammatik valentlik xususiyatlari tahlil etilgan. Valentlik hodisasi so‘zning boshqa birliklar bilan bog‘lana olish salohiyatini, ya’ni uning sintaktik va semantik imkoniyatlarini ifodalaydi. Ingliz tilida valentlik, asosan, so‘z tartibi va prepozitsiyalar orqali belgilanadi, o‘zbek tilida esa qo‘shimchalar va kelishik tizimi orqali namoyon bo‘ladi. Tadqiqot davomida fe’l, ot, sifat hamda ravish guruhlarining valentlik imkoniyatlari ko‘rib chiqilib, ularning leksik va grammatik chegaralari solishtirildi. Maqola natijalari shuni ko‘rsatadiki, har ikki tilda ham valentlik nutq tuzilishini shakllantiruvchi markaziy omildir hamda tarjima, til o‘qitish va lingvistik tadqiqotlarda muhim ahamiyat kasb etadi. Kalit so‘zlar: valentlik, leksik valentlik, grammatik valentlik, fe’l, sintaksis, semantika, ingliz tili, o‘zbek tili. ABSTRACT: This article examines the lexical and grammatical valency properties of word groups in English and Uzbek languages. The concept of valency refers to a word’s ability to connect with other linguistic elements, reflecting its syntactic and semantic potential. While English valency is primarily determined by word order and prepositions, Uzbek valency is realized through suffixes and case endings. The study analyzes the valency patterns of verbs, nouns, adjectives, and adverbs, comparing their lexical and grammatical boundaries. Findings indicate that valency serves as a core linguistic mechanism in sentence construction and plays an essential role in translation and foreign language teaching. Keywords: valency, lexical valency, grammatical valency, syntax, semantics, English, Uzbek. KIRISH Valentlik tushunchasi birinchi bor fransuz olimi L. Tesnière tomonidan ilmiy adabiyotlarga kiritilgan bo‘lib, u fe’lning gapdagi markaziy o‘rni va boshqa so‘zlar bilan bog‘lanish imkoniyatini asoslab bergan. Fe’lning sintaktik strukturasida subyekt, obyekt va boshqa rollar o‘zaro bog‘liq bo‘ladi. Shuning uchun valentlik so‘zning birikish quvvatini belgilovchi universal lingvistik kategoriya sifatida qaraladi. Ingliz va o‘zbek tillari tipologik jihatdan farqli tizimlarga mansub bo‘lgani sababli, valentlikning ifodalanish usuli ham turlicha. Ingliz tili analitik tuzilishga ega bo‘lib, valentlikni asosan so‘z tartibi orqali bildiradi, o‘zbek tili esa agglutinativ tuzilma tufayli grammatik qo‘shimchalar yordamida ifodalaydi. NAZARIY ASOSLAR Valentlik nazariyasi L. Tesnière tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, fe’l gap markazida turadigan element sifatida qaraladi. Fe’lning birikish quvvati kimyo fanidagi atom valentligiga o‘xshatilib, har bir fe’l ma’lum JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL miqdordagi argumentlar bilan bog‘lanadi. Masalan, “yemoq” fe’li ikki valentli bo‘lib, subyekt va obyektni talab qiladi: U olma yedi. “Yurmoq” esa bir valentli bo‘lib, faqat subyekt bilan birikadi: U yurdi. Leksik valentlik so‘zning ma’nosi bilan bog‘liq bo‘lib, u semantik moslikka asoslanadi. Har bir so‘z o‘z semantik tabiati bilan ma’lum turdagi birliklar bilan birikadi. Masalan, ingliz tilida “strong coffee” deyiladi, “powerful coffee” esa semantik jihatdan noo‘rin. O‘zbek tilida esa “achchiq qahva” tabiiy, “qudratli qahva” noo‘rin hisoblanadi. Grammatik valentlik esa sintaktik bog‘lanish vositalariga tayanadi. Ingliz tilida bu so‘z tartibi va prepozitsiyalar orqali amalga oshsa, o‘zbek tilida kelishik qo‘shimchalari va postpozitsiyalar orqali belgilanadi: She gave him a book –U unga kitob berdi. Til tipologiyasi valentlikning grammatik shakllanishini belgilaydi: ingliz tili analitik bo‘lgani sababli so‘z tartibiga tayanadi, o‘zbek tili esa morfologik tizimga asoslanadi. Shu bois valentlik ikki tilda turli mexanizmlar orqali namoyon bo‘ladi. Valentlik nazariyasi sintaksis, semantika va tarjima sohalarida keng qo‘llanadi. U gap tuzilishining semantik asoslarini, so‘zlararo bog‘lanish qonuniyatlarini aniqlashga yordam beradi. Shuningdek, u til o‘qitish metodikasida ham muhim ahamiyat kasb etadi, chunki u o‘quvchilarga so‘z birikmalari va fe’llarning to‘g‘ri birikish shakllarini o‘rgatadi. O‘zbek tilshunosligida valentlik masalasi M. Jo‘rayev, O. Bozorov, G. Yuldasheva kabi olimlar tomonidan o‘rganilgan. Ular valentlikni faqat fe’l emas, balki ot, sifat va ravishlar darajasida ham kuzatilishini ta’kidlaydilar. Masalan, “tez yurmoq”, “baland bino”, “go‘zal qiz” kabi birikmalarda ham valentlik hodisasi namoyon bo‘ladi. METODOLOGIYA Tadqiqot qiyosiy-tipologik yondashuv asosida olib borildi. Material sifatida ingliz va o‘zbek tillaridagi ilmiy va badiiy matnlar, shuningdek, korpus manbalari tanlandi. Fe’l, ot, sifat va ravishlarning valentlik xususiyatlari tahlil qilindi hamda ularning o‘zaro grammatik va leksik chegaralari solishtirildi. Ishda lingvistik tahlil, semantik-sintaktik taqqoslash va tarjima mosligini o‘rganish metodlari qo‘llanildi. TADQIQOT NATIJALARI VA MUHOKAMA Ingliz tilida valentlik: Bu tilda valentlikning belgilovchi omili so‘z tartibidir. Masalan: She gave him a book yoki He looks at the sky. Sintaktik pozitsiyaning o‘zgarishi ma’noga bevosita ta’sir qiladi. Shuning uchun ingliz tili valentlikni qat’iy sintaktik tuzilma orqali ifodalaydi. O‘zbek tilida valentlik: O‘zbek tilida valentlik ko‘proq morfologik qo‘shimchalar yordamida amalga oshadi. U unga kitob berdi jumlasida “-ga” va “-ni” qo‘shimchalari valentlikni belgilaydi. So‘z tartibi erkin bo‘lsa-da, grammatik qo‘shimchalar valentlikni aniq ifodalaydi. So‘z guruhlari orasidagi farqlar: Otlar atributiv elementlar bilan, sifatlar aniqlovchi sifatida, ravishlar esa harakatni belgilovchi unsur sifatida valentlik hosil qiladi. Ingliz tilida sifat ko‘pincha predikativ pozitsiyada keladi (The sky is blue), o‘zbek tilida esa atributiv shaklda (ko‘k osmon). Tarjima muammolari: Tarjimada valentlik mosligi har doim saqlanmaydi. Masalan, He smiled at her –U unga kulib qo‘ydi. Ingliz tilidagi prepozitsiya orqali ifodalangan valentlik o‘zbek tilida qo‘shimchalar bilan beriladi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL XULOSA Til tizimida valentlik hodisasi har bir tildagi so‘zlarning o‘zaro bog‘lanish imkoniyatlarini, ularning semantik va grammatik xususiyatlarini ochib beruvchi muhim lisoniy omil hisoblanadi. Tadqiqot jarayonida ingliz va o‘zbek tillarida so‘z guruhlarining leksik va grammatik valentlik xususiyatlarini solishtirish orqali, har ikki til tizimida mazkur hodisaning umumiy va farqli jihatlari aniqlab olindi. Ingliz tilida valentlikning ifodalanishi ko‘proq grammatik tuzilma va sintaktik tartib orqali namoyon bo‘lsa, o‘zbek tilida esa morfologik shakllar va so‘z yasovchi qo‘shimchalar orqali amalga oshadi. Shu jihatdan ingliz tili analitik, o‘zbek tili esa sintetik tizimga mansubligi sababli, valentlikning namoyon bo‘lish mexanizmlari ham turlicha bo‘ladi. Leksik valentlik so‘zlarning ma’no doirasiga va ularning semantik moslashuv imkoniyatlariga bog‘liq bo‘lib, u tilning madaniy, tarixiy va ijtimoiy omillarini ham aks ettiradi. Masalan, ingliz tilidagi make a decision,have a rest kabi birikmalar o‘zbek tilida qaror qabul qilmoq,dam olmoq tarzida tarjima qilinadi. Bu esa har ikki tildagi so‘z birikmalari tuzilishida semantik moslik saqlanib qolsa-da, grammatik shakl farqlanishini ko‘rsatadi. Grammatik valentlik esa so‘zlarning turli grammatik kategoriyalar bilan birikish imkoniyatini belgilaydi. Ingliz tilida bu imkoniyat predloglar,fe’l shakllari va so‘z tartibi orqali belgilanadi, o‘zbek tilida esa kelishik qo‘shimchalari,yordamchi so‘zlar va so‘z turkumlari o‘rtasidagi bog‘lanish orqali ifodalanadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, ingliz va o‘zbek tillarida valentlik kategoriyasi har ikki tilda ham so‘z birikmalari va gap tuzilishining asosiy sintaktik omili sifatida xizmat qiladi. Ularning tahlili nafaqat lingvistik tizimni chuqur o‘rganishda, balki tarjima amaliyotida, xorijiy tilni o‘qitish metodikasida ham katta ahamiyatga ega. Shuningdek, ingliz va o‘zbek tillarida valentlikni o‘rganish natijasida ikki tilning kognitiv asoslari, madaniy qadriyatlari va milliy tafakkur tizimi haqida ham muhim xulosalar chiqarish mumkin. Bu esa ikki tildagi fikrlash va ifodalash uslubining o‘ziga xosligini aniqlashda katta ilmiy ahamiyat kasb etadi. Umuman olganda, mazkur tadqiqot ingliz va o‘zbek tillarining leksik va grammatik valentlik tizimlarini qiyosiy tahlil qilish orqali til strukturasi va semantik imkoniyatlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni yoritib berdi. Natijalar keyingi tadqiqotlarda valentlik asosida semantik tarmoqlar,frazeologik birliklar,idiomatik ifodalar va tarjima nazariyasi bo‘yicha ilmiy izlanishlarni rivojlantirish uchun muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Tesnière, L. (1959). Éléments de syntaxe structurale. Paris: Klincksieck. 2. Fillmore, C. J. (1968). The Case for Case. In Universals in Linguistic Theory. New York: Holt, Rinehart and Winston. 3. Huddleston, R., & Pullum, G. (2002). The Cambridge Grammar of the English Language. Cambridge: CUP. 4. Bozorov, O. Ch. (2020). Fe’l valentligi va semantik struktura masalalari. Qarshi: KITMU nashriyoti. 5. Jo‘rayev, M. (2021). “O‘zbek tilida valentlikning grammatik ko‘rinishlari.” Tilshunoslik masalalari jurnali, №4, 32–38-betlar. 6. Yuldasheva, G. (2019). “Ingliz va o‘zbek tillarida fe’l valentligi taqqoslanishi.” Philology International Journal, №2(7), 44–51-betlar.